Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI 1. Cơ sở lý luận về quản lý thu Bảo hiểm xã hội 1. Bảo hiểm xã hội 1. Khái niệm Bảo hiểm xã hội Bảo hiểm và BHXH đã hình thành rất sớm trong lịch sử phát triển của xã hội loài người và đã được nhiều nhà khoa học đề cập và nghiên cứu một cách sâu sắc dưới nhiều góc độ và khía cạnh khác nhau.
BHXH đã xuất hiện và phát triển theo cùng với quá trình phát triển kinh tế - xã hội của nhân loại. Theo tổ chức lao động quốc tế (ILO) thì nước Phổ (nay là Cộng hòa Liên bang Đức) là nước đầu tiên trên thế giới ban hành chế độ BHXH ốm đau vào năm 1883, đánh dấu sự ra đời của BHXH. Đến nay, hầu hết các nước trên thế giới đã thực hiện chính sách BHXH và coi nó là một trong những chính sách xã hội quan trọng nhất trong hệ thống chính sách bảo đảm an sinh xã hội. Mặc dù đã có quá trình phát triển tương đối dài, nhưng cho đến nay còn có nhiều khái niệm về BHXH, chưa có khái niệm thống nhất.
Bởi lẽ BHXH là đối tượng nghiên cứu của nhiều môn khoa học khác nhau như kinh tế, xã hội, pháp lý… Theo từ điển Bách khoa Việt Nam: “BHXH là sự đảm bảo, thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho NLĐ khi họ mất hoặc giảm thu nhập do bị ốm đau, thai sản, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, tàn tật, thất nghiệp, tuổi già, tử tuất, dựa trên cơ sở một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH, có sự bảo hộ của nhà nước theo pháp luật, nhằm đảm bảo, an toàn đời sống cho NLĐ và gia đình họ, đồng thời góp phần đảm bảo an toàn xã hội”.[30] BHXH là xương sống trong hệ thống an sinh xã hội. BHXH dựa trên nguyên tắc “cùng nhau chia sẻ rủi ro”. Người tham gia BHXH phải có nghĩa vụ đóng góp để xây dựng một quỹ chung, quỹ đó gọi là quỹ BHXH. Quỹ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 BHXH được sử dụng với mục đích thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người tham gia BHXH khi họ bị mất hoặc giảm thu nhập từ nghề nghiệp, hoặc giảm khả năng lao động hoặc mất việc làm.
Trong bất cứ xã hội nào có nền kinh tế thị trường, nhu cầu BHXH luôn luôn là yêu cầu thiết yếu cuộc sống của cán bộ, công chức, quân nhân và NLĐ. Ở hầu hết các nước trên thế giới, dưới các hình thức khác nhau, BHXH đã ra đời và phát triển hàng trăm năm nay, từ tự phát đến tự giác, từ tự nguyện đến bắt buộc, từ chưa hoàn thiện đến hoàn thiện, tùy theo trình độ phát triển kinh tế - xã hội của từng quốc gia. Ở nước ta, trong thời kỳ kế hoạch hóa tập trung chỉ có công nhân, viên chức và lực lượng vũ trang mới được tham gia BHXH, Nhà nước đảm bảo đối tượng này những trợ cấp khác nhau bằng tiền hoặc hiện vật. Nguồn chi trả BHXH do ngân sách Nhà nước cấp trên cơ sở đóng góp của các DN và của Nhà nước, còn NLĐ không phải trực tiếp đóng góp.
Chuyển sang cơ chế thị trường, NLĐ trong mọi thành phần kinh tế đều có quyền tham gia BHXH. Khi đó BHXH không phải chỉ có sự đảm bảo, sự đãi ngộ về vật chất và tinh thần đối với công nhân, viên chức mà là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của mọi NLĐ khi họ giảm hoặc mất khả năng lao động. Theo Điều lệ BHXH ban hành kèm theo Nghị định số 12/NĐ-CP ngày 26/1/1995 của Chính phủ quy định chế độ BHXH hiện hành. Bao gồm các chế độ sau: Chế độ trợ cấp ốm đau; chế độ trợ cấp thai sản; chế độ trợ cấp tai nạn lao động; chế độ trợ cấp bệnh nghề nghiệp; chế độ trợ cấp hưu trí; chế độ trợ cấp tử tuất.
Ngoài ra, theo Quyết định số 37/2001/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 21/3/2001 thì BHXH còn thực hiện chế độ nghỉ dưỡng sức, phục hồi sức khỏe cho NLĐ tham gia BHXH. Theo quy định tại Điều 3, Luật BHXH Việt Nam năm 2007 nêu rõ: “BHXH là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của NLĐ khi LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH”.[9] Như vậy có thể hiểu khái niệm về BHXH như sau: BHXH là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần cho NLĐ, khi họ gặp phải những biến cố rủi ro làm suy giảm sức khỏe, mất khả năng lao động, mất việc làm, chết; gắn liền với quá trình tạo lập một quỹ tiền tệ tập trung được hình thành bởi các bên tham gia BHXH đóng góp và việc sử dụng quỹ đó cung cấp tài chính nhằm đảm bảo mức sống cơ bản cho bản thân NLĐ và những người ruột thịt (bố, mẹ, vợ/chồng, con) của NLĐ trực tiếp phải nuôi dưỡng, góp phần đảm bảo an toàn xã hội. Vai trò của Bảo hiểm xã hội BHXH thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của NLĐ tham gia BHXH khi họ bị mất hoặc giảm thu nhập do mất khả năng lao động hoặc mất việc làm. Đây là chức năng cơ bản nhất của BHXH, nó quyết định nhiệm vụ tính chất và cơ chế tổ chức của BHXH.
BHXH tiến hành phân phối và phân phối lại thu nhập giữa những người tham gia BHXH. Các bên tham gia BHXH đều phải tham gia đóng góp vào quỹ BHXH. Quỹ này dùng để trợ cấp cho một số người tham gia BHXH khi bị giảm hoặc bị mất thu nhập. Theo quy luật “Số đông bù số ít” BHXH thực hiện phân phối lại thu nhập theo chiều dọc và chiều ngang.
Thực hiện chức năng này BHXH góp phần thực hiện công bằng xã hội. BHXH góp phần kích thích NLĐ hăng hái lao động sản xuất, góp phần nâng cao năng suất lao động cá nhân và năng suất lao động xã hội. NLĐ khi bị đau, thai sản, tai nạn lao động, về già đã có BHXH trợ cấp thay thế nguồn thu nhập bị mất. Do đó cuộc sống của họ và gia đình họ luôn được bảo đảm, tạo cho NLĐ luôn yên tâm làm việc.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 BHXH gắn bó lợi ích giữa NLĐ và người SDLĐ, giữa NLĐ với xã hội, giải quyết được mâu thuẫn giữa giới chủ và giới thợ, đồng thời làm cho họ gắn bó và hiểu nhau hơn. Đối với Nhà nước và xã hội, chi cho BHXH là cách thức chi ít nhất và có hiệu quả nhất, giải quyết được khó khăn về đời sống cho NLĐ. Các chế độ Bảo hiểm xã hội Các chế độ trong BHXH là những quy định cụ thể về điều kiện mức trợ cấp, thời gian trợ cấp, mức đóng góp và mức hưởng BHXH. Hệ thống này được xây dựng trên cơ sở điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội và cơ sở pháp lý của mỗi nước.
Tổ chức lao động Quốc tế (ILO) có khuyến cáo BHXH gồm 9 chế độ. (1) Chế độ chăm sóc y tế. (2) Chế độ trợ cấp ốm đau. (3) Chế độ trợ cấp thất nghiệp.
(4) Chế độ trợ cấp tai nạn lao động bệnh nghề nghiệp. (5) Chế độ trợ cấp tuổi già. (6) Chế độ trợ cấp gia đình. (7) Chế độ trợ cấp thai sản.
(8) Chế độ trợ cấp khi tàn phế. (9) Chế độ trợ cấp cho những người còn sống. Tùy theo điều kiện kinh tế của mỗi nước mà có thể thực hiện các chế độ khác nhau. Nhưng nhất thiết phải thực hiện được 5 chế độ trong đó có các chế độ (3, 4, 5, 8, 9).
ở nước ta mới thực hiện được 5 chế độ (2, 4, 5, 7, 9) và từ năm 2010 thực hiện thêm chế độ (3) do đó đã góp phần đảm bảo được quyền lợi cho những NLĐ làm công ăn lương. Quản lý thu Bảo hiểm xã hội 1. Khái niệm Thu BHXH là việc Nhà nước dùng quyền lực của mình bắt buộc các đối tượng tham gia phải đóng tiền BHXH theo mức quy định đủ về số lượng, đúng về thời gian. Trên cơ sở đó hình thành, tạo lập một quỹ tiền tệ tập trung nhằm đảm bảo thực hiện chi trả các chế độ BHXH và tổ chức hoạt động sự nghiệp của BHXH.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 Qua nghiên cứu tài liệu và một số đề tài nghiên cứu khoa học, quản lý thu BHXH được hiểu là sự tác động có tổ chức, có tính pháp lý để điều chỉnh các hoạt động thu BHXH. Sự tác động đó được thực hiện bằng hệ thống pháp luật của Nhà nước và bằng các biện pháp hành chính, giáo dục, kinh tế của các cơ quan chức năng nhằm đạt được mục tiêu thu đúng đối tượng, đủ số lượng và đảm bảo thời gian quy định. Vai trò quản lý thu Bảo hiểm xã hội Quỹ BHXH hiện đang được thực hiện nhằm đạt mục tiêu là một công quỹ độc lập với NSNN, nhằm đảm bảo về tài chính để chi trả các chế độ BHXH cho NLĐ. Vì thế công tác thu BHXH ngày càng trở thành khâu quan trọng và quyết định đến sự tồn tại và phát triển của việc thực hiện chính sách BHXH.
- Quản lý thu BHXH nhằm đảm bảo nguồn quỹ tài chính BHXH được tập trung thống nhất. Thu BHXH là hoạt động của các cơ quan BHXH từ Trung ương đến địa phương, là hoạt động thường xuyên và đa dạng của ngành BHXH cùng với sự phối hợp của các ban ngành chức năng trên cơ sở quy định của pháp luật về thực hiện chính sách BHXH nhằm tạo ra nguồn tài chính tập trung từ việc đóng góp của các bên tham gia BHXH. Đồng thời tránh được tình trạng nợ đọng BHXH từ các cơ quan đơn vị, từ người tham gia BHXH. Qua đó, đảm bảo sự công bằng trong việc thực hiện và triển khai chính sách BHXH nói chung và giữa người tham gia BHXH nói riêng.
- Để chính sách BHXH được diễn ra thuận lợi thì quản lý thu BHXH có vai trò như một điều kiện cần và đủ trong quá trình tạo lập cùng thực hiện chính sách BHXH. Bởi đây là đầu vào, là nguồn hình thành cơ bản nhất trong quá trình tạo lập quỹ BHXH.Đồng thời, đây cũng là một khâu bắt buộc đối với người tham gia BHXH thực hiện nghĩa vụ của mình.