Chương 1: Cơ sở lí luận của quản lí hoạt động giáo dục sức khỏe sinh sản cho học sinh trung học phổ thông. Chương 2: Thực trạng quản lí hoạt động giáo dục sức khỏe sinh sản cho học sinh trung học phổ thông. Chương 3: Giải pháp quản lí hoạt động giáo dục sức khỏe sinh sản cho học sinh trung học phổ thông. 10 Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA QUẢN LÍ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC SỨC KHỎE SINH SẢN CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1.
Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu về sức khỏe sinh sản và giáo dục sức khỏe sinh sản cho học sinh trung học phổ thông. Những nghiên cứu ở nước ngoài SKSS và giáo dục SKSS là vấn đề được quan tâm nghiên cứu của các nhà khoa học, các tổ chức y tế, giáo dục trên thế giới. Các tổ chức quốc tế có uy tín trong lĩnh vực bảo vệ sức khỏe, dân số, môi trường như Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Quỹ Dân số Liên hiệp quốc (UNFPA) đều quan tâm đến SKSS và GD SKSS cho trẻ vị thành niên.
Những vấn đề mà các tổ chức quốc tế, các nhà nghiên cứu quan tâm là khái niệm SK, SKSS, sự cần thiết phải GD SKSS cho vị thành niên, các nội dung, cách thức GD SKSS cho vị thành niên. i) Về sức khỏe và sức khỏe sinh sản. Hội nghị quốc tế về sức khỏe được tổ chức tại New York từ 19 tháng 6 đến 22 tháng 7 năm 1946 đã đưa ra khái niệm về sức khỏe. Khái niệm này được WHO tiếp tục khẳng định trong hiến chương của mình [98].
Từ khái niệm sức khỏe nói chung, WHO đã đưa ra khái niệm SKSS: “Sức khỏe sinh sản là một trạng thái khỏe mạnh, hài hòa về thể chất, tinh thần và xã hội trong tất cả mọi khía cạnh liên quan đến hệ thống sinh sản, các chức năng và quá trình sinh sản chứ không phải chỉ là không có bệnh tật hay tổn thương hệ thống sinh sản” [102, tr. Hội nghị Quốc tế về “Dân số và phát triển” đã được tổ chức ở Cairô (Ai Cập) với 197 quốc gia cũng thống nhất với định nghĩa sức khỏe sinh sản mà WHO đã đưa ra [96]. Trong nghiên cứu “Sức khỏe tình dục và mối quan hệ của nó với sức khỏe sinh sản: một cách tiếp cận hoạt động” của WHO đã xác định: “Mục tiêu phát triển bền vững về sức khỏe (SDG 3) đặt ra thách thức toàn cầu để "đảm bảo 11 cuộc sống lành mạnh và quảng bá hạnh phúc cho tất cả mọi lứa tuổi vào năm 2030”. Tập trung vào "sức khỏe cho tất cả” được cụ thể hóa thành mục tiêu của SDG 3 về việc đảm bảo quyền truy cập toàn cầu vào dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản và tình dục vào năm 2030 (mục tiêu 3.
Mặc dù các chỉ số liên quan đến mục tiêu 3.7 tập trung vào sức khỏe sinh sản, nhưng vẫn bao gồm cả sức khỏe tình dục, cũng như quảng bá "hạnh phúc cho tất cả" như là một phần quan trọng của SDG 3, tạo cơ hội cho sự tiến bộ to lớn về sức khỏe tình dục trong kỷ nguyên phát triển bền vững về sức khỏe” [98] … Cũng theo Tổ chức Y tế thế giới, SKSS là một trong những quyền của con người. Mọi người không phân biệt chủng tộc có quyền tiếp cận với sức khỏe sinh sản toàn diện, được cung cấp thông tin và dịch vụ để họ được tự do lựa chọn thông tin và dịch vụ về SKSS để đảm bảo hạnh phúc của họ [102]. ii) Về giáo dục sức khỏe sinh sản cho học sinh Trong tài liệu “Những nhân tố xã hội quyết định sức khỏe tình dục và sinh sản” [99] nhiều nhà khoa học đến từ các quốc gia khác nhau đã nghiên cứu về SKSS. GD SKSS cho thanh thiếu niên nói chung, HS THPT nói riêng.
Đặc biệt, tác giả Cynthia B. Lloyd trong bài viết “Vai trò của nhà trường trong việc giáo dục sức khỏe tình dục và sinh sản của thanh thiếu niên ở các nước đang phát triển” đã phân tích vai trò của nhà trường, mối quan hệ giữa giáo dục nhà trường và sức khỏe sinh sản của thanh thiếu niên. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh: Trẻ em được giáo dục SKSS trong nhà trường có khả năng quản lí tốt bản thân hơn khi lớn lên, có thể duy trì sức khỏe của chính mình cũng như sức khỏe của gia đình họ [81], [99]. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã dành sự quan tâm nghiên cứu về mục tiêu, vai trò của GD SKSS cho thanh thiếu niên.
Bên cạnh đề cập sự cần thiết, ý nghĩa của GD SKSS và vai trò của nhà trường trong hoạt động GD này, nhiều công trình đã đề cập vai trò của gia đình, cộng đồng trong GD SKSS cho HS, đồng thời nhấn mạnh trong hoạt động GD 12 SKSS cho thanh thiếu niên không thể thiếu được sự tham gia của các lực lượng này, đặc biệt là cha mẹ HS [77], [79], [93]. Hội nghị thế giới về phụ nữ lần thứ tư tại Bắc Kinh đã nhấn mạnh tầm quan trọng của SKSS: “SKSS là vấn đề của mọi người trên thế giới vì những lí do chính như: sự thiếu kiến thức về tình dục, các dịch vụ hay thông tin về SKSS không còn phù hợp hoặc kém chất lượng; sự phổ biến của các hành vi tình dục có nguy cơ cao; các hành vi kì thị về mặt xã hội; và thái độ kì thị đối với phụ nữ và trẻ em; và quyền lực ít ỏi của phụ nữ và trẻ em không bảo vệ được họ trong việc quyết định đời sống tình dục và sinh sản.” [97] Một số tác giả ở Liên bang Nga như Borixova L. đã quan tâm nghiên cứu vấn đề GD SKSS cho HS [107], [109], [111], [112], [116]. Trong các công trình nghiên cứu của mình, các tác giả đã phân tích tầm quan trọng, sự cần thiết phải GD SKSS cho HS ở lứa tuổi vị thành niên.
Trong luận án tiến sĩ nghiên cứu về những khía cạnh y học - xã hội làm suy giảm sức khỏe sinh sản của trẻ em từ 11- 18 tuổi, tác giả Mikhailovna E đã phân tích tầm quan trọng của GD SKSS cho trẻ em từ 11-18 tuổi, cho rằng tương lai của bất kì quốc gia nào cũng chịu ảnh hưởng bởi SKSS của thanh thiếu niên. Từ nghiên cứu, khảo sát, đánh giá thực trạng SKSS của trẻ em từ 11 - 18 tuổi, tác giả đã đề xuất mô hình và các biện pháp chẩn đoán, dự phòng và GD SKSS cho trẻ em ở lứa tuổi này [111]. Hội nghị Quốc tế về “Dân số và phát triển” được tổ chức ở Cairô (Ai Cập) đã xác định các nội dung GD SKSS gồm [96]: Kế hoạch hóa gia đình: tư vấn, thông tin, GD truyền thông và cung cấp dịch vụ kế hoạch hóa gia đình hiệu quả và an toàn; Ngăn ngừa nạo, phá thai; Chú trọng sức khỏe của VTN ngay từ lúc bước vào tuổi hoạt động tình dục và sinh sản để giúp họ hành động có trách nhiệm đối với các vấn đề liên quan đến SKSS; Đề phòng và điều trị các bệnh liên quan đường tình dục, ngăn ngừa và điều trị vô sinh.; Thông tin, GD và tư vấn về hoạt động tính dục, SKSS. 13 Các nghiên cứu trên cho thấy ý nghĩa sự cần thiết nghiên cứu GD SKSS; các kết quả nghiên cứu còn có ý nghĩa về mặt xã hội và y học.
Từ sau Hội nghị Quốc tế về “Dân số và phát triển”, nhiều công trình nghiên cứu về SKSS và GD SKSS ở nhiều quốc gia được triển khai. Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới, từ năm 2000 đến năm 2007, có các công trình nghiên cứu tiêu biểu về SKSS ở HS THPT sau: Shadia Wannous (Syria) với Đánh giá nhu cầu SKSS của học sinh trung học ở Syria; Cristian Pereda Feliu (Chile) với Chuẩn mực phòng ngừa nhóm về các bệnh lây truyền qua đường tình dục/AIDS, mang thai ngoài ý muốn và tác động về sự thay đổi trong nam nữ VTN trường học tại Santigo, Chile… Chủ đề của các nghiên cứu này tập trung ở các nội dung hành vi nguy cơ về tình dục và hậu quả thai nghén, hành vi ảnh hưởng sức khỏe, thái độ về quan hệ tình dục chứ chưa đi sâu vào các biện pháp giáo dục SKSS cho HS. [54] Nghiên cứu của tổ chức Liên đoàn quốc tế của Hội Chữ thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ (International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies) cho thấy: “Vòng kết bạn của một người trẻ có ảnh hưởng lớn đến hành vi cá nhân cho dù đó là hành vi an toàn hoặc nguy hiểm. Giáo dục ngang hàng sử dụng ảnh hưởng ngang hàng tích cực.
Giới trẻ nhìn vào các bạn bè để biết thông tin về các vấn đề nhạy cảm hoặc các vấn đề thường không công khai thảo luận trong một nền văn hóa cụ thể. Giáo dục đồng đẳng cung cấp cho những người trẻ tuổi cơ hội tham gia vào các hoạt động nâng cao trình độ hiểu biết, thái độ, hành vi, kĩ năng và kiến thức của họ. Do đó, họ cũng nhận được các thông tin và dịch vụ cần thiết để bảo vệ sức khỏe của họ” [73]. Nghiên cứu cho thấy, trẻ VTN chịu ảnh hưởng trực tiếp từ bạn bè, môi trường học tập, làm việc của họ.
Vì vậy, để nâng cao nhận thức cho giới trẻ về SKSS, việc cung cấp thông tin chính xác và các kĩ năng cần thiết để họ cư xử có trách nhiệm và vẫn an toàn trong suốt thời niên thiếu - giai đoạn thay đổi và thử thách từ bạn bè là vô cùng cần thiết và quan trọng. 14 Mckay, Alexander trong bài báo “Những câu hỏi thường gặp về sức khỏe tính dục” [87] đề cập sự cần thiết phải GD sức khỏe tình dục nói riêng, sức khỏe sinh sản nói chung trong nhà trường, đồng thời xác định các nội dung, phương pháp GDSK tình dục cho HS, đặc biệt là HS ở lứa tuổi THPT. Trong luận án tiến sĩ “Phương pháp hình thành kiến thức về sức khỏe sinh sản thông qua khóa học “Những cơ sở về an toàn cuộc sống ở lớp 8-10”, tác giả Philonova Onga Vlagimirova đã phân tích các vấn đề lí luận về GD SKSS cho vị thành niên trong xã hội hiện đại. Trên cơ sở khảo sát mức độ hiểu biết của HS về SKSS, tác giả đã xác định các phương pháp hình thành hiểu biết cho HS về SKSS [119].
Một số tác giả đã quan tâm đến vấn đề đánh giá SKSS và hoạt động GD SKSS ở nhà trường, trong đó có trường THPT. Tiêu biểu như Berne, L.