CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ CHƯƠNG TRÌNH MỤC TIÊU QUỐC GIA GIẢM NGHÈO BỀN VỮNG 1. Cơ sở lý luận về quản lý chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững 1.1 Chương trình mục tiêu quốc gia 1.1 Khái niệm chương trình mục tiêu quốc gia Chương trình MTQG là một tập hợp các mục tiêu, nhiệm vụ và giải pháp đồng bộ về kinh tế, xã hội, khoa học công nghệ, môi trường, cơ chế, chính sách, tổ chức để thực hiện một hoặc một số mục tiêu đã được xác định trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội chung của đất nước trong một thời kỳ nhất định (Ban Dân tộc tỉnh Điện Biên, 2018) Một Chương trình MTQG gồm nhiều dự án khác nhau, để thực hiện các mục tiêu chung của Chương trình. Đối tượng quản lý và kế hoạch thực hiện Chương trình được đầu tư thực hiện theo dự án. Các vấn đề được lựa chọn đưa vào Chương trình MTQG phải là những vấn đề có tính cấp bách, tính liên ngành, liên vùng và có tầm quan trọng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, cần phải được tập trung chỉ đạo giải quyết.
Thời gian thực hiện chương trình phải quy định giới hạn, thường là 05 năm hoặc định kỳ thực hiện cho từng giai đoạn theo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ.2 Mục tiêu của chương trình mục tiêu quốc gia Mỗi Chương trình MTQG đều có mục tiêu riêng, xong tựu chung lại mục tiêu chung của Chương trình MTQG là nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân, cải thiện đời sống vật chất và tinh thần cho người nghèo, thu hẹp khoảng cách về trình độ phát triển giữa các vùng, miền và giữa các dân tộc, các nhóm dân cư; thực hiện xóa đói giảm nghèo, hiện đại hóa nông thôn; thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội một cách bền vững. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.3 Vai trò của chương trình mục tiêu Quốc gia Các chương trình mục tiêu Quốc gia đóng vai trò quan trọng trong công tác xóa đói, giảm nghèo góp phần cải thiện đời sống vật chất và tinh thần cho người nghèo, thu hẹp khoảng cách chênh lệch về mức sống giữa nông thôn và thành thị, giữa các vùng, các dân tộc và các nhóm dân cư. Các chương trình, chính sách, các dự án hỗ trợ giảm nghèo đã giúp người dân trên địa bàn nói chung; người nghèo, cận nghèo, người DTTS nói riêng cải thiện đời sống, tiếp cận được các dịch vụ xã hội cơ bản; thông qua tác động từ các chương trình, chính sách hỗ trợ giảm nghèo, tình hình đời sống của người dân được cải thiện rõ rệt, cơ bản giải quyết được những vấn đề cấp bách nhất của các bản, xã đặc biệt khó khăn như: Điện, đường, trường, trạm, nước sinh hoạt, nhà ở; Hỗ trợ sản xuất, tạo việc làm; hỗ trợ trực tiếp các nhu cầu thiết yếu cho người nghèo, người dân tộc thiểu số. đã giải quyết các khó khăn về đời sống vật chất cũng như tinh thần của nhân dân, tạo lòng tin của nhân dân đối với sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước, góp phần củng cố khối đại đoàn kết dân tộc, giữ vững ổn định chính trị, trật tự an toàn xã hội.
Việc thực hiện các chương trình giảm nghèo trên địa bàn đã nâng cao mức sống của nhân dân các dân tộc trên địa bàn, góp phần đưa tỷ lệ hộ nghèo giảm nhanh và bền vững (đầu kỳ năm 2016 tỉ lệ hộ nghèo là 54,91% đến cuối năm 2019 đã giảm xuống còn 30,85% trung bình giảm khoảng 6,3%/năm, đạt 157% mục tiêu giảm tỷ lệ hộ nghèo giai đoạn 2016-2020); hạn chế tối đa tình trạng tái nghèo. Các Chương trình MTQG được triển khai thực hiện trên địa bàn các tỉnh đã tác động tích cực đến tình hình kinh tế - xã hội của từng địa phương, như: - Đời sống người dân ngày một nâng lên; - Các tiêu chí về người dân thụ hưởng các dịch vụ xã hội cơ bản đều có bước phát triển tốt; - Tỷ lệ hộ nghèo giảm dần qua các năm; - Giải quyết việc làm cho hàng nghìn lao động mỗi năm. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.4 Phân loại chương trình mục tiêu quốc gia Chương trình MTQG phân loại theo Chương trình, mục tiêu và dự án quốc gia, dựa trên cơ sở nhiệm vụ chi ngân sách cho các chương trình, mục tiêu, dự án quốc gia và các nhiệm vụ (gồm cả các chương trình hỗ trợ của nhà tài trợ quốc tế và chương trình, mục tiêu, dự án có tính chất chương trình do chính quyền cấp tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương ban hành có thời gian thực hiện từ 05 năm trở lên, phạm vi thực hiện rộng, kinh phí lớn). Hiện nay trên cả nước có 02 Chương trình MTQG, cụ thể: - Chương trình Mục tiêu Quốc gia xây dựng Nông thôn mới; - Chương trình Mục tiêu Quốc gia giảm nghèo bền vững.
Giảm nghèo và giảm nghèo bền vững 1.1 Giảm nghèo Giảm nghèo là cách thức vận dụng các nguồn lực, nhân lực của Nhà nước, của xã hội để triển khai thực hiện các chương trình, dự án nhằm tác động tới các đối tượng cụ thể như người nghèo, hộ nghèo hay xã nghèo với mục đích giúp họ nâng cao chất lượng cuộc sống, cải thiện khó khăn, tạo cơ hội cho họ về thu nhập, tiếp cận các dịch vụ xã hội, đảm bảo các nhu cầu cơ bản của con người (Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, 2015).2 Giảm nghèo bền vững Giảm nghèo bền vững đã được một số nghiên cứu đề cập từ những năm trước 2000. Nhưng đến năm 2008 cụm từ "giảm nghèo nhanh và bền vững" được sử dụng chính thức trong văn bản hành chính ở Việt Nam tại Nghị quyết số 30a/NQ-CP ngày 27/12/2008 của Chính phủ về Chương trình hỗ trợ giảm nghèo nhanh và bền vững đối với 61 huyện nghèo; tiếp đó là Nghị quyết số 80/NQ-CP ngày 19/5/2011 của Chính phủ về Định hướng giảm nghèo bền vững giai đoạn 2011-2020; Quyết định số 1489/QĐ-TTg ngày 8/10/2012 của TTCP phê duyệt chương trình giảm nghèo bền vững giai đoạn 2012-2015 và Nghị quyết số 15-NQ/TW ngày 1/6/2012, Hội nghị BCH trung ương khóa XI LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 về một số vấn đề về chính sách xã hội giai đoạn 2012-2020. Tính đến thời điểm này vẫn chưa có một định nghĩa hay khái niệm chính thức về “giảm nghèo bền vững”, nhưng trong các báo cáo (Báo cáo giảm nghèo quốc gia năm 2018, Báo cáo giảm nghèo giai đoạn 2016-2020, báo cáo thực hiện các mục tiêu thiên niên kỷ,.) hay các văn bản hành chính thì tình trạng tái nghèo luôn được xem là “vấn đề cơ bản” đối với giảm nghèo bền vững. “Bền vững” là không lay chuyển được, là vững chắc (Viện ngôn ngữ 2007, từ điển tiếng việt, Nxb từ điển Bách Khoa).
Như vậy theo tác giả nên hiểu bền vững là một tiêu chuẩn hay một yêu cầu về sự “chắc chắn” đối với kết quả giảm nghèo. Mục đích rất rõ ràng của giảm nghèo bền vững chính là đảm bảo hay duy trì thành quả giảm nghèo một cách lâu dài, bền vững. Nếu hiểu “bền vững” với nghĩa là duy trì, là vững chắc thì: Giảm nghèo bền vững được hiểu là tình trạng dân cư đạt được mức độ thỏa mãn những nhu cầu cơ bản hay mức thu nhập cao hơn chuẩn (nghèo) và duy trì được mức độ thỏa mãn những nhu cầu cơ bản hay mức thu nhập trên mức chuẩn đó ngay cả khi gặp phải các cú sốc hay rủi ro; giảm nghèo bền vững có thể được hiểu với nghĩa đơn giản là: Thoát nghèo bền vững hay không tái nghèo.3 Quản lý chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững 1.1 Khái niệm quản lý chương trình mục tiêu quốc gia Quản lý Chương trình MTQG là một tập hợp các hoạt động của chủ thể quản lý lên các đối tượng quản lý trong điều kiện biến động của môi trường để nhằm đạt được một hay nhiều mục tiêu cụ thể đã được định rõ trong chương trình, với một khoản ngân sách và một thời gian thực hiện được xác định (Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, 2015) 1.2 Đối tượng và phạm vi thực hiện của Chương trình mục tiêu quốc gia a) Đối tượng: - Hộ nghèo, hộ cận nghèo, hộ mới thoát nghèo trên phạm vi cả nước; ưu tiên hộ nghèo dân tộc thiểu số, phụ nữ thuộc hộ nghèo; LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 - Người dân và cộng đồng trên địa bàn các huyện nghèo, xã nghèo; - Huyện nghèo, xã đặc biệt khó khăn vùng bãi ngang ven biển và hải đảo; xã an toàn khu, xã biên giới, xã đặc biệt khó khăn, thôn, bản đặc biệt khó khăn vùng dân tộc thiểu số và miền núi theo quyết định phê duyệt của cấp có thẩm quyền; - Các tổ chức và cá nhân có liên quan. b) Phạm vi thực hiện: Chương trình được thực hiện trên phạm vi cả nước; ưu tiên nguồn lực của Chương trình đầu tư cho huyện nghèo, xã nghèo (xã đặc biệt khó khăn vùng bãi ngang ven biển và hải đảo; xã đặc biệt khó khăn vùng dân tộc thiểu số và miền núi, xã biên giới, xã an toàn khu) và thôn, bản đặc biệt khó khăn.
Khái niệm quản lý chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững Các hoạt động trong quản lý Chương trình MTQG giảm nghèo bền vững là hoạt động của chủ thể quản lý (Nhà nước) tác động lên các đối tượng quản lý (lập kế hoạch phê duyệt vốn, phân bổ vốn, thực hiện đầu tư, tổ chức vận hành sau đầu tư,. Quản lý Chương trình MTQG giảm nghèo bền vững nhằm mục tiêu: Hỗ trợ phát triển sản xuất: Bổ sung và nâng cao kiến thức phát triển kinh tế hộ gia đình; Hỗ trợ giống, phân bón, vật tư phục vụ chuyển đổi cây trồng, vật nuôi có giá trị kinh tế; hỗ trợ làm chuồng trại chăn nuôi, cải tạo diện tích nuôi trồng thủy sản; Hỗ trợ vắc xin tiêm phòng các dịch bệnh nguy hiểm cho gia súc, gia cầm; Hỗ trợ xây dựng mô hình phát triển sản xuất, tạo điều kiện cho người dân thăm quan, học tập, nhân rộng mô hình; Hỗ trợ nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ chỉ đạo hỗ trợ phát triển sản xuất, cán bộ khuyến nông, khuyến lâm, khuyến ngư. Hỗ trợ đầu tư cơ sở hạ tầng: Hoàn thiện hệ thống đường giao thông nông thôn phục vụ sản xuất, kinh doanh và dân sinh; Hoàn thiện hệ thống các công trình bảo đảm cung cấp điện phục vụ sinh hoạt và sản xuất, kinh doanh; LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.