đặt vấn đề nghiên cứu nội hàm khái niệm lối sống với 3 cách tiếp cận được tóm lược như sau: - Cách tiếp cận thứ 1: xem xét lối sống như một phạm trù có liên quan bên trong của chủ thể như nếp nghĩ, nếp hành động, thói quen mà ít quan tâm đến hoạt động sống và các điều kiện sống. Mặt hạn chế của cách tiếp cận này ở chỗ, theo A. Buchenco, nó đã loại ra một yếu tố quan trọng của lối sống là hoạt động của chủ thể và lao động. - Cách tiếp cận thứ 2: định nghĩa lối sống bằng cách liệt kê ra các hoàn cảnh sống của con người, xã hội do đó lối sống được kiến giải như một phạm trù xã hội học bao gồm các điều kiện sống, các hình thức hoạt động sống của con người, các quan hệ xã hội, các sinh hoạt, các hình thức thoả mãn nhu cầu thế giới quan.
- Cách tiếp cận thứ 3: xem lối sống như là một sự thống nhất các hình thức hoạt động sống và các điều kiện sống của con người, xã hội. Như vậy, lối sống là một phạm trù của xã hội học, chỉ sự thống nhất hữu cơ của các hình thức hoạt động sống và các điều kiện sống nhất định. Từ 3 cách tiếp cận trên, M. Rukevich, tiến sĩ triết học viện hàn lâm khoa học Liên Xô cũ đã khái quát như sau: Lối sống là một tổng thể, một hệ thống những đặc điểm chủ yếu, nói lên hoạt động của các nhóm dân tộc, giai Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ cấp, các nhóm xã hội, các cá nhân trong những điều kiện của một hình thái kinh tế xã hội nhất định.
Có nhiều cách phân loại lối sống: - Từ bình diện sử dụng năng lực, T. Makiguchi nêu lên 3 lối sống của con người như sau: + Lối sống đóng góp: trong mối quan hệ với thời gian, con người có các thái độ mang tính lạc quan hay bi quan khi hoạt động phản ứng với các kích thích của hiện tại, hoạt động hướng về quá khứ và hoạt động hướng về tương lai. + Lối sống trao đổi: lối sống văn hóa, lối sống chính trị, lối sống kinh tế. + Lối sống phụ thuộc: sống bằng hưởng thụ hay chiếm đoạt.
- Từ bình diện xã hội học, lối sống được chia theo các tiêu chí sau: + Theo lãnh thổ vùng miền: có lối sống thành thị, lối sống nông thôn. + Theo phân tầng giai cấp: có lối sống tư sản, lối sống tiểu tư sản, lối sống công nhân, lối sống SV, lối sống trí thức, lối sống thương gia, lối sống nông dân. + Theo hình thái kinh tế xã hội: có lối sống phong kiến, lối sống tư bản chủ nghĩa, lối sống XHCN. Tác giả Đỗ Trung Lai cho rằng: “Lối sống suy cho cùng là cách dùng đạo đức mà hành đạo ở đời.
Lối sống thể hiện bên ngoài của đạo và đức. Nó đã là và luôn là văn hoá” [14,Tr.21] Tác giả Phạm Ngọc Định cho rằng lối sống còn là một phạm trù của duy vật lịch sử. Tác giả dựa vào luận điểm của Marx và Ăngen khi cho rằng “Phương thức sản xuất phải xét không đơn thuần theo khía cạnh nó là sự tái sản xuất ra sự tồn tại thể xác của cá nhân và hơn thế nữa nó là một hình thức hoạt động nhất định của những cá nhân ấy, một hình thức nhất định của sự biểu hiện đời sống của họ: những cá nhân biểu hiện đời sống của họ như thế nào thì họ là người như thế ấy. Nó ăn khớp với sản xuất của họ, với cái mà họ đã sản xuất ra cũng như cách họ sản xuất ra”.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ Phạm Ngọc Định đã đưa ra định nghĩa lối sống dưới dạng luận đề “Lối sống là tổ hợp các phương thức hoạt động sống điển hình của con người đối với xã hội nhất định mà nó được xét thống nhất với các điều kiện hoạt động. Lối sống bao gồm nhiều hệ thống hành vi ứng xử của con người trong cuộc sống” [6,Tr. Tác giả Thanh Lê cho rằng “Lối sống là quan niệm sống của con người, tức là nói đến nhân sinh quan. Nói đến lối sống là nói đến tất cả các lĩnh vực hoạt động của con người trong những lĩnh vực cơ bản của đời sống xã hội và cá nhân - hoạt động lao động; hoạt động sinh hoạt, gia đình; hoạt động xã hội, chế độ; hoạt động văn hoá tinh thần.
Trong đó, hoạt động lao động là cơ bản nhất” [16,Tr. Các định nghĩa, các cách phân loại lối sống trình bày ở trên giúp cho nhà quản lý, nhà nghiên cứu có cơ sở đi sâu phân tích đặc điểm của từng khách thể, từng nhóm xã hội để từ đó xác định phương hướng cụ thể xây dựng lối sống phù hợp. Nếp sống Thuật ngữ nếp sống được dùng rất phổ biến. Theo thói quen trong ngôn ngữ tiếng Việt, trên sách báo hiện nay sử dụng hầu như cả hai thuật ngữ lối sống và nếp sống với một nội hàm giống nhau.
Hai thuật ngữ này không hoàn toàn như một nhưng cũng không nói lên hai phạm trù khác nhau. Buchenco cho rằng: “nếp sống không phải là một phần mà là một trong những hình thức biểu hiện của sự sống”. Cokan cho rằng: “nếp sống của con người được xem như là sự phản ánh của cá nhân vào xã hội, lối sống của con người được xem như là sự phản ánh của xã hội vào cá nhân”. Nếp sống là cách xử sự của mỗi người, những giá trị được rút ra từ đời sống hiện thực.
Những giá trị ấy là sự điều tiết các xu hướng, quan niệm và Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ hành vi của con người làm cơ sở cho việc đánh giá các giá trị xã hội; các nguyên tắc của trật tự xã hội và hoạch định của nếp sống cộng đồng. Lối sống gồm nhiều hệ thống hành vi ứng xử của con người. Lối sống phải được thông qua nếp sống. Nếp sống là những hành vi ứng xử của con người, được lặp đi lặp lại nhiều lần thành nề nếp, thành thói quen, thành phong cách được xã hội công nhận.
Những hành vi trong lối sống chưa được lặp đi lặp lại, chưa có tính ổn định và chưa trở thành bản tính tự nhiên của con người trong các hoạt động, trong các ứng xử thì không nằm trong phạm trù nếp sống. Nếp sống là mặt ổn định của lối sống, là bản năng của lối sống nên khi nói đến nếp sống nghĩa là nói đến một lối sống ổn định. Thật là khó khăn khi tách rời nếp sống ra khỏi lối sống, lối sống có tính định tính, định hướng. Còn nếp sống có tính định hình, định lượng trong cuộc sống của con người.
Nếp sống với tư cách là biểu hiện của của lối sống, thể hiện ở tính cụ thể, ở những chuẩn mực, khuôn mẫu ứng xử của xã hội mà mỗi cá nhân đó tự ý thức, tự biến đổi bản tính của mình thành những hành động ổn định mang tính chung của xã hội. So với lối sống, nếp sống có tính ổn định, bền vững hơn nhưng không có nghĩa là không có sự biến đổi. Cùng với sự biến đổi của lối sống, nếp sống cũng biến đổi nhưng chậm và khó khăn hơn. Xung quanh khái niệm lối sống, nếp sống chúng ta còn gặp một số khái niệm liên quan như nếp sống văn minh, nếp sống văn hoá, mức sống, lẽ sống, phong cách sống, nếp sống mới.
Nội hàm các khái niệm trên đều nằm trong phạm vi nếp sống. - Nếp sống văn minh có sự phân biệt với nếp sống văn hoá: Nếp sống văn minh là nếp sống được thừa hưởng các thành tựu của nền khoa học kĩ thuật cơ khí, điện tử, mang sắc thái nếp sống công nghiệp. Nếp sống văn hoá là nếp sống thể hiện trình độ văn hoá cao, bản sắc văn hoá truyền thống dân tộc hoà quyện với nhau. - Cách sống: Là kiểu sống có nghĩa hẹp cụ thể.
Đó là lối sống theo cá Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ tính, thị hiếu của cá nhân trong một điều kiện môi trường sống nhất định. Ví dụ: Cách sống của một gia đình, một tầng lớp, của giới văn nghệ sĩ, của người độc thân. Tuy nhiên cách sống, kiểu sống mang tính độc đáo, đa dạng nhưng vẫn phải tuân thủ lối sống nhất định trong một cộng đồng, trong một xã hội. - Mức sống: Là mức thu nhập, mức hưởng thụ phúc lợi xã hội của cá nhân là thước đo chất lượng cuộc sống.
Trong sự hưởng thụ có sự hưởng thụ vật chất, hưởng thụ tinh thần. Mức sống cao, con người có điều kiện thỏa mãn các yêu cầu về vật chất và tinh thần. Mức sống thấp, con người chưa có cơ hội để thoả mãn nhu cầu cả về vật chất lẫn tinh thần. - Lẽ sống: Là một trong những phạm trù cơ bản của đạo đức học.
Lẽ sống là phần nhận thức của lối sống, nếp sống. Lẽ sống là sự thống nhất biện chứng giữa nghĩa vụ và hạnh phúc. Lẽ sống cao nhất thể hiện ở lối sống, nếp sống mình với mọi người, mọi người với mình. Chúng ta có thể tìm thấy lẽ sống cao quý ở các anh hùng, các bậc vĩ nhân, các nhà khoa học và ngay cả ở những con người bình thường biết hy sinh với cộng đồng hoặc giữ gìn phẩm chất trong sáng trong mọi hoàn cảnh thực sự khó khăn.
Khái quát toàn bộ các vấn đề lý luận đã trình bày ở trên có thể nêu lên định nghĩa tổng quát về nếp sống là những cách thức hành động và suy nghĩ, những quy ước được lặp đi lặp lại hàng ngày và trở thành thói quen trong sản xuất, sinh hoạt, phong tục, lễ nghi, hành vi đạo đức, trong pháp luật. Từ định nghĩa cho ta thấy nếp sống chính là cách thức ứng xử, việc làm, việc thực hiện các quy ước của cộng đồng đã trở thành thói quen. Nếp sống được thể hiện trong tất cả các hoạt động của con người từ sinh hoạt, giải trí, vui chơi, học tập đến lao động, ứng xử, giao tiếp. Có thể chia nếp sống theo nhiều cách, dựa vào các đặc điểm và các tiêu chí xã hội học, người ta phân loại như sau: - Theo đặc điểm nghề nghiệp: có nếp sống nông dân, nếp sống nghệ sĩ.
VD: Người nông dân có nếp sống chất phát, thật thà, giản dị. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ - Theo đặc điểm vùng miền có nếp sống đô thị, nếp sống nông thôn. - Theo đặc điểm độ tuổi nếp sống thanh niên, nếp sống người cao tuổi. VD: Thanh niên họ có nếp sống nhanh thích nghi và tiếp thu những cái mới, sống phóng khoáng và thích thay đổi.
