Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÝ DẠY HỌC MÔN ĐỊA LÍ THEO CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG MỚI Ở TRƯỜNG THPT 1. Tổng quan nghiên cứu về quản lý dạy học môn Địa lý ở trường phổ thông 1. Nghiên cứu về quản lý dạy học ở trường phổ thông 1. Ngoài nước Để xây dựng nền giáo dục bền vững thì cần quan tâm đến công tác quản lí giáo dục, cần đầu tư nghiên cứu tìm ra những phương pháp quản lí phù hợp với điều kiện thực tế của mỗi cơ sở giáo dục nhằm đạt hiệu quả cao trong công tác quản lí giáo dục và đào tạo.
Việc nâng cao chất lượng giảng dạy trong các nhà trường nói chung và nhà trường THPT nói riêng từ lâu đã trở thành vấn đề quan tâm của các nước trên thế giới, trong đó có Việt Nam, nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển Giáo dục và Đào tạo của xã hội để nâng cao chất lượng giảng dạy. Đây là vấn đề luôn được các nhà khoa học trong và ngoài nước quan tâm với mong muốn tìm ra các biện pháp quản lí sao cho hiệu quả nhất. Giáo dục ngày càng phát triển và được quan tâm về mọi mặt, vấn đề nâng cao chất lượng giáo dục nói chung và nâng cao chất lượng dạy học nói riêng trong các nhà trường. Hiện nay, các nhà lãnh đạo, quản lí và các nhà nghiên cứu đều thấy rõ vai trò , động lực của giáo dục trong phát triển kinh tế xã hội.
Thậm chí nền kinh tế tri thức đang trở thành một thành phần quan trọng trong sự phát triển của đất nước. Đứng trước yêu cầu của xã hội và nhiệm vụ của GD&ĐT, nhiều công trình của các nhà nghiên cứu ở nước ngoài đã được công bố như: Tác giả Hanold Koontz - Cyvic Odonnell-Heinz Odonnell, “Những vấn đề cốt yếu về quản lí”, NXB khoa học kỹ thuật, 1992 [10]; Trên thế giới ở những nước có nền kinh tế phát triển đã có nhiều công trình nghiên cứu về công tác quản lý trong các cơ sở giáo dục. Một số nước ở châu Âu, châu Mỹ đã đưa ra những quy định về vai trò, trách nhiệm, nhiệm vụ cụ thể của nhà quản lý giáo dục nhằm phát huy tính chủ động tích cực của nhà quản lý giáo dục. Tuy Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn c nhiên những nghiên cứu chuyên sâu về quản lý dạy học của môn học cụ thể chưa được xem xét nhiều.
Việt Nam Trước hết, nói đến quan điểm phát triển giáo dục của Chủ tịch Hồ Chí Minh (1890- 1969). Bằng việc kế thừa những tinh hoa của các tư tưởng giáo dục tiên tiến và việc vận dụng sáng tạo phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, Người đã để lại cho chúng ta nền tảng lý luận về: Vai trò của giáo dục, định hướng phát triển giáo dục, mục đích dạy học, các nguyên lý dạy học, các phương thức dạy học, vai trò của quản lí và cán bộ quản lí giáo dục, phương pháp lãnh đạo và quản lí. Hệ thống các tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về giáo dục có giá trị cao trong quá trình phát triển lý luận dạy học, lý luận giáo dục của nền giáo dục cách mạng Việt Nam. Gần đây, nhiều công trình nghiên cứu về khoa học quản lí của các nhà nghiên cứu, các nhà khoa học, giảng viên đại học được viết dưới dạng giáo trình, sách tham khảo, phổ biến kinh nghiệm như: Phan Văn Kha, Nguyễn Lộc (Đồng chủ biên) “Giáo dục Việt Nam thời kỳ đổi mới”, NXB ĐHQG Hà Nội [16].
Ngoài ra, hàng loạt các công trình của các tác giả: Nguyễn Văn Lê, Đặng Bá Lãm, Nguyễn Ngọc Quang, Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Đặng Quốc Bảo, Nguyễn Quốc Chí, Trần Kiểm… phân tích những vấn đề lý luận cơ bản về khoa học quản lí như: Khái niệm quản lí, bản chất của hoạt động quản lí, các thành phần cấu trúc, các giai đoạn của hoạt động quản lí đồng thời chỉ ra các phương pháp và nghệ thuật quản lí. Trong những năm gần đây, đã có nhiều đề tài của cán bộ quản lí (CBQL) trường THPT trong cả nước tập trung nghiên cứu về các biện pháp quản lí nhà trường nhằm nâng cao chất lượng dạy học Các thành quả nghiên cứu của các nhà khoa học trong và ngoài nước là những tri thức làm tiền đề cho việc nghiên cứu lý luận và thực tiễn quản lí giáo dục và quản lí hoạt động dạy học trong các trường học nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục, phục vụ cho mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Quản lý môn học cụ thể gắn với đổi mới giáo dục đã có các đề tài nghiên cứu như: “Một số biện pháp quản lí hoạt động dạy học Tiếng Anh theo chương Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn c trình mới của Hiệu trưởng các trường THPT huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc” của tác giả Bùi Văn Tuấn (Luận văn thạc sỹ, 2016) [32]; “Biện pháp quản lí hoạt động dạy học theo định hướng đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS huyện Kim Động tỉnh Hưng Yên” của tác giả Hồ Anh Dũng (Luận văn thạc sỹ); “Quản lý dạy học môn vật lý theo hướng phát triển năng lực ở trường THCS huyện Ninh Giang - Tỉnh Hải Dương” của tác giả Bùi Khắc Khải [18]. Các công trình nêu trên sẽ là cơ sở khoa học, định hướng cho các tiếp cận nghiên cứu của đề tài luận văn.
Nghiên cứu về quản lý dạy học môn Địa lý ở trường Trung học phổ thông Khoa học Địa lí ngày nay đã trở thành một hệ thống gồm nhiều ngành khoa học có đối tượng và nhiệm vụ khác nhau, trong đó có hai ngành chủ yếu là: Địa lí tự nhiên và Địa lí kinh tế - xã hội (cũng có một số tài liệu địa lí tách Địa lí kinh tế - xã hội ra hai ngành: Địa lí nhân văn và Địa lí kinh tế- chính trị). Hai ngành này tuy có mục đích, đối tượng và phương pháp nghiên cứu không hoàn toàn giống nhau nhưng chúng không thể tách rời nhau, vì cùng có đối tượng nghiên cứu chung về mặt không gian là “sự tổ chức lãnh thổ các cấp” (theo trường phái địa lí Pháp) hoặc chính bản thân các cấp lãnh thổ có quy mô to, nhỏ khác nhau (theo trường phái địa lí các nước XHCN trước đây). Tương ứng với Khoa học Địa lí, môn Địa lí trong nhà trường phổ thông hiện nay được coi là một trong những môn văn hoá cơ bản trong chương trình học ở tất cả các nước trên thế giới và việc giảng dạy Địa lí trong nhà trường phổ thông cũng không nhằm mục đích đào tạo các chuyên gia mà chỉ giúp cho học sinh hiểu được thế giới xung quanh để làm những người công dân tốt trong xã hội, [3], [6]. Ở nước ta, ngay từ thời Pháp thuộc, môn Địa lí cũng đã được dạy ở bậc tiểu và bậc Trung học.
Từ đó đến nay, Địa lí vẫn được coi là một môn học có chương trình, có sách giáo khoa riêng từ cấp Trung học trở lên. Trong những năm gần đây, với khuynh hướng giảm bớt môn học ở các lớp dưới, môn Địa lí trong chương trình cấp Tiểu học của nước ta lúc đầu được kết hợp vào môn Tập đọc dưới hình thức các các bài tập đọc về Lịch sử và Địa lí. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn c Sau đó, khi thực hiện chương trình Cải cách giáo dục (năm 1981), phần kiến thức địa lí lại được tích hợp với các kiến thức về lịch sử và khoa học thành môn Tự nhiên và Xã hội. Ở các lớp 4 - 5, các kiến thức địa lí, lịch sử và khoa học trong môn Tự nhiên và Xã hội lại được tách ra thành ba phần có sách giáo khoa riêng.
Ở cấp trung học, các môn Địa lí và Lịch sử vẫn là những môn riêng, nhưng chúng được ghép chung với nhau thành một phân môn Sử - Địa. Hiện nay, trên thế giới đang phổ biến khuynh hướng tách môn Địa lí truyền thống thành hai bộ phận: bộ phận Địa lí khu vực (Địa lí các nước, trong đó có Địa lí Tổ quốc) được giữ lại trong môn Địa lí thuộc nhóm các khoa học xã hội, Địa lí tự nhiên đại cương được bổ sung thêm các kiến thức về thiên văn, địa chất, địa vật lí, địa hoá học v.v trở thành môn Địa học hay Khoa học Trái Đất thuộc nhóm các Khoa học tự nhiên. Trong chương trình phổ thông ở nhiều nước phương Tây, những kiến thức về Địa lí ở cả hai bậc Tiểu học và Sơ trung (tương đương Trung học cơ sở) đều được tích hợp với các kiến thức về Lịch sử , Giáo dục công dân và Xã hội học trong một môn chung là Khoa học xã hội, các kiến thức về Địa học thì được tích hợp với các kiến thức về Lí, Hoá, Sinh trong môn Khoa học tự nhiên. Cho đến Cao trung (tương đương trung học phổ thông), môn Địa lí và Địa học mới trở thành các môn học riêng trong chương trình phân ban.
Ở nước ta, môn Địa lí theo truyền thống đến nay vẫn gồm cả ba mảng: Địa lí đại cương, Địa lí thế giới và Địa lí Việt Nam, bao gồm tự nhiên và kinh tế - xã hội. Do tính chất của môn Địa lí vừa có những kiến thức về tự nhiên, vừa có những kiến thức về xã hội, cho nên từ trước đến nay nó đã gây nhiều khó khăn, phức tạp trong việc sắp xếp, phân loại các môn học. Có lúc, có chỗ nó được xếp vào các ngành Khoa học tự nhiên nhưng cũng có chỗ, nó lại được xếp sang các ngành Khoa học xã hội. Tính chất không rõ ràng đó đã gây nhiều phiền phức cho việc đào tạo giáo viên cũng như công tác quản lí, chỉ đạo ở các trường, các Sở Giáo dục và Đào tạo.
Đã có nhiều đề tài quản lí về đổi mới nhưng chỉ dừng lại ở việc khái quát cơ sở lý luận đổi mới, đổi mới phương pháp quản lí, quản lí sự đổi mới trong bối cảnh đổi mới giáo Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn c dục đã được triển khai. Đặc biệt chưa có đề tài nghiên về vai trò của quản lý, chức năng quản lí dạy học môn Địa lý THPT theo chương trình phổ thông mới trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh.