Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ GIÁO DỤC LUẬT HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu trên thế giới Giáo dục pháp luật (GDPL) là một trong những nội dung quan trọng của khoa học Lý luận về Nhà nước và pháp luật nên nhận được sự quan tâm nghiên cứu các nhà khoa học. Xuất phát từ vị trí, vai trò của giáo dục pháp luật trong sự tồn tại của người và xã hội cho nên ở góc độ nghiên cứu đã có nhiều công trình nghiên cứu khoa học từ các khoa học khác nhau như: luật học, tâm lý học, xã hội học, giáo dục học.
Có thể kể đến một số công trình tiêu biểu liên quan đến giáo dục pháp luật, như: John A. Cuốn sách này cho thấy cách đào tạo và quản lý luật sư ở Mỹ là rất khác với ở Việt Nam, trong đó đặc biệt là phương pháp dạy luật thông qua các tình huống pháp luật làm cho việc học luật trở lên hấp dẫn, dễ nhớ, dễ hiểu hơn (dẫn theo [26]). Edward Rubin, Legal Education in the Digital Age (Giáo dục pháp luật trong kỷ nguyên số), Nhà xuất bản Đại học Cambridge - 2012 Theo tác giả, trong những thập kỷ tới, cuộc cách mạng kỹ thuật số sẽ biến đổi rất nhiều thế giới của chúng ta, GDPL vì thế cũng sẽ biến đổi theo. Việc sản xuất và phân phối tài liệu kỹ thuật số sẽ làm thay đổi mạnh mẽ nội dung và phương pháp GDPL trong các nhà trường và qua các mạng xã hội.
Cuốn sách này gồm tập hợp các bài tiểu luận, các nghiên cứu của những chuyên gia pháp lý hàng đầu thế giới, trong đó thảo luận cách thức các tài liệu số sẽ được tạo ra và làm thế nào họ sẽ thay đổi các khái niệm về quyền tác giả cũng như các phương pháp sản xuất và phân phối các nguồn tài liệu pháp luật khổng lồ. Bên cạnh đó các Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn tác giả còn khảo sát tác động của các tài liệu số đối với lớp học, với thư viện của trường luật và xem xét sự chuyển đổi tiềm năng của chương trình giảng dạy mà các tài liệu kỹ thuật số có thể tạo ra. Cùng với đó, những bài tiểu luận này cung cấp hướng dẫn cho những thay đổi quan trọng mà mọi giáo viên và học giả pháp luật cần phải hiểu. Các video clip và cảnh quay hoạt hình với thế giới 3-D, các thông tin pháp luật đồ sộ, tình huống pháp luật phong phú sẽ làm thay đổi hình thức và phương pháp GDPL truyền thống (dẫn theo [26]).
Trường đại học Westininster London (Anh) năm 2011 công bố “nghiên cứu về giáo dục pháp luật trong bối cảnh toàn cầu” các nghiên cứu tập trung vào thách thức mà giáo dục pháp luật đối mặt với toàn cầu, các quan hệ và sự thay đổi hệ thống pháp luật của Chính phủ. Kết quả nghiên cứu cho thấy cần có sự thay đổi chiến lược giáo dục pháp luật cho phù hợp với tình hình mới (dẫn theo [18]).Đ Perevalop trong các cuốn sách mang tên: Lý luận nhà nước và pháp luật, (2005, 2009) đã bàn về các lý luận về nhà nước và pháp luật, trong đó nhấn mạnh đến hệ thống pháp luật của Nhà nước: khái niệm, đặc điểm, cấu trúc. hệ thống pháp luật của nhà nước (dẫn theo [18]).A đã đưa ra các nghiên cứu lý luận về giáo dục pháp luật cho học sinh trung học phổ thông ở Liên Bang Nga, tác giả nêu ra: mô hình giáo dục pháp luật phù hợp với giáo dục pháp luật cho học sinh trung học phổ thông, chỉ ra các điều kiện, các yếu tố ảnh hưởng đến giáo dục pháp luật và đưa ra các kiến nghị đổi mới cách thức, hình thức, phương pháp dạy học pháp luật ở trường phổ thông (dẫn theo [26]). Lý luận nhà nước và pháp luật, Giáo dục pháp luật ở Liên bang Nga, trong công trình dưới tiêu đề “Khái niệm giáo dục pháp luật và ý thức pháp luật, ý nghĩa của chúng trong xã hội hiện đại”, các tác giả đã tập trung bàn sâu về khái niệm GDPL trên cơ sở những định nghĩa GDPL được đưa ra bởi những nhà nghiên cứu khác nhau.
Chẳng hạn, “GDPL là sự tác động có định hướng, có tổ chức, mang tính hệ thống lên các cá nhân nhằm làm hình thành ý thức Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn pháp luật, tri thức pháp luật, thói quen, hành vi xử sự tích cực theo pháp luật, văn hóa pháp luật” (T. Akimova); hoặc “GDPL có thể định nghĩa như là một hệ thống các biện pháp định hướng làm hình thành tư tưởng pháp luật, các nguyên tắc, chuẩn mực pháp luật - những nhân tố làm nên các giá trị văn hóa pháp luật của dân tộc và nhân loại” (K. NaKinSung và Wonlee của trường đại học quốc gia Seunl (Hàn Quốc) công bố nghiên cứu về giáo dục pháp luật trong bối cảnh toàn cầu hóa: mục tiêu giáo dục pháp luật; cách thức, con đường. giáo dục pháp luật (dẫn theo [26]).
Tại Seunl (Hàn Quốc) năm 2012 hội thảo khoa học quốc tế “giáo dục pháp luật ở Châu á trong bối cảnh toàn cầu hóa và nhà nước pháp quyền”. Các bản tham luận tham gia hội thảo đều có nhận định chung về vai trò giáo dục pháp luật trong việc thúc đẩy xây dựng thị trường ổn định, tạo cơ sở pháp lý cho sự bình đẳng về cơ hội phát triển con người, phúc lợi và công bằng xã hội (dẫn theo [26]). Kanwei trên cơ sở so sánh hoạt động giáo dục pháp luật ở vương quốc Anh và Trung Quốc đi đến kết luận về sự khác biệt giáo dục so sánh giữa hai nước, chỉ ra sự khác biệt và chi phối của các yếu tố văn hóa đến hoạt động giáo dục pháp luật cho học sinh như: Trung Quốc thiên về truyền tải tri thức, kinh nghiệm giáo dục pháp luật, ở vương quốc Anh tập trung vào các giá trị và thực hiện nhiều các hình thức trao đổi pháp luật ở trên lớp. Những nghiên cứu trong nước Giáo dục pháp luật trong Ngành Giáo dục & Đào tạo là một nhiệm vụ quan trọng, cần thiết được Chính phủ, Bộ Giáo dục và Đào tạo xác định và triển khai từ những năm đầu của Thập kỷ 80, Thế kỷ XX.
Công tác này đòi hỏi ứng dụng thành tựu của nhiều ngành khoa học như: Luật học, Tâm lý học, Xã hội học… Những năm gần đây, một số cơ quan quản lý, nhà khoa học đã quan tâm nghiên cứu nhiều khía cạnh khác nhau của công tác phổ biến, giáo dục pháp luật nói chung và phổ biến, giáo dục pháp luật trong Ngành Giáo dục & Đào tạo nói riêng. Trong Luật Phổ biến, Giáo dục pháp luật năm 2012 đã dành Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn một Mục riêng nói về Giáo dục pháp luật trong các cơ sở giáo dục của hệ thống giáo dục quốc dân. Quản lý Giáo dục pháp luật (GDPL) là một trong những nội dung quan trọng của khoa học quản lý, thu hút sự được quan tâm nghiên cứu của các nhà khoa học, thể hiện ở những đề tài khoa học, bài báo khoa học đã được công bố; đồng thời, là đề tài nghiên cứu của nhiều luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ Quản lý giáo dục. Những công trình nghiên cứu, đề tài khoa học, bài báo trên các tạp chí liên quan đến các vấn đề lý luận chung về GDPL có ý nghĩa đặc biệt quan trọng vì chúng tạo cơ sở lý luận cho việc nghiên cứu về GDPL cho các đối tượng xã hội cụ thể, có một số công trình sau: “Bàn về giáo dục pháp luật” của Trần Ngọc Đường và Dương Thanh Mai, đây là cuốn sách chuyên khảo đề cập các vấn đề liên quan đến GDPL trên phương diện lý luận: khái niệm GDPL, các khái niệm có liên quan đến GDPL, như chủ thể, đối tượng, nội dung, phương pháp, hình thức GDPL.
Từ những vấn đề lý luận cơ bản, các tác giả bàn luận một số giải pháp nâng cao hiệu quả GDPL ở nước ta. Cuốn sách có giá trị tham khảo đối với tác giả trong quá trình viết luận văn khi phân tích, bàn luận về các khải niệm có liên quan đến hoạt động GDPL [4]. “Giáo trình Lý luận nhà nước và pháp luật” của Trường Đại học Luật Hà Nội, trong cuốn giáo trình này, các tác giả có dành một tiết thuộc Chương XVIII - Ý thức pháp luật để viết về vấn đề bồi dưỡng và giáo dục nâng cao ý thức pháp luật xã hội chủ nghĩa; theo đó, GDPL là sự tác động một cách có hệ thống, có mục đích và thường xuyên tới nhận thức của con người nhằm trang bị cho mỗi người một trình độ kiến thức pháp lý nhất định để từ đó có ý thức đúng đắn về pháp luật, tôn trọng và tự giác xử sự theo yêu cầu của pháp luật. Các tác giả cho rằng, mục tiêu cụ thể của GDPL thể hiện ở ba điểm cơ bản: Thứ nhất, GDPL nhằm hình thành, làm sâu sắc và mở rộng hệ thống tri thức pháp luật của công dân (mục tiêu nhận thức); Thứ hai, GDPL nhằm hình thành tình cảm và lòng tin đối Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn với pháp luật (mục đích cảm xúc); Thứ ba, GDPL nhằm làm hình thành động cơ, hành vi và thói quen xử sự hợp pháp, tích cực (mục đích hành vi).
Trên cơ sở đó, các tác giả nêu lên một số biện pháp giáo dục để nâng cao ý thức pháp luật của nhân dân, như đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giải thích pháp luật; kết hợp GDPL với giáo dục đạo đức, văn hóa. “Giáo dục pháp luật góp phần nâng cao ý thức và nghĩa vụ tuân thủ pháp luật” của Tống Đức Thảo bàn đến vai trò, tác động của giáo dục pháp luật đối với việc hình thành phát triển ý thức pháp luật cho các tầng lớp lao động trong xã hội, đặc biệt phân tích những đặc điểm cơ bản của ý thức pháp luật [16]. - Luận án “Giáo dục pháp luật cho học sinh trong trường trung học phổ thông ở Việt Nam” (2012) của Trần Thị Sáu, luận án này phân tích các vấn đề lý luận và thực tiễn của công tác GDPL cho học sinh trong các trường trung học phổ thông ở Việt Nam. Tác giả cho rằng các trường trung học phổ thông tuy là một kênh quan trọng thực hiện GDPL cho người dân, cụ thể là cho học sinh, song công tác này chưa được chú ý đúng mức, thể hiện ở những bất cập, hạn chế trong việc lồng ghép kiến thức pháp luật vào môn học giáo dục công dân.