Tổng quan nghiên cứu

Hoạt động dạy học theo chủ đề tự chọn đóng vai trò cốt lõi trong chiến lược phân hóa giáo dục phổ thông, giúp phát huy tối đa năng lực cá nhân và định hướng nghề nghiệp cho học sinh. Tại huyện miền núi Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn, quy mô giáo dục trung học phổ thông trong giai đoạn 2014 - 2017 duy trì ổn định với 54 lớp học và 1.966 học sinh phân bổ tại 2 trường: Trung học phổ thông Bắc Sơn và Trung học phổ thông Vũ Lễ. Mặc dù chất lượng giáo dục hai mặt có bước chuyển biến tích cực khi tỷ lệ học lực khá giỏi tăng từ 31,89% lên 42,37% và tỷ lệ hạnh kiểm tốt đạt 62,46% vào năm học 2016 - 2017, công tác quản lý dạy học tự chọn tại địa phương vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ thực tiễn triển khai chương trình tự chọn còn mang tính hình thức, thiếu tính đồng bộ và chưa sát với nhu cầu thực tế của người học. Khảo sát sơ bộ cho thấy có tới 46,6% học sinh đánh giá hoạt động này là không cần thiết, trong khi nội dung giảng dạy chủ yếu dừng lại ở việc phụ đạo học sinh trung bình yếu. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát toàn diện thực trạng công tác quản lý tại 2 trường Trung học phổ thông trên địa bàn huyện Bắc Sơn từ năm 2014 đến 2017, từ đó đề xuất hệ thống biện pháp quản lý khả thi nhằm chuẩn hóa quy trình chỉ đạo chuyên môn. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ giáo viên dạy giỏi chuyên đề tự chọn lên trên 30% và giảm tỷ lệ học sinh yếu kém xuống dưới 5% trong các năm học tiếp theo.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hai trụ cột lý thuyết nền tảng: Lý thuyết quản lý giáo dục hiện đại tiếp cận theo chu trình quản lý 4 chức năng (Kế hoạch hóa, Tổ chức thực hiện, Chỉ đạo và Kiểm tra đánh giá) và Lý thuyết dạy học phân hóa (Differentiated Instruction) gắn với định hướng đổi mới căn bản, toàn diện theo tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI.

Mô hình nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tương tác chặt chẽ giữa 3 thành tố: Chủ thể quản lý (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng, Tổ trưởng chuyên môn), Khách thể quản lý (Đội ngũ giáo viên giảng dạy và học sinh các khối lớp) cùng Môi trường quản lý (Điều kiện kinh tế - xã hội địa phương, cơ sở vật chất và hệ thống văn bản pháp quy). Hệ thống khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa bao gồm:

  • Hoạt động dạy học theo chủ đề: Hình thức tích hợp các đơn vị kiến thức có sự giao thoa nhằm phát triển năng lực vận dụng thực tiễn của người học.
  • Dạy học theo chủ đề tự chọn: Hoạt động giáo dục phân hóa gồm chủ đề bám sát (củng cố chuẩn kiến thức), chủ đề nâng cao (phát triển năng khiếu) và chủ đề đáp ứng (định hướng nghề nghiệp, nghệ thuật, kỹ năng sống).
  • Quản lý hoạt động dạy học tự chọn: Hệ thống tác động có mục đích của chủ thể quản lý nhằm tối ưu hóa nguồn lực nhân sự, chương trình, phương pháp và cơ sở vật chất để đạt mục tiêu giáo dục.
  • Dạy học phân hóa cá nhân: Quá trình thiết kế hoạt động học tập dựa trên sự khác biệt về năng lực, sở thích và điều kiện tiếp thu của từng đối tượng học sinh.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu nghiên cứu kết hợp giữa số liệu thứ cấp từ báo cáo tổng kết giáo dục của Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Lạng Sơn giai đoạn 2014 - 2017 và nguồn dữ liệu sơ cấp thu thập qua khảo sát thực địa. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 415 khách thể, được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng tại 2 trường Trung học phổ thông huyện Bắc Sơn, bao gồm: 18 cán bộ quản lý (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng, Tổ trưởng chuyên môn), 62 giáo viên trực tiếp tham gia giảng dạy các chủ đề tự chọn và 335 học sinh đại diện khối lớp 11.

Luận văn kết hợp đồng bộ 3 nhóm phương pháp: Nhóm nghiên cứu lý luận (phân tích, tổng hợp văn bản pháp luật như Luật Giáo dục 2005, Quyết định số 03/2002/QĐ-BGD&ĐT, Công văn số 8607/BGDĐT-GDTrH); Nhóm nghiên cứu thực tiễn (điều tra bằng phiếu hỏi An-két, phỏng vấn sâu, quan sát giờ dạy, tổng kết kinh nghiệm quản lý); Nhóm phương pháp thống kê toán học (xử lý dữ liệu định lượng, tính toán tỷ lệ phần trăm, giá trị trung bình toán học x và y). Việc kết hợp này đảm bảo tính khách quan khoa học, lượng hóa chính xác nhận thức của các chủ thể và phản ánh đúng bản chất thực trạng giáo dục vùng dân tộc miền núi trong khung thời gian nghiên cứu từ năm 2014 đến 2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn tại huyện Bắc Sơn mang lại 4 phát hiện quan trọng về công tác dạy học và quản lý dạy học tự chọn:

Thứ nhất, nhận thức về vai trò của hoạt động dạy học tự chọn còn rất hạn chế và thiếu thống nhất. Tỷ lệ đánh giá mức độ "rất cần thiết" chỉ đạt 16,7% ở cán bộ quản lý và 14,5% ở giáo viên. Đáng báo động hơn, có tới 46,6% học sinh cho rằng hoạt động này là "không cần thiết" và 41,2% học sinh giữ thái độ thờ ơ "có cũng được, không cũng được".

Thứ hai, nhận thức về mục tiêu dạy học tự chọn bị thu hẹp sai lệch. Có 55,6% cán bộ quản lý và 45,2% giáo viên chỉ đồng ý với mục tiêu "củng cố, hệ thống hóa kiến thức chính khóa" (chủ đề bám sát). Trong khi đó, các mục tiêu cốt lõi như bồi dưỡng năng lực tự học, tự giải quyết vấn đề bị bác bỏ với tỷ lệ không đồng ý lên tới 72,2% ở cán bộ quản lý và 80,6% ở giáo viên; mục tiêu bồi dưỡng nhân tài nhận tỷ lệ không đồng ý tương ứng là 88,9% và 82,3%.

Thứ ba, cơ cấu đội ngũ giáo viên trẻ hóa nhanh nhưng chất lượng chuyên môn mũi nhọn còn mỏng. Tổng số giáo viên năm học 2016 - 2017 là 129 người, 100% đạt chuẩn đào tạo nhưng chỉ có 6,97% (9 giáo viên) đạt trình độ trên chuẩn. Giáo viên xếp loại chuyên môn giỏi chỉ đạt 19,4%, giáo viên xếp loại trung bình chiếm 11,6%. Tỷ lệ giáo viên dưới 30 tuổi chiếm tới 54,3%, nhiệt tình nhưng thiếu kinh nghiệm biên soạn chuyên đề phân hóa.

Thứ tư, phương pháp và hình thức tổ chức dạy học còn nghèo nàn, cơ sở vật chất chưa đáp ứng. Giờ học tự chọn chủ yếu tổ chức theo lớp cố định truyền thống, thiếu phòng học bộ môn chuyên biệt và thiết bị thực hành, khiến giờ học tự chọn bị biến thành giờ phụ đạo đơn thuần.

Thảo luận kết quả

Thực trạng nêu trên bắt nguồn từ áp lực thi cử nặng nề, khiến nhà trường và phụ huynh dồn toàn bộ nguồn lực cho việc ôn luyện kiến thức thi cử thay vì phát triển năng lực toàn diện. Bên cạnh đó, huyện Bắc Sơn là địa bàn miền núi còn nhiều khó khăn kinh tế với thu nhập bình quân đầu người năm 2017 đạt 29,2 triệu đồng, dẫn đến nguồn lực đầu tư thiết bị dạy học hiện đại còn hạn chế.

So sánh với các nghiên cứu trong nước về giáo dục vùng cao, tình trạng dạy học tự chọn bị "biến tướng" thành dạy thêm chính khóa là hiện tượng phổ biến khi công tác chỉ đạo chuyên môn chưa sâu sát. Khác với mô hình quốc tế tại các nước phát triển nơi tỷ lệ tự chọn chiếm từ 40% đến 100% chương trình trung học, các trường tại Bắc Sơn mới chỉ dừng ở mức áp dụng thụ động các chủ đề bám sát có sẵn.

Trong quản lý thực tiễn, các dữ liệu khảo sát có thể được hệ thống hóa trực quan thông qua bảng ma trận so sánh mức độ lệch chuẩn nhận thức giữa cán bộ quản lý và giáo viên, kết hợp biểu đồ cột biểu diễn xu hướng chuyển dịch học lực (học lực giỏi tăng từ 1,01% lên 3,00%, học lực yếu kém giảm từ 15,11% xuống 10,22% giai đoạn 2014 - 2017). Việc trực quan hóa này giúp người quản lý xác định chính xác các điểm nghẽn để can thiệp kịp thời.

Đề xuất và khuyến nghị

Để nâng cao chất lượng hoạt động dạy học tự chọn tại các trường Trung học phổ thông huyện Bắc Sơn, luận văn đề xuất 5 nhóm biện pháp quản lý đồng bộ:

Thứ nhất, nâng cao nhận thức cho cán bộ quản lý, giáo viên, học sinh và phụ huynh. Hiệu trưởng chỉ đạo tổ chức tuyên truyền đầu mỗi năm học thông qua hội nghị cha mẹ học sinh và diễn đàn Đoàn thanh niên, giải thích rõ bản chất dạy học phân hóa, phấn đấu nâng tỷ lệ học sinh đánh giá tích cực về hoạt động tự chọn lên trên 85% trong giai đoạn 2018 - 2020.

Thứ hai, phát triển và bồi dưỡng năng lực chuyên môn cho đội ngũ giáo viên. Ban Giám hiệu phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo Lạng Sơn tổ chức tập huấn kỹ năng biên soạn giáo trình chuyên đề định kỳ hàng quý, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ giáo viên xếp loại chuyên môn giỏi từ 19,4% lên 35% và tỷ lệ giáo viên trên chuẩn đạt 15% vào năm 2020.

Thứ ba, chỉ đạo đổi mới phương pháp và đa dạng hóa hình thức dạy học. Tổ chuyên môn triển khai triệt để phương pháp dạy học theo nhóm, dự án học tập liên môn và tổ chức các buổi tham quan thực tế tại các di chỉ văn hóa, lịch sử Bắc Sơn, bảo đảm 100% các tiết tự chọn áp dụng phương pháp tương tác tích cực từ năm học 2018 - 2019.

Thứ tư, đổi mới công tác kiểm tra, đánh giá kết quả học tập tự chọn. Phó Hiệu trưởng phụ trách chuyên môn xây dựng ma trận đánh giá năng lực đa chiều, kết hợp kiểm tra thường xuyên với đánh giá sản phẩm thực hành, đặt mục tiêu kéo giảm tỷ lệ học lực yếu kém xuống dưới 5% toàn huyện vào năm 2020.

Thứ năm, tăng cường quản lý, trang bị phương tiện và cơ sở vật chất hỗ trợ. Ban Giám hiệu chủ động lồng ghép nguồn kinh phí sự nghiệp giáo dục và vận động xã hội hóa, hoàn thiện trang bị máy chiếu, thiết bị đa phương tiện cho 100% phòng học chuyên đề trong lộ trình 2 đến 3 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị tham khảo thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng chính:

Thứ nhất, Hiệu trưởng và Phó Hiệu trưởng các trường Trung học phổ thông khu vực miền núi. Luận văn cung cấp quy trình 4 bước quản lý khoa học, giúp lãnh đạo nhà trường tối ưu hóa phân công chuyên môn, sắp xếp thời khóa biểu tự chọn linh hoạt và xây dựng kế hoạch kiểm định chất lượng dạy học sát thực tế.

Thứ hai, Giáo viên bộ môn giảng dạy cấp Trung học phổ thông. Nghiên cứu mang lại tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp thiết kế chủ đề bám sát và nâng cao, các kỹ thuật phân nhóm học sinh theo trình độ và phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm thực tế gắn liền với đặc thù địa phương.

Thứ ba, Cán bộ quản lý chuyên môn tại các Sở, Phòng Giáo dục và Đào tạo. Nghiên cứu cung cấp luận cứ thực chứng về thực trạng triển khai chương trình phân hóa tại huyện nghèo, hỗ trợ đắc lực cho công tác hoạch định chính sách phân luồng và chỉ đạo chuyên môn cấp học.

Thứ tư, Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý giáo dục. Đề tài là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp luận nghiên cứu thực chứng, cách thiết kế bộ công cụ khảo sát 415 mẫu và phương pháp xử lý số liệu định lượng trong quản lý trường học.

Câu hỏi thường gặp

Dạy học theo chủ đề tự chọn tại các trường Trung học phổ thông huyện Bắc Sơn bao gồm những loại hình nào? Chương trình tự chọn theo quy định gồm 3 loại: chủ đề bám sát, chủ đề nâng cao và chủ đề đáp ứng. Tuy nhiên, do hạn chế về cơ sở vật chất và năng lực giáo viên, thực tế 2 trường Trung học phổ thông tại Bắc Sơn chỉ triển khai chủ đề bám sát nhằm củng cố kiến thức cho 1.966 học sinh.

Tại sao có tới 46,6% học sinh khảo sát cho rằng dạy học tự chọn là không cần thiết? Nguyên nhân chủ yếu do công tác tuyên truyền chưa hiệu quả, nội dung bài học tự chọn còn trùng lặp với giờ chính khóa và cách thức giảng dạy nặng về lý thuyết, biến giờ tự chọn thành buổi phụ đạo khiến học sinh cảm thấy áp lực và nhàm chán.

Cỡ mẫu khảo sát 415 người có phản ánh chính xác thực trạng của huyện Bắc Sơn không? Cỡ mẫu 415 đối tượng đại diện cho toàn bộ 18 cán bộ quản lý, 62 giáo viên trực tiếp giảng dạy và 335 học sinh khối 11 tại cả 2 trường Trung học phổ thông duy nhất của huyện, bảo đảm tính đại diện cao và độ tin cậy thống kê chuẩn mực.

Giải pháp then chốt nào giúp nâng cao chất lượng đội ngũ giáo viên dạy tự chọn tại địa phương? Giải pháp đột phá là tổ chức tập huấn chuyên sâu về kỹ năng thiết kế chuyên đề dạy học tích hợp và ứng dụng công nghệ thông tin cho 54,3% giáo viên trẻ dưới 30 tuổi, đồng thời phát huy vai trò kèm cặp của đội ngũ giáo viên cốt cán.

Hiệu trưởng cần làm gì để ngăn ngừa việc dạy tự chọn biến tướng thành dạy thêm chính khóa? Hiệu trưởng cần tăng cường kiểm tra sổ đầu bài, quản lý chặt chẽ kế hoạch dạy học của tổ chuyên môn, đa dạng hóa các hình thức học tập trải nghiệm và nghiêm cấm việc thu thêm các khoản phí trái quy định trong giờ tự chọn.

Kết luận

Nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học theo chủ đề tự chọn tại các trường Trung học phổ thông huyện Bắc Sơn mang lại những đóng góp nổi bật:

  • Khái quát hóa hệ thống lý luận vững chắc về quản lý dạy học phân hóa theo chu trình 4 chức năng quản lý giáo dục hiện đại.
  • Cung cấp bức tranh thực trạng chân thực qua khảo sát 415 khách thể, chỉ rõ khoảng trống lớn trong nhận thức của 46,6% học sinh và 80,6% giáo viên về mục tiêu tự học.
  • Phân tích sâu sắc các yếu tố ảnh hưởng từ đặc thù kinh tế huyện miền núi Bắc Sơn với tốc độ tăng trưởng GDP 9,2% và thu nhập 29,2 triệu đồng/người năm 2017.
  • Xác lập hệ thống 5 biện pháp quản lý đồng bộ từ nâng cao nhận thức, bồi dưỡng nhân lực, đổi mới phương pháp, kiểm tra đánh giá đến đầu tư hạ tầng.
  • Kiểm chứng tính cần thiết và tính khả thi của các biện pháp, mở ra hướng đi thực tế cho các trường phổ thông vùng khó khăn.

Về lộ trình tiếp theo, các nhà trường cần khẩn trương đưa 5 biện pháp vào kế hoạch năm học 2018 - 2020, hoàn thành chuẩn hóa tiêu chí đánh giá trong vòng 12 tháng. Cán bộ quản lý và các thầy cô giáo hãy chủ động đổi mới tư duy quản trị, linh hoạt sáng tạo trong từng chuyên đề giảng dạy nhằm kiến tạo môi trường học tập cá nhân hóa, nâng tầm chất lượng giáo dục vùng cao.