Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ CHI LƯƠNG HƯU, TRỢ CẤP BẢO HIỂM XÃ HỘI 1. Cơ sở lý luận về quản lý chi lương hưu, trợ cấp BHXH 1. Lý luận về quản lý chi lương hưu 1. Khái niệm về chi lương hưu Trong bất cứ hệ thống BHXH nào cũng có những chế độ chính thể hiện đặc trưng những mục tiêu chủ yếu của hệ thống BHXH, một trong những chế độ đó là chế độ hưu trí hay chế độ bảo hiểm tuổi già cho người lao động.
Con người trong quá trình tồn tại và phát triển của mình đều trải qua các giai đoạn : sinh ra- lớn lên- trưởng thành- già yếu – chết đi; không một ai có thể tránh được quy luật của tự nhiên ấy. Bên cạnh đó, trong quá trình tồn tại của mình, con người còn phải lao động để tạo ra của cải vật chất; muốn sống con người phải lao động. Tuy nhiên, con người chỉ có thể lao động được khi còn sức lao động, đến một độ tuổi nào đó, khi đã về già con người không còn lao động được nữa; lúc này họ cần có một cuộc sống ổn định, cần có nguồn tài chính ổn định để đảm bảo những nhu cầu thiết yếu cho cuộc sống của họ. Để đảm bảo lợi ích của người lao động và giúp họ ổn định cuộc sống, mang lại cho họ phần nào giá trị vật chất và tinh thần, hầu hết các quốc gia đều thực hiện chế độ hưu trí để đạt được mục đích trên.
Chế độ hưu trí nhằm cung cấp một khỏan trợ cấp thay thế cho phần thu nhập không được nhận nữa của người lao động khi đến tuổi nghỉ hưu. Chế độ này dựa trên cơ sở số tiền mà người lao động và chủ sử dụng lao động đóng góp định kì, dựa trên tiền công mà người lao động nhận được và tỷ lệ này khác nhau theo quy định của từng nước. Khoảng thời gian đóng góp số tiền này là rất dài, gần như là cả cuộc đời lao động của con người. Dựa trên những yếu tố đó, với một số tiền đóng góp hàng tháng là rất nhỏ, khi về già người lao động sẽ được nhận khoản trợ cấp hàng tháng.
Số tiền này phụ thuộc vào mức mà người lao động LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 và chủ sử dụng lao động đóng góp và dựa trên khoảng thời gian đóng góp để tính toán mức trợ cấp cho hợp lý. Thực tế, tất cả những người tham gia vào BHXH đều có mong muốn tham gia và được thực hiện chế độ hưu trí. Hơn nữa, trong phần đóng góp vào quỹ BHXH nói chung thì phần chủ yếu là đóng để thực hiện chế độ hưu trí và hoạt động của hệ thống. BHXH cũng chủ yếu tập trung vào thực hiện chế độ hưu trí cho người lao động.
Theo quy định của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) thì chế độ này là một trong những chế độ bắt buộc, là chế độ chính khi mỗi quốc gia muốn xây dựng cho mình một hệ thống BHXH. Thêm vào đó, xu hướng của dân số thế giới hiện nay đang già hoá dẫn đến số lượng người nghỉ hưu ngày càng tăng, để đảm bảo ổn định xã hội và an toàn xã hội, yêu cầu BHXH hưu trí là không thể thiếu và ngày càng phải được mở rộng, Chế độ hưu trí giúp người già đảm bảo cuộc sống và những nhu cầu tối thiểu khi họ đã về hưu. Đối với nhiều người, nguồn trợ cấp hưu trí là nguồn tài chính sống còn, giúp họ ổn định cuộc sống của mình, giúp đỡ họ về mặt tinh thần, tạo điều kiện để họ có thể giúp đỡ con cháu hoặc đem những kinh nghiệm trong quá trình làm việc của mình trau dồi cho thế hệ trẻ. Nếu không có chế độ này, cuộc sống khi về già của người lao động không được đảm bảo và sẽ gặp rất nhiều khó khăn và trở ngại.
Có chế độ hưu trí, những lao động đang làm việc có thể nhìn thấy sự bảo đảm cho tương lai của họ, vì thế họ yên tâm lao động, lao động một cách hăng say hơn, năng suất lao động cao hơn, tạo nhiều của cải vật chất, góp phần phát triển đất nứơc. Chế độ là hưu trí chế độ rất quan trọng trong chính sách BHXH của một quốc gia, hầu hết người lao động của quốc gia đó đều tham gia chế độ hưu trí gần như cả cuộc đời mình, trong một khoảng thời gian rất dài, như vậy chế độ hưu trí có ảnh hưởng đến hầu như toàn bộ dân số của một nước; do LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 những đặc điểm đó số tiền thu- chi cho chế độ này là rất lớn; vì vậy chế độ hưu trí nói riêng và chính sách BHXH nói chung của một quốc gia có ảnh hưởng rất lớn đến nhiều mặt kinh tế xã hội của quốc gia đó. Nếu các nước thực hiện tốt chính sách BHXH và chế độ hưu trí sẽ tạo tiền đề, là cơ sở, là nền tảng tạo cơ sở xã hội bền vững và ngược lại, nếu chưa thực hiện tốt, người lao động luôn rơi vào trạng thái bất ổn định, ảnh hưởng đến xã hội, nền kinh tế và thậm chí là cả chế độ chính trị của một quốc gia. Ở nước ta, là một nước dân chủ, với quan niệm người già không chỉ là một thành phần của xã hội, họ còn là những người góp công, góp sức xây dựng Tổ quốc; chính sách BHXH nói chung và chế độ hưu trí nói riêng đã được thành lập từ rất sớm, đã đáp ứng được nhu cầu, nguyện vọng của người dân.
Ngày nay, cùng với sự phát triển chung của đất nước, chế độ hưu trí ngày càng được hoàn thiện hơn, đảm bảo cuộc sống cho những người về hưu, góp phần ổn định xã hội, đưa đất nước đi đúng theo con đường xã hội chủ nghĩa. Như vậy, Chi lương hưu được hiểu là quá trình phân phối, sử dụng quỹ BHXH nhằm đảm bảo thu nhập cho người hết tuổi lao động hoặc không còn tham gia quan hệ lao động nữa. Nguyên tắc và đặc trưng của chế độ trợ cấp hưu trí a.Nguyên tắc Nguyên tắc thứ nhất: Đảm bảo mọi thành viên trong xã hội có quyền tham gia và hưởng quyền lợi về BHXH. Nguyên tắc thứ hai: Đảm bảo thực sự cho người lao động về mức thu nhập để có thể duy trì được cuộc sống khi bị mất sức lao động tạm thời cũng như khi tuổi già hết khả năng lao động.
Nguyên tắc thứ ba: Vừa mang tính bắt buộc, vừa mang tính tự nguyện. Nguyên tắc thứ tư: Bảo đảm sự thống nhất và liên tục của BHXH cũng như bảo hiểm hưu trí. Nguyên tắc thứ năm: Đảm bảo công bằng trong BHXH. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.Đặc trưng Là chế độ BHXH dài hạn nằm ngoài quá trình lao động nhưng lại được thể hiện ngay trong quá trình lao động.
Người lao động tham gia đóng BHXH trong một thời gian dài liên tục đến khi đủ về số lượng thời gian tham gia đóng BHXH theo quy định thì mới đủ một trong những điều kiện để được hưởng bảo hiểm hưu trí. Người được hưởng bảo hiểm hưu trí phải đạt đến một độ tuổi nhất định nào đó hoặc được giảm tuổi trong một số trường hợp do nghề nghiệp hoặc môi trường lao động tuỳ theo quy định của mỗi nước và mỗi giai đoạn của lịch sử gắn với điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội. Khi đã đủ các điều kiện thì người lao động được hưởng trợ cấp hưu trí trong khoảng thời gian tính từ lúc về hưu cho đến khi người lao động chết. Quá trình hưởng dài hay ngắn tuỳ thuộc vào tuổi thọ của từng người.
Tỷ lệ hưởng và mức hưởng được xác định trên cơ sở mức đóng và thời gian đóng BHXH trong quá trình lao động. Chế độ BHXH hưu trí có sự tách biệt giữa đóng và hưởng, đồng thời là chế độ nằm ngoài quá trình lao động. Vì vậy, để được hưởng chế độ hưu trí thì người lao động phải tham gia đóng BHXH ngay trong quá trình lao động, số tiền đóng góp vào quỹ bảo hiểm hưu trí trong quá trình lao động được tích luỹ và được dùng để chi trả lương hưu sau khi nghỉ việc, đồng thời quỹ BHXH cũng dùng để chi trả cho những người thuộc thế hệ trước đang hưởng lương hưu. Như vậy có sự kế thừa giữa các thế hệ lao động trong việc hình thành quỹ bảo hiểm hưu trí.
Đây là đặc trưng thể hiện nguyên tắc số đông bù số ít, đoàn kết, tương trợ của bảo hiểm hưu trí. Thể hiện mối quan hệ chặt chẽ giữa người lao động và người sử dụng lao động. Người sử dụng lao động muốn có sự phát triển sản xuất kinh doanh thì người việc tập trung thiết bị máy móc, họ cũng phải quan tâm đến cuộc sống người lao động. Phải tạo cho người lao động việc làm và cũng phải đảm bảo cuộc sống cho họ khi họ hết tuổi lao động.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Đối tượng và điều kiện hưởng chế độ trợ cấp hưu trí a. Đối tượng Việc xác định đối tượng hưởng trợ cấp hưu trí đúng và đầy đủ sẽ đảm bảo được quyền lợi của người lao động và gia đình họ, đồng thời giúp quản lý BHXH chặt chẽ hơn, đảm bảo chi trả đúng đối tượng, từ đó đảm bảo công bằng giữa những người tham gia BHXH. Đối tượng được hưởng trợ cấp hưu trí là những người lao động đã tham gia BHXH có quyền nhận trợ cấp hưu trí ( tích đủ điều kiện về thời gian và mức đóng góp để được hưởng mức trợ cấp phù hợp và theo quy định riêng của từng quốc gia ).
Điều kiện Người lao động khi tham gia BHXH khi về hưu sẽ được hưởng trợ cấp hưu trí. Để có thể xác định một cách công bằng cho các lao động tham gia BHXH người ta sẽ xét điều kiện hưởng trợ cấp hưu trí người lao động khi về hưu phải có đầy đủ các điều kiện phù hợp với điều kiện hưởng thì mới được hưởng trợ cấp. Điều kiện hưởng này là căn cứ rõ ràng để cơ quan quản lý BHXH có thể thực hiện việc chi trả của mình và cũng là căn để người lao dộng có thể xem xét, hiểu rõ được quá trình tham gia BHXH của mình.