Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ CHI THƯỜNG XUYÊN NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC BẰNG DỰ TOÁN QUA KHO BẠC NHÀ NƯỚC 1. Cơ sở lý luận về quản lý chi thường xuyên NSNN bằng dự toán qua kho bạc nhà nước 1. Khái niê ̣m chi thường xuyên ngân sách nhà nước và công tác quản lý chi thường xuyên bằ ng dự toán qua kho ba ̣c nhà nước Khái niệm ngân sách nhà nước (NSNN): Theo Samuelson, Paul A. and Nordhaus, Wiliam D (2007), ngân sách nhà nước phản ánh các quan hệ kinh tế phát sinh gắn liền với quá trình tạo lập, phân phối, sử dụng quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước khi Nhà nước tham gia phân phối các nguồn tài chính quốc gia nhằm thực hiện các chức năng của Nhà nước trên cơ sở luật định.
Ở Việt Nam Luật Ngân sách Nhà năm 2015 ghi rõ: “Ngân sách Nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước”. Tất cả các khoản chi từ NSNN đều phải qua sự giám sát của cơ quan đó là Kho bạc Nhà nước, việc thực hiện quản lý chi trả được quy định cụ thể và được thể chế hoá bằng Luật, thể hiện trên các Nghị định, Thông tư và các Quy định được ban hành, Kho bạc Nhà nước có nhiệm vụ tham gia ban hành các chính sách, chế độ quản lý ngân sách nhà nước như quy trình quản lý, cấp phát, thanh toán các khoản chi ngân sách nhà nước qua Kho bạc Nhà nước. Vì vậy NSNN đã được Đảng và Nhà nước giao cho KBNN quản lý nhà nước về quỹ ngân sách nhà nước, quản lý chặt chẽ các khoản chi từ NSNN cho các đơn vị sử dụng ngân sách trên các tiêu chuẩn, định mức quy định. 6 Thu NSNN: Bao gồm các khoản thu từ thuế, phí, lệ phí; các khoản thu từ hoạt động kinh tế của Nhà nước; các khoản đóng góp của các tổ chức và cá nhân; các khoản viện trợ; các khoản thu khác theo quy định của pháp luật.
Chi NSNN: Bao gồm các khoản chi phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo an ninh quốc phòng, đảm bảo hoạt động của bộ máy nhà nước; chi trả nợ của Nhà nước; chi viện trợ và các khoản chi khác theo quy định của pháp luật. Chi thường xuyên NSNN: Bao gồm chi đảm bảo kinh phí cho các hoạt động sự nghiệp giáo dục - đào tạo, y tế, xã hội, văn hóa thông tin, văn học nghệ thuật, thể dục thể thao, khoa học và công nghệ, các sự nghiệp xã hội khác; quốc phòng an ninh và trật tự an toàn xã hội; hoạt động của các cơ quan nhà nước; hoạt động của Đảng cộng sản Việt Nam; các đoàn thể; trợ giá theo chính sách của nhà nước; cho các chương trình mục tiêu quốc gia; trợ cấp cho các đối tượng chính sách xã hội và các khoản chi thường xuyên khác. Quản lý chi thường xuyên NSNN bằng dự toán qua Kho bạc nhà nước (KBNN): Là việc kiểm soát các khoản chi ngân sách nhà nước nằm trong dự toán được giao của cấp có thẩm quyền phê duyệt và được thủ trưởng đơn vị sử dụng NSNN quyết định chuẩn chi, đơn vị gửi đầy đủ hồ sơ, chứng từ đến Kho bạc nhà nước, cơ quan KBNN thực hiện kiểm soát các khoản chi nhằm đảm bảo các khoản chi này đủ điều kiện chi ngân sách theo quy định của pháp luật, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ kinh tế phát sinh, chi đúng theo các chính sách, chế độ, định mức chi tiêu do nhà nước qui định. Đồng thời để phát hiện, ngăn chặn và từ chối các khoản chi không nằm trong dự toán được duyệt, chi chưa đúng định mức tiêu chuẩn theo quy định hiện hành của nhà nước.
Vai trò, đặc điểm quản lý chi thường xuyên NSNN bằng dự toán qua KBNN 1. Vai trò quản lý chi thường xuyên NSNN bằng dự toán qua KBNN Quản lý chi thường xuyên NSNN bằng dự toán qua kho bạc nhà nước luôn giữ vai trò chủ đạo trong ngành kho bạc nhà nước, đảm bảo thực hiện các nhiệm 7 vụ chiến lược quan trọng của quốc gia cũng như của các địa phương. Đảm bảo cơ sở ổn định và phát triển kinh tế- xã hội trên các lĩnh vực như: giáo dục, đào tạo, y tế, xã hội văn hóa thông tin, văn học nghệ thuật, thể dục thể thao, khoa học và công nghệ, các sự nghiệp xã hội khác, quốc phòng, an ninh và trật tự an toàn xã hội, hoạt động của các cơ quan nhà nước; hoạt động của Đảng cộng sản Việt Nam; các đoàn thể; trợ giá theo chính sách của Nhà nước; cho các chương trình mục tiêu quốc gia; trợ cấp cho các đối tượng chính sách xã hội và các khoản chi thường xuyên khác, chính sách xã hội quan trọng, điều phối hoạt động kinh tế vĩ mô của đất nước, đảm bảo quốc phòng, an ninh, đối ngoại… Quản lý chi ngân sách nhà nước là trách nhiệm của các ngành, các cấp, các cơ quan, đơn vị có liên quan đến việc quản lý và sử dụng NSNN, trong đó hệ thống Kho bạc Nhà nước giữ vai trò đặc biệt quan trọng, trực tiếp quản lý ngân sách thông qua chức năng nhiệm vụ của mình và chịu trách nhiệm về kết quả quản lý các khoản chi ngân sách đó. Luật NSNN qui định mọi khoản chi của NSNN chỉ được thực hiện khi có đầy đủ các hồ sơ, chứng từ kèm theo đúng qui định, đồng thời theo nguyên tắc thanh toán trực tiếp cho đơn vị sử dụng ngân sách và các tổ chức được NSNN hỗ trợ thường xuyên, phải mở tài khoản tại Kho bạc Nhà nước, chịu sự kiểm tra của cơ quan Tài chính và KBNN trong quá trình thanh toán và sử dụng ngân sách.
Thực hiện nhiệm vụ ở trên, KBNN chủ động bố trí ngân quỹ để chi trả đầy đủ, kịp thời cho các cơ quan, đơn vị sử dụng NSNN theo yêu cầu trên cơ sở dự toán được duyệt và tồn quỹ NSNN các cấp. Để thực hiện việc cấp phát, thanh toán kinh phí luôn kịp thời nhanh chóng, Kho bạc Nhà nước đã thường xuyên cải cách quy trình cấp phát, thanh toán, hoàn thiện chế độ kế toán TABMIS hiện nay, ứng dụng tin học và kiểm soát nghiệp vụ. Mặt khác, tăng cường thực hiện cấp phát, thanh toán trực tiếp cho đơn vị sử dụng ngân sách hoặc người cung cấp hàng hóa dịch vụ theo tính chất của từng khoản chi NSNN. 8 Trên cơ sở đó, Kho bạc Nhà nước phải kiểm tra việc sử dụng kinh phí ngân sách nhà nước cấp cho các đơn vị, tổ chức kinh tế, bảo đảm đúng mục đích, đúng chế độ tiêu chuẩn, định mức chi tiêu của nhà nước.
Trong quá trình kiểm tra, nếu phát hiện thấy cơ quan, đơn vị, tổ chức kinh tế sử dụng kinh phí được ngân sách nhà nước cấp không đúng mục đích, không đúng chế độ, chính sách của nhà nước, KBNN từ chối, cấp phát thanh toán và phải chịu trách nhiệm về sự từ chối của mình. Tổ chức hạch toán các khoản chi ngân sách nhà nước theo mục lục ngân sách nhà nước ban hành, đồng thời cung cấp đầy đủ, chính xác các thông tin cần thiết, phục vụ công tác chỉ đạo và điều hành của cơ quan tài chính và chính quyền các cấp. Ngoài ra, Kho bạc Nhà nước còn thực hiện quy chế phối hợp với cơ quan Tài chính, Thuế, Hải quan trong việc bố trí, sắp xếp các nhu cầu chi tiêu, bảo đảm thu - chi NSNN luôn được cân đối, đảm bảo việc điều hành quỹ ngân sách nhà nước được thuận lợi. Thông qua việc cấp phát, thanh toán các khoản chi thường xuyên NSNN, bằng dự toán qua KBNN còn tiến hành tổng hợp, phân tích, đánh giá tình hình chi NSNN qua KBNN theo từng địa bàn, từng cấp ngân sách và từng khoản chi chủ yếu, rút ra những nhận xét, đánh giá về kết quả đạt được, hạn chế, tồn tại và nguyên nhân.
Từ đó, cùng với các cơ quan hữu quan phối hợp nghiên cứu nhằm cải tiến và hoàn thiện cơ chế cấp phát, thanh toán và quản lý chi thường xuyên NSNN bằng dự toán qua KBNN. Đặc điểm quản lý chi thường xuyên NSNN bằng dự toán qua KBNN Chi thường xuyên của NSNN diễn ra trên phạm vi rộng, liên quan đến nhiều đối tượng tác động đến các lợi ích của các chủ thể kinh tế xã hội khác nhau. Thứ nhất: Các khoản chi thường xuyên mang tính ổn định khá rõ nét, nhằm bảo đảm hoạt động của bộ máy nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, hỗ trợ hoạt động của các tổ chức khác và thực hiện các nhiệm vụ 9 thường xuyên của Nhà nước về phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm về an ninh, quốc phòng. Thứ hai: Theo cơ cấu, chi NSNN bao gồm các khoản chi theo từng năm ngân sách và mục đích sử dụng cuối cùng của nội dung chi, đa số các khoản chi thường xuyên của NSNN mang tính chất thường xuyên, và được bố trí theo năm ngân sách.
Các khoản chi đầu tư xây dựng cơ bản không mang tính chất tiêu dùng, đảm bảo bộ máy hoạt động của nhà nước mà mang tính chất đầu tư cơ sở hạ tầng, phục vụ lợi ích lâu dài của đất nước. Thứ ba: Chi thường xuyên NSNN gắn chặt với cơ cấu tổ chức của bộ máy nhà nước và sự lựa chọn của hệ thống tổ chức bộ máy nhà nước trong việc cung ứng các loại hàng hoá dịch vụ công cộng. Để phân biệt giữa chi đầu tư phát triển với chi thường xuyên của NSNN ta có thể dựa vào một số đặc điểm nổi bật sau: Bảng 1. Phân biệt chi thường xuyên với chi đầu tư phát triển Tiêu chí Chi thường xuyên Chi đầu tư phát triển Nội dung Các hoạt động sự nghiệp Đầu tư xây dựng các công như: kinh tế, giáo dục và trình kết cấu hạ tầng kinh tế- đào tạo, y tế, xã hội, văn xã hội không có khả năng hóa thông tin, thể dục thể thu hồi vốn.
Đầu tư và hỗ trợ thao, khoa học và công cho doanh nghiệp, các tổ nghệ, môi trường, các hoạt chức kinh tế, các tổ chức tài động sự nghiệp khác. Quốc chính của Nhà nước, góp phòng an ninh và trật tự, an vốn cổ phần, liên doanh vào toàn xã hội. Hoạt động của các doanh nghiệp thuộc lĩnh các cơ quan nhà nước. vực cần thiết có sự tham gia Đảng cộng sản và các tổ Nhà nước.
Chi bổ sung dự chức chính trị xã hội. Trợ trữ nhà nước.