Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ TỰ CHỌN Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Các nghiên cứu về quản lý dạy học theo chủ đề tự chọn trên thế giới Hình thức dạy học tự chọn ra đời vào khoảng thế kỉ XIX và ngày càng phát triển, đặc biệt ở Hoa Kỳ. Mọi học sinh phải học một số môn học cốt lõi (hay còn gọi là môn học bắt buộc), ngoài ra, học sinh có thể chọn học một số môn khác theo năng lực, nguyện vọng cá nhân.
Hoặc có hình thức tự chọn khác là: có chương trình chuẩn và chương trình nâng cao. Nếu phân ban hướng đến các nhóm lớn học sinh với khả năng, sở thích, nhu cầu, điều kiện học tập giống nhau thì dạy học tự chọn hướng đến từng cá nhân học sinh. Hình thức học phân ban không có môn học và giáo trình tự chọn thường được áp dụng ở các nước trước đây chịu ảnh hưởng của nền giáo dục Pháp và hiện nay chưa đủ điều kiện về tài chính, năng lực quản lý, trình độ giáo viên và cơ sở vật chất, thiết bị dạy học như Guinée, Mali, Algêrie ở châu Phi hay Campuchia ở châu Á. Hình thức phân ban kết hợp với giáo trình tự chọn được nhiều nước phát triển áp dụng như Pháp, Nga, Singapo,.
Hình thức dạy học hoàn toàn tự chọn, không theo những định hướng xác định nào, được nhiều nước phát triển áp dụng như Mỹ, Anh, Nhật,. Trung Quốc chỉ áp dụng chính thức dạy học tự chọn cho các trường trung học từ năm 1997 và coi đây là một bước chuyển lịch sử của nền giáo dục nước mình. Liên bang Nga thì đang thí điểm việc phân hoá dạy học ở trường trung học bằng hình thức phân ban kết hợp với dạy học tự chọn. Lào vẫn chưa đủ điều kiện để tiến hành phân hoá giáo dục ở bậc trung học.
Từ những thập kỷ cuối của thế kỷ XX, yêu cầu phân hoá dạy học cao đã làm phát triển xu thế "giáo dục hướng tới cá nhân", nhằm cung cấp cho người học nhiều hơn nữa cơ hội lựa chọn việc học tập phù hợp với năng lực và nguyện vọng cá nhân để vừa hoàn thiện "cái tôi" của mỗi người, vừa đáp ứng những yêu cầu ngày càng đa dạng của một xã hội phát triển. Nhiều hình thức dạy học phân hoá mới ra đời, trong đó có loại hình "trường tự chọn" xuất hiện đầu tiên. Vào năm 1990 ở bang Virginia (Mỹ) và đang được áp dụng rộng rãi ở một số bang hoặc vùng miền của những nước phát triển, đây là trình độ cao của dạy học tự chọn. 4 Xu thế "giáo dục hướng tới cá nhân" làm cho hình thức dạy học tự chọn ngày càng chiếm ưu thế hơn so với hình thức phân ban và rất có thể trở thành hình thức phân hoá giáo dục chủ yếu được áp dục trong thế kỷ XXI [8].
Dạy học phân hoá đòi hỏi phải tổ chức, Tiến hành các hoạt động dạy học dựa trên những khác biệt của người học về năng lực, sở thích, nhu cầu và các điều kiện học tập, nhằm tạo ra những kết quả học tập tốt nhất cho người học. "Dạy học tự chọn" được thực hiện trong quá trình dạy học ở các cấp học. Nếu "phân ban" hướng đến nhóm học sinh với khả năng, nhu cầu, sở thích, điều kiện học tập tương đối giống nhau thì "Dạy học tự chọn" hướng đến từng cá nhân học sinh. Dạy học tự chọn cho phép mỗi học sinh, ngoài việc học theo một chương trình chung còn có thể học một chương trình với các môn học khác nhau, hoặc có thể học các chủ đề khác nhau trong một môn học.
Việc phân chia các môn học tự chọn cũng khác nhau giữa các nước. Nghiên cứu các môn học tự chọn ở nhiều nước trên thế giới cho thấy nhiều sự khác biệt. Tuy nhiên xu thế chung là tỷ lệ các môn học tự chọn tăng dần từ THCS tới THPT (thường là từ 10% ở bậc THCS tăng đến 40% ở THPT). Một số nước như Hàn Quốc, New Zealand,.
Như vậy đối với các nước này ở bậc THPT tỷ lệ các nội dung tự chọn trong chương trình là 100% [5]. Các nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học theo chủ đề tự chọn trong nước Hiện nay việc quản lý hoạt động giảng dạy theo chủ đề tự chọn ở trường THPT được thể hiện trong kế hoạch Giáo dục của trường THPT ban hành kèm theo Quyết định số 03/2002/QĐ- BGD&ĐT của Bộ trưởng Bộ GD và Đào tạo ngày 24 tháng 1 năm 2002, Quyết định số 40/2006/QĐ-BGD&ĐT của Bộ trưởng Bộ GD và Đào tạo ngày 05 tháng 10 năm 2006 về việc đánh giá xếp loại Học sinh phổ thông, hướng dẫn số 7092/BGDĐT-GDTrH ngày 10 tháng 8 năm 2006 và hướng dẫn 8607/BGDĐT- GDTrH ngày 16 tháng 8 năm 2007 của Vụ trưởng Vụ GD Trung học đã hướng dẫn dạy học tự chọn cấp THCS và THPT [7]. Trên cơ sở các văn bản pháp quy đó, các trường THPT đã cụ thể hoá trong kế hoạch thực hiện chương trình dạy học tự chọn của mình qua từng năm học. Tuy nhiên mãi cho đến nay thì chỉ có những bài viết, những ý kiến phản hồi của các nhà khoa học, nhà GD được đăng tải trên các phương tiện thông tin đại chúng về những điều đạt được và những khó khăn, tồn tại của dạy học tự chọn nói chung đã thu hút sự quan tâm của nhiều tác giả.
Theo tác giả Trần Luận (Viện Khoa học Giáo dục Việt 5 Nam) dạy học tự chọn nhằm mục đích phân hoá học sinh cũng như góp phần giáo dục toàn diện, phát triển năng lực cá nhân trong một số lĩnh vực học tập, góp phần phát triển tài năng theo đặc điểm của cấp THPT và của địa phương đạt được mục tiêu của giáo dục THPT. Chương trình dạy học tự chọn là sự phát triển theo chiều sâu của các kiến thức, kỹ năng cơ bản trong chương trình THPT hiện hành ở các lớp 10, 11, 12. Tăng cường khả năng vận dụng, thực hành các kiến thức kỹ năng cơ bản để giải quyết các vấn đề kinh tế xã hội,… gần gũi với đời sống của học sinh [6]. Theo định hướng của nội dung dạy học tự chọn ở THPT mà viện chiến lược và chương trình giáo dục đưa ra thì tất cả các môn học bắt buộc trong chương trình THPT hiện hành đề được đưa vào nội dung dạy học tự chọn.
Riêng đối với những trường tổ chức dạy học 2 buổi/ngày ngoài thời gian học chính khoá bắt buộc phải tuân thủ kiến thức của chương trình khung thì học sinh có quyền lựa chọn môn học mình yêu thích nhưng tối đa là 03 môn học. Mục tiêu của dạy học theo các chủ đề tự chọn là không biến buổi học kia thành học thêm, nhồi nhét kiến thức mà tập trung phát triển năng khiếu cho học sinh, phối hợp “Học mà chơi, chơi mà học”, tạo ra hứng thú và năng lực sáng tạo cho học sinh. Qua quá trình học tập và nghiên cứu các tài liệu, các công trình nghiên cứu của các tác giả chúng tôi thấy chưa thể bao quát hết các đặc thu riêng của từng khu vực, từng vùng, miền. Vì vậy trong khuôn khổ luận văn này sẽ đi sâu hơn về cơ sở lý luận nghiên cứu vê thực trạng công tác quản lý hoạt động dạy học theo các chủ đề tự chọn ở các trường THPT huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn.
Từ đó đề xuất một số biện pháp quản lý hoạt động dạy học theo các chủ đề tự chọn góp một phân vào việc giải quyết vấn đê này nhằm đáp ứng được yêu cầu đổi mới giáo dục phổ thông. Một số vấn đề lý luận về hoạt động dạy học theo chủ đề tự chọn ở trường THPT 1. Các khái niệm cơ bản 1. Hoạt động dạy học Đối với loài người dạy học là phạm trù mang thuộc tính xã hội cao.
Nó xuất hiện ngay từ buổi sơ khai khi con người muốn truyền thụ những kinh nghiệm, kỹ năng, kỹ xảo cho nhau. Dần dần, những kinh nghiệm, những kỹ năng, kỹ xảo ấy được tập hợp thành hệ thống tri thức và được tổ chức như một hoạt động giáo dục chuyên biệt, có mục tiêu và tính chuyên môn hoa rất cao, diễn ra trong trường, lớp, có người dạy, có người học và đặt dưới những tác động của QLGD. Nói một cách vắn tắt thì hoạt động học tập của con người là sự chuyển hoá kinh nghiệm xã hội hay nói cụ thể hơn là chuyển hoá học vấn xã hội thành học vấn xác định của mỗi cá thể người, còn xét về quan hệ giao tiếp thì đó là sự chuyển hoá thông 6 qua sự tổ chức, chỉ đạo của nhà giáo dục. Như vậy việc dạy và học là một hoạt động xã hội nhằm truyền thụ và lĩnh hội kinh nghiệm xã hội thông qua việc trau dồi học vấn và trên cơ sở đó mà hình thành nhân cách.
Dạy học là một hoạt động thống nhất hữu cơ của dạy và học. Nói tổng quát thì dạy không phải là dạy riêng lẻ của mỗi cá nhân giáo viên và học cũng không phải là hoạt động riêng lẻ của từng cá nhân học sinh. Mỗi thầy giáo là chủ thể dạy, thực hiện chức năng truyền thụ kinh nghiệm xã hội, còn học là hoạt động của mỗi học sinh phản ánh sự lĩnh hội kinh nghiệm xã hội của thê hệ trẻ. Sự thông nhất của hai hoạt động dạy và học mang tính xã hội này tổ chức nên những hệ thống, những quan hệ dạy học và đảm bảo tính toàn vẹn của việc dạy học.
Bất kỳ một quan hệ nào đó chỉ có thể coi là quan hệ dạy học khi nó thê hiện sự thống nhất này. Hoạt động dạy: Là hoạt động của thầy, thông qua sự truyền đạt nội dung trí dục mà chỉ đạo hoạt động học tập của trò nhằm làm cho trò đạt đến mục đích học. Hoạt động học: Là hoạt động của trò, trong đó dựa vào sự chỉ đạo của thầy, vào nội dung trí dục mà tự chủ động (điều khiển và điều chỉnh) toàn bộ hoạt động lĩnh hội tự giác tích cực của bản thân, nhằm đạt được mục đích dạy học. Hoạt động dạy học: Là sự phối hợp thống nhất hoạt động chủ đạo của thầy đối với hoạt động lĩnh hội tự giác, tích cực, tự lực sáng tạo của trò, nhằm làm cho trò đạt được mục đích học.
