Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng, việc nâng cao năng lực ngoại ngữ cho thế hệ trẻ trở thành nhiệm vụ chiến lược cấp thiết của ngành giáo dục. Đề án Ngoại ngữ Quốc gia theo Quyết định số 1400/QĐ-TTg ngày 30/9/2008 của Thủ tướng Chính phủ đã xác định mục tiêu đổi mới toàn diện việc dạy và học ngoại ngữ trong hệ thống giáo dục quốc dân, trong đó bậc tiểu học đóng vai trò nền tảng. Tỉnh Bình Dương là địa bàn kinh tế trọng điểm phía Nam với quy mô dân số hơn 2 triệu người, trong đó khoảng 50% là người nhập cư, tạo ra áp lực rất lớn lên cơ sở hạ tầng giáo dục, đặc biệt là hệ thống 16 trường tiểu học trên địa bàn thị xã Tân Uyên.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết mâu thuẫn giữa yêu cầu đổi mới dạy học tiếng Anh theo chuẩn năng lực giao tiếp và thực trạng công tác quản lý còn nhiều bất cập tại các trường tiểu học thị xã Tân Uyên. Mục tiêu cụ thể của đề tài là hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý hoạt động dạy học tiếng Anh tiểu học, khảo sát và phân tích thực trạng quản lý tại 16 trường tiểu học trên địa bàn thị xã trong giai đoạn 2016-2017, từ đó đề xuất 4 nhóm biện pháp quản lý khả thi nhằm nâng cao chất lượng giáo dục.

Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn quan trọng khi cung cấp hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm nâng tỷ lệ giáo viên đạt chuẩn B2 theo khung tham chiếu Châu Âu lên 100%, tối ưu hóa phân phối chương trình 2 đến 4 tiết mỗi tuần cho chương trình đại trà và 3 đến 5 tiết mỗi tuần cho chương trình tăng cường, góp phần chuẩn hóa năng lực ngôn ngữ cho học sinh tiểu học trước khi bước vào các cấp học tiếp theo.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng nền tảng lý luận dựa trên sự tích hợp giữa khoa học quản lý giáo dục hiện đại và lý luận phương pháp dạy học ngoại ngữ trẻ em. Khung lý thuyết áp dụng mô hình chu trình quản lý 4 chức năng cốt lõi gồm lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, chỉ đạo và kiểm tra đánh giá theo quan điểm của các nhà nghiên cứu quản lý giáo dục hàng đầu tại Việt Nam và thế giới, kết hợp mô hình 5 chức năng quản lý kinh điển của Henri Fayol. Trong lĩnh vực giảng dạy ngôn ngữ, đề tài tiếp cận lý thuyết dạy học lấy người học làm trung tâm (Learner-centredness) của David Nunan và nguyên tắc thụ đắc ngôn ngữ sớm của Shin cùng Brewster & Ellis (2001), khẳng định trẻ em ở lứa tuổi 6 đến 11 tuổi có khả năng tiếp nhận ngôn ngữ tự nhiên thông qua các hoạt động trực quan, sinh động.

Bốn khái niệm công cụ chính được làm rõ trong nghiên cứu gồm:

  1. Quản lý giáo dục: Hệ thống những tác động tự giác, có ý thức, có kế hoạch của chủ thể quản lý đến các lực lượng giáo dục nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục đào tạo.
  2. Quản lý nhà trường tiểu học: Tập hợp các tác động tối ưu của hiệu trưởng đến đội ngũ giáo viên, học sinh và các nguồn lực xã hội nhằm nâng cao chất lượng chăm sóc, giáo dục trẻ.
  3. Quản lý hoạt động dạy học môn tiếng Anh: Quá trình điều hành, giám sát việc thực hiện chương trình, phương pháp giảng dạy, kiểm tra đánh giá và khai thác thiết bị dạy học bộ môn ngoại ngữ.
  4. Chuẩn năng lực ngoại ngữ CEFR: Khung tham chiếu trình độ ngôn ngữ chung Châu Âu (với chuẩn B2 tương đương chứng chỉ FCE áp dụng cho giáo viên tiểu học theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu triển khai phương pháp tiếp cận hệ thống - cấu trúc, tiếp cận thực tiễn và tiếp cận lịch sử - logic. Dữ liệu nghiên cứu được thu thập từ nguồn tài liệu pháp quy (Quyết định 1400/QĐ-TTg, Quyết định 3321/QĐ-BGDĐT, Quyết định 3405/QĐ-UBND tỉnh Bình Dương) kết hợp dữ liệu sơ cấp qua khảo sát thực địa tại toàn bộ 16 trường tiểu học trên địa bàn thị xã Tân Uyên.

Quy trình chọn mẫu được thực hiện theo phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp điều tra toàn diện:

  • Cỡ mẫu khảo sát gồm 100% cán bộ quản lý (38 cán bộ gồm Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng và Tổ trưởng chuyên môn), 52 giáo viên tiếng Anh đang trực tiếp đứng lớp và hơn 320 học sinh tiểu học.
  • Khảo sát sử dụng 4 bộ phiếu hỏi chuyên biệt dành cho từng nhóm đối tượng, kết hợp phỏng vấn sâu 12 cán bộ quản lý và giáo viên cốt cán để bổ sung thông tin định tính.

Lý do lựa chọn phương pháp xử lý dữ liệu bằng phần mềm thống kê IBM SPSS 20 là nhằm đảm bảo tính chính xác, khách quan trong việc tính toán tần số, tỷ lệ phần trăm, giá trị trung bình (TTB) và độ lệch chuẩn, phục vụ kiểm định độ tin cậy và đo lường mức độ tương quan giữa tính cần thiết và tính khả thi của các giải pháp đề xuất. Timeline nghiên cứu được thực hiện xuyên suốt từ năm học 2016-2017 đến thời điểm nghiệm thu năm 2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng tại 16 trường tiểu học thị xã Tân Uyên giai đoạn 2016-2017 đã chỉ ra 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, về đội ngũ giáo viên, số lượng giáo viên tiếng Anh còn thiếu cục bộ và chất lượng chuyên môn chưa đồng đều. Tỷ lệ giáo viên đạt chuẩn năng lực ngôn ngữ B2 (FCE) hoặc tương đương theo khung tham chiếu Châu Âu chỉ đạt khoảng 42,3%, phần còn lại mới đạt trình độ B1 hoặc đang trong quá trình bồi dưỡng. Đa số giáo viên tốt nghiệp chuyên ngành cử nhân tiếng Anh hoặc sư phạm THCS, THPT chuyển xuống dạy tiểu học, dẫn đến sự lúng túng trong việc nắm bắt tâm lý lứa tuổi học sinh 6-11 tuổi.

Thứ hai, về phương pháp giảng dạy, việc đổi mới phương pháp theo hướng giao tiếp chưa đạt hiệu quả cao. Kết quả khảo sát dự giờ cho thấy có khoảng 50% giáo viên được quan sát vẫn sử dụng tiếng Việt chiếm tới 80% thời lượng bài học. Giờ dạy còn nặng về truyền thụ ngữ pháp và từ vựng đơn lẻ, thiếu các hoạt động tương tác nhóm, kịch nghệ hoặc trò chơi ngôn ngữ giúp học sinh rèn luyện phản xạ.

Thứ ba, về năng lực học sinh, có sự chênh lệch lớn giữa các kỹ năng ngôn ngữ. Học sinh đạt điểm khá, giỏi ở kỹ năng đọc và viết chiếm trên 68%, nhưng kỹ năng nghe và nói chỉ đạt mức trung bình và yếu ở khoảng 56% học sinh được khảo sát. Học sinh gặp khó khăn lớn về ngữ điệu, phát âm các âm cuối và thiếu tự tin khi giao tiếp bằng tiếng Anh.

Thứ tư, về cơ sở vật chất và công tác kiểm tra đánh giá, chỉ có 5 trên 16 trường (chiếm 31,25%) có phòng học tiếng chuyên dùng với đầy đủ trang thiết bị nghe nhìn hiện đại. Công tác kiểm tra đánh giá tại trên 75% đơn vị vẫn mang nặng hình thức kiểm tra viết trên giấy theo Thông tư 30/2014/TT-BGDĐT, chưa tiếp cận các chuẩn khảo thí quốc tế dành cho lứa tuổi thiếu nhi như Cambridge Young Learners (Starters, Movers, Flyers).

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của những hạn chế trên bắt nguồn từ cả yếu tố chủ quan và khách quan. Về mặt khách quan, tốc độ tăng dân số cơ học tại thị xã Tân Uyên quá nhanh khiến sĩ số lớp học luôn ở mức cao (trung bình 38 đến 45 học sinh mỗi lớp), gây cản trở nghiêm trọng đến việc tổ chức các hoạt động cặp nhóm và luyện âm cá nhân. Về mặt chủ quan, hầu hết cán bộ quản lý (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng) đều xuất thân từ các khối ngành sư phạm tiểu học truyền thống, năng lực tiếng Anh còn hạn chế nên gặp nhiều khó khăn trong việc dự giờ, phân tích sư phạm và chỉ đạo chuyên môn sâu cho bộ môn tiếng Anh.

Khi đối chiếu với các nghiên cứu của Moon (2005) tại khu vực Châu Á và báo cáo chuyên môn của Vụ Giáo dục Tiểu học, kết quả này hoàn toàn tương thích về mô hình thách thức trong đào tạo ngoại ngữ sớm tại các nước đang phát triển.

Trên các bảng thống kê và biểu đồ so sánh thành tích chuyên môn của giáo viên giai đoạn 2014-2017 trong luận văn, mức độ tương quan thuận giữa năng lực chuẩn B2 của giáo viên với tỷ lệ học sinh hoàn thành xuất sắc kỹ năng nghe nói đạt hệ số ý nghĩa thống kê rõ rệt. Dữ liệu từ biểu đồ khảo nghiệm cũng minh chứng rằng việc thiếu hụt thiết bị phòng lab tương tác ảnh hưởng trực tiếp đến 62% khả năng tiếp thu bài học của học sinh tiểu học.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và thực trạng, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp quản lý đồng bộ nhằm nâng cao chất lượng dạy học tiếng Anh tại các trường tiểu học thị xã Tân Uyên:

  1. Đổi mới quản lý kế hoạch và chương trình giảng dạy: Ban Giám hiệu 16 trường tiểu học cần chỉ đạo rà soát, thống nhất kế hoạch dạy học chi tiết cho từng khối lớp, đảm bảo 100% tiết dạy tuân thủ đúng phân phối chương trình (4 tiết/tuần đối với Đề án 2020 và 3-5 tiết/tuần đối với chương trình tăng cường). Hiệu trưởng tổ chức kiểm tra định kỳ 1 lần/tháng và đột xuất kế hoạch bài dạy của giáo viên, yêu cầu chuyển dịch mục tiêu từng bài học sang phát triển 4 kỹ năng giao tiếp, hoàn thành trong học kỳ 1 hàng năm.
  2. Quản lý và đổi mới hoạt động kiểm tra, đánh giá theo chuẩn quốc tế: Phòng Giáo dục và Đào tạo thị xã Tân Uyên cùng Hiệu trưởng các trường chỉ đạo xây dựng ngân hàng đề kiểm tra định dạng theo chuẩn Cambridge Starters, Movers, Flyers. Đặt mục tiêu từ năm học 2018-2019, 100% bài kiểm tra định kỳ khối 3, 4, 5 tích hợp tối thiểu 40% thời lượng cho phần đánh giá kỹ năng nghe và nói trực tiếp, hướng tới trên 85% học sinh đạt mức hoàn thành tốt.
  3. Bồi dưỡng, nâng cao năng lực chuyên môn và phương pháp sư phạm cho đội ngũ giáo viên: Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với Phòng Giáo dục tổ chức tối thiểu 2 đợt tập huấn chuyên sâu mỗi năm về phương pháp giảng dạy tiếng Anh tiểu học và ứng dụng công nghệ thông tin. Đặt lộ trình đến năm 2020, 100% giáo viên tiếng Anh đạt chuẩn B2 (FCE) và thành thạo kỹ thuật tổ chức trò chơi ngôn ngữ, đồng thời đẩy mạnh sinh hoạt cụm chuyên môn 1 lần/tháng.
  4. Hiện đại hóa và tối ưu hóa quản lý cơ sở vật chất, thiết bị dạy học: Ủy ban nhân dân thị xã Tân Uyên và Ban Giám hiệu các trường huy động nguồn lực xã hội hóa giáo dục, phấn đấu trang bị 100% phòng nghe nhìn đa phương tiện có máy chiếu, loa trợ giảng và bảng tương tác cho 16 trường tiểu học trong lộ trình 2018-2020, gắn trách nhiệm bảo quản và hiệu suất sử dụng thiết bị vào tiêu chí đánh giá thi đua hàng kỳ của giáo viên.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cao cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

  1. Cán bộ quản lý giáo dục (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng tiểu học): Cung cấp khung công cụ quản trị trường học 4 chức năng để xây dựng kế hoạch kiểm tra chuyên đề bộ môn ngoại ngữ, phương pháp đánh giá tiết dạy tiếng Anh mà không bị rào cản chuyên môn ngôn ngữ chi phối.
  2. Giáo viên tiếng Anh cấp tiểu học: Cung cấp hệ thống giải pháp đổi mới phương pháp giảng dạy lấy học sinh làm trung tâm, kỹ thuật thiết kế bài giảng tương tác và kinh nghiệm chuyển đổi phương pháp dạy ngữ pháp truyền thống sang phát triển năng lực giao tiếp toàn diện.
  3. Chuyên viên chỉ đạo chuyên môn Phòng GD&ĐT và Sở GD&ĐT: Nguồn dữ liệu thực chứng và cơ sở khoa học để xây dựng kế hoạch bồi dưỡng giáo viên, phân bổ ngân sách mua sắm trang thiết bị dạy học ngoại ngữ phù hợp với đặc thù của các địa bàn công nghiệp hóa nhanh.
  4. Học viên cao học và nhà nghiên cứu chuyên ngành Quản lý giáo dục: Cung cấp mô hình phương pháp luận hoàn chỉnh, quy trình xử lý số liệu khảo sát thực trạng bằng phần mềm IBM SPSS 20 và kỹ thuật thiết kế bảng hỏi khảo nghiệm tính cần thiết - tính khả thi của các biện pháp quản lý giáo dục.

Câu hỏi thường gặp

Mục tiêu cốt lõi của việc quản lý dạy học tiếng Anh tại các trường tiểu học thị xã Tân Uyên là gì? Mục tiêu cốt lõi là chuyển hóa hoạt động dạy học từ truyền thụ ngữ pháp thụ động sang phát triển năng lực giao tiếp tự tin với 4 kỹ năng nghe, nói, đọc, viết (trọng tâm là nghe - nói). Quản lý hiệu quả nhằm chuẩn hóa 100% giáo viên đạt trình độ B2 và đảm bảo học sinh đạt chuẩn đầu ra theo Đề án Ngoại ngữ Quốc gia.

Khó khăn lớn nhất của đội ngũ giáo viên tiếng Anh tiểu học tại thị xã Tân Uyên hiện nay là gì? Khó khăn lớn nhất là sự thiếu hụt nghiệp vụ sư phạm đặc thù cho lứa tuổi tiểu học, do trên 50% giáo viên được tuyển dụng từ nguồn đào tạo THCS hoặc cử nhân ngôn ngữ. Bên cạnh đó, tỷ lệ giáo viên đạt chứng chỉ B2 quốc tế còn thấp (dưới 45%) và áp lực sĩ số lớp đông (trên 38 em) cản trở việc rèn âm trực tiếp.

Tại sao luận văn nhấn mạnh việc đổi mới kiểm tra đánh giá theo chuẩn quốc tế? Kiểm tra đánh giá là công cụ định hướng phương pháp học tập. Hình thức kiểm tra viết truyền thống chỉ đo lường được ngữ pháp và từ vựng. Đổi mới theo chuẩn Cambridge (Starters, Movers) giúp đánh giá chính xác kỹ năng nghe nói thực tế, tạo động lực cho học sinh rèn luyện phản xạ ngôn ngữ tự nhiên ngay từ lớp 3.

Cán bộ quản lý không có chuyên môn tiếng Anh có thể đánh giá tiết dạy của giáo viên như thế nào? Cán bộ quản lý có thể đánh giá thông qua mức độ tích cực tham gia của học sinh, tỷ lệ sử dụng tiếng Anh trong lớp học (hướng tới trên 80% thời lượng), sự đa dạng của các hoạt động tương tác nhóm và kết quả sử dụng các thiết bị trực quan, thay vì chỉ kiểm tra kiến thức ngữ pháp đơn thuần.

Tính khả thi của 4 nhóm giải pháp đề xuất trong luận văn được chứng minh như thế nào? Tính khả thi được chứng minh thông qua khảo nghiệm sư phạm trên 38 cán bộ quản lý và chuyên gia giáo dục bằng phần mềm IBM SPSS 20. Kết quả tính toán giá trị trung bình TTB đều đạt mức từ 4.25 đến 4.82 trên thang điểm 5, khẳng định sự tương thích tuyệt đối giữa tính cần thiết và tính khả thi trong điều kiện thực tế.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý hoạt động dạy học tiếng Anh tiểu học dựa trên chu trình quản lý 4 chức năng và lý thuyết dạy học ngôn ngữ hiện đại.
  • Phản ánh trung thực bức tranh thực trạng tại 16 trường tiểu học thị xã Tân Uyên, chỉ ra điểm nghẽn lớn về tỷ lệ giáo viên đạt chuẩn B2 (42,3%) và tình trạng yếu kỹ năng nghe - nói của học sinh (56%).
  • Xây dựng hệ thống 4 nhóm giải pháp mang tính đột phá, đồng bộ từ khâu lập kế hoạch, chuẩn hóa kiểm tra theo chuẩn quốc tế đến bồi dưỡng nhân lực và đầu tư cơ sở vật chất.
  • Khảo nghiệm sư phạm bằng phần mềm IBM SPSS 20 đã chứng minh độ tin cậy cao, khẳng định các giải pháp hoàn toàn phù hợp với thực tiễn các trường tiểu học tại địa phương.
  • Đóng góp luận cứ khoa học quan trọng phục vụ lộ trình thực hiện Đề án Ngoại ngữ giai đoạn 2018-2020 của ngành giáo dục thị xã Tân Uyên và tỉnh Bình Dương.

Để hiện thực hóa các mục tiêu trên, Phòng Giáo dục và Đào tạo thị xã Tân Uyên cùng Ban Giám hiệu các trường tiểu học cần nhanh chóng xây dựng kế hoạch hành động chi tiết cho từng năm học, ưu tiên nguồn lực nâng chuẩn B2 cho giáo viên và trang bị phòng học tiếng đa phương tiện. Quý bạn đọc, nhà quản lý và giáo viên hãy áp dụng ngay các biện pháp quản lý khoa học này để tạo bước chuyển biến đột phá về chất lượng dạy học ngoại ngữ tại đơn vị mình.