CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH XOÁ ðÓI GIẢM NGHÈO Ở VIỆT NAM 1. Quan niệm ñói nghèo và vai trò của chính phủ trong xóa ñói giảm nghèo 1. Các quan niệm về ñói nghèo 1. Các lý thuyết về ñói nghèo ðói nghèo là một vấn ñề ñược quan tâm cả trong thực tiễn và lý luận.
Có rất nhiều nghiên cứu về vấn ñề này, dĩ nhiên cũng có nhiều quan ñiểm bất ñồng và gây ra những tranh cãi lớn nhưng nhìn chung ñều coi nghèo ñói là tình trạng một nhóm người trong xã hội không có khả năng ñược hưởng một “cái gì ñó” ở mức tối thiểu cần thiết. Sự khác nhau về “cái gì ñó” ñã ñược ñề cập ñến ở ba lý thuyết chủ yếu ñó là lý thuyết của trường phái Phúc lợi, trường phái Nhu cầu cơ bản và trường phái Khả năng. Trường phái thứ nhất, ñược gọi là trường phái phúc lợi, coi một xã hội có hiện tượng ñói nghèo khi một hay nhiều cá nhân trong xã hội ñó không có ñược một mức phúc lợi kinh tế ñược coi là cần thiết ñể ñảm bảo một cuộc sống tối thiểu hợp lý theo tiêu chuẩn của xã hội ñó. Cách hiểu này coi “cái gì ñó” là phúc lợi kinh tế của cá nhân, hay ñộ thoả dụng cá nhân.
Tuy nhiên, vì ñộ thoả dụng vốn là một khái niệm mang tính ước lệ, không thể ño lường hay lượng hoá ñược, nên người ta thường ñồng nhất nó với một khái niệm khác cụ thể hơn, ñó là mức sống. Khi ñó, tăng thu nhập ñược xem là ñiều quan trọng nhất ñể nâng cao mức sống hay ñộ thoả dụng cá nhân. Theo cách hiểu này, các chính sách XðGN sẽ phải tập trung vào việc tăng năng suất, tạo việc làm… qua ñó nâng cao thu nhập cho người dân ñể họ có thể có ñược mức phúc lợi kinh tế cần thiết như xã hội mong muốn. Quan niệm về ñói nghèo như vậy tuy ñược coi là cần, nhưng chưa ñủ vì ñói nghèo còn bao hàm nhiều khía cạnh khác chứ không chỉ riêng thu nhập.
Vì thế, trường phái thứ hai, trường phái [dựa vào] nhu cầu cơ bản, 14 coi “cái gì ñó” mà người nghèo thiếu là một tập hợp những hàng hoá và dịch vụ ñược xác ñịnh cụ thể mà việc thoả mãn chúng là ñiều kiện tiên quyết ñể ñảm bảo chất lượng cuộc sống. Những nhu cầu cơ bản ñó bao gồm lương thực thực phẩm, nước, ñiều kiện vệ sinh, nhà ở, quần áo, giáo dục và y tế cơ sở, và giao thông công cộng. Trong những nhu cầu cơ bản ñó, nhu cầu về dinh dưỡng là quan trọng nhất. ðiểm khác biệt chính của trường phái này so với trường phái phúc lợi là nó không ñi vào xác ñịnh mức sống hay ñộ thoả dụng cá nhân, mà là một hệ thống các hàng hoá cơ bản ñược coi là mọi cá nhân có quyền ñược hưởng.
Trường phái này bắt nguồn từ những nghiên cứu ñầu tiên của nhà kinh tế người Anh Seebohm Rowntree trong những năm 1900 và trở nên phổ biến từ thập niên 70. Theo trường phái này, ñể XðGN cần có chính sách cụ thể ñối với từng loại nhu cầu cơ bản, chứ không chỉ tập trung vào mỗi việc tăng thu nhập cho cá nhân. Thí dụ, nếu giáo dục và y tế cơ sở có thể ñược cung cấp tốt nhất qua các cơ sở công cộng thì chính sách cần tập trung vào việc tăng cường khả năng tiếp cận các dịch vụ công này của người nghèo. Quan niệm này về ñói nghèo ñược phản ánh rất rõ qua ñịnh nghĩa về ñói nghèo mà Hội nghị Quốc tế về vấn ñề này tại Thái Lan năm 1993 ñã ñưa ra, theo ñó ñói nghèo là tình trạng một bộ phận dân cư không ñược hưởng và thoả mãn những nhu cầu cơ bản của con người ñã ñược xã hội thừa nhận tùy theo trình ñộ phát triển kinh tế xã hội và phong tục tập quán của từng ñịa phương.
Một khó khăn lớn nhất ñối với quan niệm ñói nghèo theo trường phái nhu cầu cơ bản là nhu cầu cơ bản cũng thay ñổi tùy theo tuổi tác, giới tính… và các ñặc ñiểm nhân khẩu khác, cũng như mức ñộ tham gia các hoạt ñộng của từng cá nhân. Vì thế, trường phái thứ ba không quan tâm ñến những gì thiếu ñể thoả mãn ñộ thoả dụng cá nhân hay nhu cầu cơ bản của con người, mà chú trọng ñến khả năng nay năng lực của con người. Do 15 vậy, trường phái này còn ñược gọi là trường phái [dựa vào] năng lực, mới nổi lên từ những năm 80 với người ñi tiên phong là nhà kinh tế học người Mỹ gốc ấn ðộ Amartya Sen. Theo ông, giá trị cuộc sống của con người không chỉ phụ thuộc duy nhất vào ñộ thoả dụng hay thoả mãn các nhu cầu cơ bản, mà ñó là khả năng mà một con người có ñược, là quyền tự do ñáng kể mà họ ñược hưởng, ñể vươn tới một cuộc sống mà họ mong muốn.
Theo cách hiểu này, ñiều mà các chính sách XðGN cần làm là phải tạo ñiều kiện ñể người nghèo có ñược năng lực thực hiện các chức năng cần thiết, ñi từ những thứ rất cơ bản như ñủ dinh dưỡng, có sức khoẻ tốt, tránh ñược nguy cơ tử vong sớm… ñến những nhu cầu cao hơn như ñược tôn trọng, ñược tham gia vào ñời sống xã hội, có tiếng nói và quyền lực. Như vậy, trường phái này khác cơ bản so với các trường phái trên ở chỗ nó chú trọng ñến việc tạo cơ hội cho người nghèo ñể họ có thể phát huy năng lực theo cách mà họ tự chọn. Nếu như còn có sự tranh cãi lớn giữa các trường phái khác nhau về quan niệm nghèo ñói thì trên thực tế khi ñược hỏi về ñói nghèo là gì, câu trả lời dường như ñơn giản hơn. Tuy nhiên, câu trả lời cũng không giống nhau cho các ñối tượng ñược hỏi.
Có một thực tế khi ñược hỏi nghèo là gì, các cá nhân có câu trả lời khác nhau và ña dạng. Có người cho nghèo ñơn giản chỉ là không có ăn hay không có quần áo ñể mặc. Có người lại cho rằng nghèo là không có nhà ở, không có tiền ñể chữa bệnh khi ốm ñau, không có tiền ñể cho con ñi học hoặc nghèo là không dám bộc lộ mong muốn hay ý kiến trong cộng ñồng dân cư. Ngày nay, hầu hết các tổ chức quốc tế như WB, Liên Hiệp quốc ñều ñã mở rộng khái niệm ñói nghèo ñể bao hàm cả những khía cạnh về năng lực như Sen ñã ñề xuất.
Theo ñó, ñói nghèo gồm những khía cạnh cơ bản như sau: 16 Trước tiên và trên hết là sự khốn cùng về vật chất, ñược ño lường theo một tiêu chí thích hợp về thu nhập hoặc tiêu dùng hay nói cách khác khía cạnh ñầu tiên của nghèo ñói là nghèo ñói theo thu nhập. ði kèm với sự khốn cùng về vật chất là sự hưởng thụ thiếu thốn về giáo dục và y tế. Tiếp ñến nguy cơ dễ bị tổn thương và dễ gặp rủi ro, tức là khả năng một hộ gia ñình hay cá nhân bị rơi vào cảnh nghèo ñói về thu nhập hoặc về sức khoẻ. Cuối cùng là tình trạng không có tiếng nói và quyền lực của người nghèo.
Với phát hiện ñói nghèo là ña chiều, các khía cạnh ñó có mối quan hệ chặt chẽ với nhau cho thấy ñể giải quyết vần ñề ñói nghèo cần có một hệ thống các chính sách hoàn chỉnh và ñồng bộ. Việc chỉ ra bản chất ñói nghèo sẽ là cơ sở cho các quốc gia xây dựng một chiến lược hành ñộng phù hợp cho mình. ðặc biệt hệ thống giải pháp ñược xây dựng trên cơ sở phân tích bản chất ñói nghèo sẽ tác ñộng một cách hiệu quả ña chiều ñến vấn ñề này. Quan niệm ñói nghèo của Việt Nam Cũng như các quốc gia trên thế giới, Việt Nam ñã nhận thức ñược tầm quan trọng của công tác XðGN.
Chính vì vậy, thời gian qua chính phủ ñã có nhiều nỗ lực trong hoạt ñộng này cả về mặt lý luận và thực tiễn. Trong ñó, việc thống nhất quan niệm ñói nghèo của Việt Nam cũng ñược xác ñịnh là một vấn ñề cần ñược quan tâm. Quan niệm về ñói nghèo ở Việt Nam khá phong phú. Nó ñược thay ñổi và ngày một gần với quan niệm ñói nghèo của thế giới.
Ban ñầu với chia ñói nghèo thành ñói và nghèo. Trên cơ sở ñó, có người ñói và nghèo, hộ ñói và nghèo, xã nghèo, tỉnh nghèo và vùng nghèo. ðói và nghèo Căn cứ xác ñịnh ñói hay nghèo là những nhu cầu cơ bản con người không ñược hưởng và thoả mãn. Nhu cầu cơ bản ở ñây chính là cái thiết yếu, 17 tối thiểu ñể duy trì sự tồn tại của con người như ăn, mặc, ở.
Theo ñó, sự ñói nghèo tuyệt ñối, sự bần cùng ñược biểu hiện là tình trạng con người không có ăn, ăn không ñủ lượng dinh dưỡng tối thiểu, sự ñứt ñoạn trong nhu cầu ăn. Nói một cách khác, ñói là một khái niệm biểu ñạt tình trạng con người ăn không ñủ no, không ñủ năng lượng tối thiểu cần thiết ñể duy trì sự sống hàng ngày và không ñủ sức ñể lao ñộng, ñể tái sản xuất sức lao ñộng. ðói lại ñược chia ra làm ñói gay gắt kinh niên và ñói gay gắt cấp tính. Trong ñó, ñói gay gắt kinh niên là tình trạng thiếu ăn thường xuyên.
Nếu con người trong những hoàn cảnh ñột xuất, bất ngờ do thiên tai bão lụt, mất mùa, bệnh tật, rơi vào cùng cực, không có gì ñể sống, không có ñủ lương thực, thực phẩm ñể ăn, có thể dẫn tới cái chết thì ñó là trường hợp ñói gay gắt cấp tính. Dù ở dạng nào thì ñói ñều ñi liền với thiếu chất dinh dưỡng, suy dinh dưỡng, dễ thấy nhất là ở trẻ em và phụ nữ. Có thể hình dung tình trạng ñói, thiếu ñói ở các hộ gia ñình nông dân hoặc một bộ phận dân cư phải sống dưới mức tối thiểu như ñã nói trên qua ñộng thái các bữa ăn trong ngày của họ. Có mấy biểu hiện: Thất thường về lượng: bữa ñói, bữa no; ðứt bữa: Ngày chỉ ăn một bữa hoặc bữa cơm, bữa cháo hoặc cả hai bữa ñều không ñủ năng lượng tối thiểu chứ chưa nói tới chất dinh dưỡng cần thiết; ðứt bữa kéo dài tới 1-2-3 tháng trong năm, nhất là thời kỳ giáp hạt.
Hoặc nếu ño lượng calo thì thiếu ñói (thiếu ăn) là tình trạng con người ăn chỉ ở mức 1500 calo/ngày, dưới mức ñó là ñói gay gắt. Tiếp ñến là khái niệm nghèo. Về mặt kinh tế, nghèo ñồng nghĩa với nghèo khổ, nghèo túng, túng thiếu.