phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận văn gồm 3 chương: Chƣơng 1. Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học vật lí nhằm phát triển năng lực định hướng nghề nghiệp cho học sinh Chƣơng 2. Xây dựng các hoạt động trải nghiệm trong dạy học chương “Dòng điện trong các môi trường” - Vật lí 11 theo hướng phát triển năng lực định hướng nghề nghiệp cho học sinh Chƣơng 3. Thực nghiệm sư phạm 6 CHƢƠNG 1.
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC VẬT LÍ NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC ĐỊNH HƢỚNG NGHỀ NGHIỆP CHO HỌC SINH 1. Hoạt động trải nghiệm 1. Khái niệm về hoạt động trải nghiệm Theo chương trình giáo dục phổ thông tổng thể ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26 tháng 12 năm 2018 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo: “Hoạt động trải nghiệm và Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp là hoạt động giáo dục do nhà giáo dục định hướng, thiết kế và hướng dẫn thực hiện, tạo cơ hội cho học sinh tiếp cận thực tế, thể nghiệm các cảm xúc tích cực, khai thác những kinh nghiệm đã có và huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng của các môn học khác nhau để thực hiện những nhiệm vụ được giao hoặc giải quyết những vấn đề của thực tiễn đời sống nhà trường, gia đình, xã hội phù hợp với lứa tuổi; thông qua đó, chuyển hoá những kinh nghiệm đã trải qua thành tri thức mới, kĩ năng mới góp phần phát huy tiềm năng sáng tạo và khả năng thích ứng với cuộc sống, môi trường và nghề nghiệp tương lai. Bản chất của hoạt động trải nghiệm Hoạt động trải nghiệm có thể được hiểu là quá trình học từ trải nghiệm, là quá trình học theo đó kiến thức, năng lực được tạo ra thông qua việc chuyển hóa kinh nghiệm (theo Kolb, 1984).
Học từ trải nghiệm (hoạt động trải nghiệm) gần giống với học thông qua làm, đó là người học tổng hợp được những tri thức, kỹ năng hoặc những quan sát được tích lũy thông qua việc tham gia hoặc tiếp xúc trực tiếp với sự vật, sự kiện; nhưng điểm khác ở chỗ là học từ trải nghiệm luôn gắn với kinh nghiệm và cảm xúc cá nhân. Thí dụ: học tập về thế giới động vật, thay vì học nó thông qua sách vở, học sinh được trải nghiệm thông qua quan sát và tương tác với các con vật ở sở thú; kết quả đạt được không chỉ là sự hiểu biết về loài thú mà còn là sự hình thành tình yêu đối với thiên nhiên và muông thú. Học qua trải nghiệm giúp người học không những có được năng lực thực hiện mà còn có những trải nghiệm cảm giác, cảm xúc, ý chí và một số trạng thái tâm lý khác. Thí dụ, thật khó dạy hoặc khó có thể mô tả cho người khác về mùi hoa hồng là mùi như thế nào, thay vì nghe, trẻ được ngửi, được trải nghiệm với mùi hoa, trẻ sẽ có kinh nghiệm phân biệt về mùi hoa hồng với các mùi 7 khác.
Chính vì vậy đầu ra của học từ trải nghiệm khá đa dạng khi nó lại luôn gắn với cảm xúc – lĩnh vực mang tính chủ quan cao. Hoạt động trải nghiệm và Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp giúp học sinh khám phá bản thân và thế giới xung quanh, phát triển đời sống tâm hồn phong phú, biết rung cảm trước cái đẹp của thiên nhiên và tình người, có quan niệm sống và ứng xử đúng đắn, đồng thời bồi dưỡng cho học sinh tình yêu đối với quê hương, đất nước, ý thức về cội nguồn và bản sắc của dân tộc để góp phần giữ gìn, phát triển các giá trị tốt đẹp của con người Việt Nam trong một thế giới hội nhập. Đặc điểm chung của hoạt động trải nghiệm Hoạt động trải nghiệm và Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp là hoạt động giáo dục bắt buộc được thực hiện từ lớp 1 đến lớp 12; ở cấp tiểu học được gọi là Hoạt động trải nghiệm, ở cấp trung học cơ sở và cấp trung học phổ thông được gọi là Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp.[5] - Là một hoạt động dạy học có mục đích, có tổ chức được thực hiện trong hoặc ngoài nhà trường, mà trong đó con người được trực tiếp tham gia vào các mối quan hệ giao lưu phong phú, đa dạng một cách tự giác; qua đó con người được thử nghiệm, thể hiện bản thân trong thực tế để từ đó hiểu mình hơn, tự phát hiện khả năng của bản thân. - Về nội dung: hoạt động trải nghiệm xoay quanh các mối quan hệ giữa cá nhân học sinh với bản thân; giữa học sinh với người khác, cộng đồng và xã hội; giữa học sinh với môi trường; giữa học sinh với nghề nghiệp.
Nội dung này được triển khai qua 4 nhóm hoạt động chính: Hoạt động hướng vào bản thân; Hoạt động hướng đến xã hội; Hoạt động hướng đến tự nhiên; Hoạt động hướng nghiệp. Các nội dung này được phân chia theo hai giai đoạn: giai đoạn giáo dục cơ bản và giai đoạn giáo dục định hướng nghề nghiệp. + Giai đoạn giáo dục cơ bản: Ở cấp tiểu học, nội dung Hoạt động trải nghiệm tập trung vào các hoạt động khám phá bản thân, hoạt động rèn luyện bản thân, hoạt động phát triển quan hệ với bạn bè, thầy cô và người thân trong gia đình. Các hoạt động xã hội và tìm hiểu một số nghề nghiệp gần gũi với học sinh cũng được tổ chức thực hiện với nội dung, hình thức phù hợp với lứa tuổi.
8 Ở cấp trung học cơ sở, nội dung Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp tập trung hơn vào các hoạt động xã hội, hoạt động hướng đến tự nhiên và hoạt động hướng nghiệp; đồng thời hoạt động hướng vào bản thân vẫn được tiếp tục triển khai để phát triển các phẩm chất và năng lực của học sinh. + Giai đoạn giáo dục định hướng nghề nghiệp: Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp ở cấp trung học phổ thông tập trung hơn vào hoạt động giáo dục hướng nghiệp nhằm phát triển năng lực định hướng nghề nghiệp. Thông qua các hoạt động hướng nghiệp, học sinh được đánh giá và tự đánh giá về năng lực, sở trường, hứng thú liên quan đến nghề nghiệp, làm cơ sở để tự chọn cho mình ngành nghề phù hợp và rèn luyện phẩm chất và năng lực để thích ứng với nghề nghiệp tương lai. - Về hình thức, quy mô tổ chức: Hoạt động trải nghiệm được tổ chức trong và ngoài lớp học, trong và ngoài trường học; theo quy mô nhóm, lớp học, khối lớp hoặc quy mô trường; với các hình thức tổ chức chủ yếu: thực hành nhiệm vụ ở nhà, sinh hoạt tập thể, dự án, làm việc nhóm, trò chơi, giao lưu, diễn đàn, hội thảo, tổ chức sự kiện, câu lạc bộ, cắm trại, tham quan, khảo sát thực địa, thực hành lao động, hoạt động tình nguyện,… [4], [5] - Về địa điểm: hoạt động trải nghiệm có thể tổ chức tại nhiều địa điểm khác nhau ở trong hoặc ngoài nhà trường như lớp học, thư viện, sân trường, phòng truyền thống, viện bảo tàng, công viên, khu di tích lịch sử, các làng nghề, các cơ sở sản xuất, … 1.
Hoạt động trải nghiệm của học sinh trong dạy học vật lí 1. Nội dung hoạt động trải nghiệm trong dạy học vật lí Một số nội dung HĐTN và Hoạt động trải nghiệm hướng nghiệp trong việc dạy học vật lí ở trường phổ thông mà HS có thể thực hiện như sau: - Tìm hiểu về các trường đào tạo, các ngành nghề, các yêu cầu về phẩm chất và năng lực của ngành nghề có liên quan đến kiến thức vật lí. - Tìm hiểu thêm các kiến thức về vật lí và kĩ thuật được ứng dụng trong một số thiết bị thiết bị, phương tiện sử dụng trong đời sống liên quan đến một số ngành nghề. 9 - Tìm hiểu những ứng dụng của vật lí trong đời sống và trong các môn khoa học khác như: kĩ thuật điện, kĩ thuật vô tuyến điện, thiên văn, cơ khí, y học, luyện kim, chế tạo máy,… - Chế tạo, lắp ráp một số mô hình, thiết bị trong đời sống và kĩ thuật như: chế tạo mô hình kính thiên văn, mô hình máy phát điện, máy biến áp, động cơ điện, pin nhiệt điện, pin điện hoá, … - Tìm hiểu, trải nghiệm một số ngành nghề trong thực tiễn có liên quan nhiều đến kiến thức vật lí phổ thông.
Để lựa chọn được nội dung Hoạt động trải nghiệm và Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp trong dạy học Vật lí, giáo viên cần phải căn cứ vào nội dung kiến thức mà HS đã học, tầm quan trọng của nó trong đời sống, các ngành nghề có liên quan đến kiến thức vật lí mà học sinh được học. Dó đó, muốn tổ chức Hoạt động trải nghiệm và Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp cho học sinh trong dạy học chương “Dòng điện trong các môi trường”, học sinh phải nắm vững các kiến thức của chương, biết được ứng dụng các kiến thức của chương trong trong đời sống, trong kĩ thuật và các ngành nghề trong thực tế có liên quan đến kiến thức của chương. Một số phương thức tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học vật lí Hoạt động trải nghiệm và Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp trong trường trung học phổ thông rất phong phú và đa dạng được tổ chức với nhiều phương thức khác nhau tùy vào tâm lí, lứa tuổi của HS mà ta chọn phương thức tổ chức HĐTN cho phù hợp. Dưới đây là một số phương thức tổ chức HĐTN chủ yếu: 1.
Phương thức có tính khám phá Phương thức có tính khám phá là cách tổ chức hoạt động tạo cơ hội cho học sinh trải nghiệm thế giới tự nhiên, thực tế cuộc sống và công việc, giúp học sinh khám phá những điều mới lạ, tìm hiểu, phát hiện vấn đề từ môi trường xung quanh, bồi dưỡng những cảm xúc tích cực và tình yêu quê hương đất nước. Nhóm phương thức tổ chức này bao gồm các hoạt động tham quan, cắm trại, thực địa và các phương thức tương tự khác. Phương thức có tính thể nghiệm, tương tác Phương thức thể nghiệm, tương tác là cách tổ chức hoạt động tạo cơ hội cho học sinh giao lưu, tác nghiệp và thể nghiệm ý tưởng như diễn đàn, đóng kịch, hội thảo, hội thi, trò chơi và các phương thức tương tự khác. Phương thức có tính cống hiến Phương thức cống hiến là cách tổ chức hoạt động tạo cơ hội cho học sinh mang lại những giá trị xã hội bằng những đóng góp và cống hiến thực tế của mình thông qua các hoạt động tình nguyện nhân đạo, lao động công ích, tuyên truyền và các phương thức tương tự khác.