Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ ĐỘI NGŨ GIÁO VIÊN MÔN NGỮ VĂN Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ TRONG BỐI CẢNH HIỆN NAY 1. Trường trung học cơ sở trong hệ thống giáo dục quốc dân 1. Vị trí, vai trò của bậc học THCS trong hệ thống giáo dục quốc dân Hệ thống giáo dục quốc dân bao gồm: Giáo dục mầm non; Giáo dục phổ thông; Giáo dục nghề nghiệp; Giáo dục đại học và sau đại học. Giáo dục phổ thông gồm có các bậc học: Tiểu học, Trung học cơ sở và Trung học phổ thông.
Giáo dục Trung học cơ sở có một vị trí đặc biệt quan trọng, Luật Giáo dục 2019 đã xác định mục tiêu của giáo dục THCS là: “Giáo dục trung học cơ sở nhằm củng cố và phát triển kết quả của giáo dục tiểu học; bảo đảm cho học sinh có học vấn phổ thông nền tảng, hiểu biết cần thiết tối thiểu về kỹ thuật và hướng nghiệp để tiếp tục học trung học phổ thông hoặc chương trình giáo dục nghề nghiệp” [33]. Theo Luật Giáo dục 2019, nội dung của Giáo dục THCS bao gồm: “Giáo dục trung học cơ sở củng cố, phát triển nội dung đã học ở tiểu học, bảo đảm cho học sinh có hiểu biết phổ thông cơ bản về tiếng Việt, toán, lịch sử dân tộc; kiến thức khác về khoa học xã hội, khoa học tự nhiên, pháp luật, tin học, ngoại ngữ; có hiểu biết cần thiết tối thiểu về kỹ thuật và hướng nghiệp”. “Phương pháp giáo dục phổ thông nói chung là phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh phù hợp với đặc trưng từng môn học, lớp học và đặc điểm đối tượng học sinh; bồi dưỡng phương pháp tự học, hứng thú học tập, kỹ năng hợp tác, khả năng tư duy độc lập; phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực của người học; tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông vào quá trình giáo dục” [33]. Như vậy, giáo dục bậc THCS là “cầu nối” giữa Tiểu học và Trung học phổ thông, có nhiệm vụ là củng cố, phát triển kiến thức học sinh đã học ở Tiểu học để có được học vấn phổ thông và có những hiểu biết ban đầu về kỹ thuật và hướng nghiệp để tiếp tục học trung học phổ thông.
Những vấn đề cơ bản đổi mới giáo dục trung học cơ sở trong bối cảnh hiện nay Vấn đề cơ bản của đổi mới và phát triển giáo dục THCS trong bối cảnh hiện nay được thể hiện rõ ở các quan điểm, mục tiêu, nhiệm vụ và giải pháp đổi mới và phát triển giáo dục được nêu trong Nghị quyết số 29/NQ-TW của Ban chấp hành Trung ương Đảng 11 khóa XI về đổi mới căn bản toàn diện GDĐT cũng như chiến lược phát triển giáo dục của Chính phủ. Các quan điểm, mục tiêu, nhiệm vụ, giải pháp đổi mới và phát triển giáo dục phổ thông, trong đó có giáo dục THCS đề cập tới các vấn đề trọng tâm dưới đây: 1. Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực, phẩm chất người học “Chuyển mạnh quá trình giáo dục chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học” [13] là một trong những quan điểm của Đảng ta về đổi mới GDĐT, trong đó có giáo dục THCS. Quan điểm này mang tính tổng quát để chỉ đạo “đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực người học” [13].
Đó là phải đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản như: mục tiêu, chương trình, nội dung, phương pháp giáo dục và kết quả giáo dục theo định hướng phát triển năng lực người học. Để thực hiện được quan điểm đổi mới đó, trong mỗi cơ sở giáo dục nói chung và trong các trường THCS nói riêng phải có đội ngũ giáo viên có đủ phẩm chất, trình độ chuyên môn và nghiệp vụ sư phạm để triển khai hoạt động dạy học và giáo dục từ trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất học sinh. Thực hiện đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông theo định hướng phát triển năng lực học sinh Giải pháp để thực hiện quan điểm chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất học sinh là thực hiện đổi mới chương trình và sách giáo khoa giáo dục phổ thông năm 2018 theo định hướng phát triển năng lực học sinh. Điều này thể hiện rõ trong Nghị quyết số 29/NQ-TW của Ban chấp hành Trung ương Đảng và trong Chiến lược phát triển giáo dục 2011-2020.
Trong đó, đối với giáo dục phổ thông phải thực hiện đổi mới chương trình và sách giáo khoa từ sau năm 2018 theo định hướng phát triển năng lực học sinh; đồng thời phải “Xây dựng và chuẩn hóa nội dung giáo dục phổ thông theo hướng hiện đại, tinh gọn, bảo đảm chất lượng, tích hợp cao ở các lớp học dưới và phân hóa dần ở các lớp học trên” [13]. Và để thực hiện hiệu quả, chất lượng việc đổi mới chương trình và sách giáo khoa THCS theo định hướng phát triển năng lực học sinh, cần phải có đội ngũ giáo viên THCS có đủ phẩm chất, trình độ chuyên môn và nghiệp vụ sư phạm để đáp ứng các yêu cầu đổi mới đó. Thực hiện đổi mới phương pháp, hình thức tổ chức dạy học, đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hướng phát triển năng lực học sinh Nghị quyết số 29/NQ-TW của Ban chấp hành Trung ương Đảng đã đưa ra một trong những nhiệm vụ và giải pháp đổi mới căn bản, toàn diện GDĐT trong giai đoạn hiện nay là “đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học. Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực” [13].
Mặt khác phải “Đổi mới căn bản hình thức và phương pháp thi, kiểm tra và đánh giá kết quả giáo dục, đào tạo, bảo đảm trung thực, khách quan” [13]. Để thực hiện có hiệu quả việc đổi mới phương pháp, hình thức tổ chức dạy học, đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hướng phát triển năng lực học sinh, cần phải có đội ngũ giáo viên THCS đạt chuẩn về phẩm chất, năng lực dạy học và giáo dục để đáp ứng được các yêu cầu của việc đổi mới phương pháp dạy học, đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hướng phát huy tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo và năng lực tự học của học sinh. Đội ngũ giáo viên môn Ngữ văn trung học cơ sở 1. Đội ngũ Từ điển Bách khoa Việt Nam nêu khái niệm “Đội ngũ là một tập hợp gồm một số đông người cùng chức năng, nhiệm vụ hoặc nghề nghiệp, hợp thành lực lượng hoạt động trong một hệ thống” [38].
Hoặc “Đội ngũ là một khối đông người cùng chức năng hoặc nghề nghiệp tổ chức thành lực lượng” [38]. Khái niệm đội ngũ được sử dụng một cách phổ biến trong lĩnh vực tổ chức hoạt động khác nhau như: đội ngũ trí thức; đội ngũ văn, nghệ sĩ; đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức; đội ngũ y, bác sĩ… Từ đó, ta có thể hiểu rõ hơn về đội ngũ: Đội ngũ là những người có chung mục đích, lợi ích và ràng buộc với nhau bằng trách nhiệm pháp lý. Giáo viên, giáo viên THCS, giáo viên môn Ngữ văn THCS Theo Từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê, “Giáo viên là người giảng dạy, giáo dục cho học sinh, lên kế hoạch, tiến hành các tiết dạy học, thực hành và phát triển các khóa 13 học nằm trong chương trình giảng dạy của nhà trường đồng thời cũng là người kiểm tra, ra đề, chấm điểm thi cho học sinh để đánh giá chất lượng từng học trò” [31]. Luật Giáo dục 2019 đưa ra khái niệm: “Nhà giáo là người làm nhiệm vụ giảng dạy, giáo dục trong nhà trường, cơ sở giáo dục khác”, “Nhà giáo ở các cơ sở giáo dục mầm non, giáo dục phổ thông, giáo dục nghề nghiệp gọi là giáo viên” [33].
Như vậy, có thể hiểu rằng, giáo viên là danh từ được dùng để gọi chỉ những người thực hiện hoạt động dạy học và giáo dục tại các cơ sở giáo dục mầm non, giáo dục phổ thông, giáo dục chuyên nghiệp và dạy nghề. Giáo viên THCS là những người thực hiện nhiệm vụ giảng dạy, giáo dục học sinh trong các nhà trường THCS, bao gồm các nội dung: dạy học và giáo dục học sinh theo chương trình, kế hoạch giáo dục; rèn luyện, tu dưỡng đạo đức, bồi dưỡng văn hóa, chuyên môn, nghiệp vụ; thực hiện Điều lệ nhà trường, chịu sự kiểm tra của Hiệu trưởng và các cấp quản lý giáo dục và tham gia các công tác khác khi được phân công (nếu có). Giáo viên dạy bộ môn Ngữ văn tại các trường THCS được gọi là Giáo viên môn Ngữ văn trung học cơ sở. Đội ngũ giáo viên môn Ngữ văn ở các trường THCS Trong lĩnh vực GDĐT, thuật ngữ đội ngũ được sử dụng để chỉ những tập hợp người được phân biệt với nhau về chức năng trong hệ thống GDĐT, như đội ngũ giáo viên, đội ngũ giảng viên, đội ngũ CBQL trường học… Ở Việt Nam, những người không trực tiếp giảng dạy mà chủ yếu làm công tác quản lý giáo dục trong nhà trường vẫn được xếp vào đội ngũ giáo viên nên khái niệm đội ngũ giáo viên dùng để chỉ tập hợp người bao gồm CBQL giáo dục và giáo viên.
Theo Từ điển Giáo dục học: “Đội ngũ giáo viên là tập hợp những người đảm nhận công tác giáo dục và dạy học có đủ tiêu chuẩn đạo đức, chuyên môn và nghiệp vụ quy định” [39]. Như vậy, có thể quan niệm: Đội ngũ giáo viên môn Ngữ văn ở các trường THCS là một tập hợp người dạy học bộ môn môn Ngữ văn ở bậc học trung học cơ sở được tổ chức thành một lực lượng, có đủ tiêu chuẩn đạo đức, chuyên môn và nghiệp vụ quy định, có nhiệm vụ thực hiện các mục tiêu giáo dục đã đề ra. Đội ngũ giáo viên môn Ngữ văn chính là nguồn lực quan trọng trong lĩnh vực giảng dạy bộ môn môn Ngữ văn THCS nói riêng và trong phát triển giáo dục phổ thông nói chung.