CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ CHI BẢO HIỂM XÃ HỘI 1. Cơ sở lý luận về bảo hiểm xã hội và quản lý chi bảo hiểm xã hội 1. Khái niệm cơ bản 1. Khái niệm về BHXH Theo từ điển Bách khoa: "BHXH là sự đảm bảo, thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ mất hoặc giảm thu nhập do bị ốm đau, thai sản, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, tàn tật, thất nghiệp, tuổi già, tử tuất, dựa trên cơ sở một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH, có sự bảo hộ của Nhà nước theo pháp luật, nhằm đảm bảo, an toàn đời sống cho người lao động và gia đình họ, đồng thời góp phần đảm bảo an toàn xã hội".
Công ước 102 của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) đưa ra khái niệm về BHXH như sau: “BHXH là sự bảo vệ mà xã hội cung cấp cho các thành viên của mình thông qua một loạt các biện pháp công cộng, nhằm chống lại những khó khăn về kinh tế và xã hội dẫn đến việc ngừng hoặc giảm sút đáng kể về thu nhập gây ra bởi ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, thất nghiệp, tàn tật, tuổi già và chết; đồng thời bảo đảm chăm sóc y tế và trợ cấp cho các gia đình đông con”. Luật BHXH năm 2014 quy định: “BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ bảo hiểm xã hội”. Như vậy, Khái niệm BHXH được khái quát một cách đầy đủ nhất trong khoản 1 điều 3 Luật BHXH như sau: "Bảo hiểm xã hội là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ bảo hiểm xã hội". Khái niệm về Quỹ bảo hiểm xã hội Theo quy định tại khoản 4 Điều 3 Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014 có quy định về khái niệm của quỹ bảo hiểm xã hội: “Quỹ bảo hiểm xã hội là quỹ tài chính độc lập với ngân sách nhà nước, được hình thành từ đóng góp của người lao động, người sử Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 dụng lao động và có sự hỗ trợ của Nhà nước” Có thể hiểu quỹ BHXH là tập hợp đóng góp bằng tiền của những bên tham gia BHXH: Người lao động, đơn vị sử dụng lao động và nhà nước.
Nhà nước đóng và hỗ trợ bù thiếu nhằm mục đích chi trả cho các chế độ BHXH và đảm bảo cho hoạt động của hệ thống BHXH. Quỹ BHXH là quỹ tiền tệ được hạch toán độc lập với ngân sách Nhà nước. Quỹ BHXH hoạt động nhằm thực hiện chức năng thu - chi và cân đối thu - chi BHXH. Quỹ BHXH hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận mà hoạt động đã tạo ra khả năng giải quyết những rủi ro của tất cả những người tham gia.
Đồng thời góp phần giảm chi ngân sách cho Nhà nước; khi có biến cố xã hội xảy ra như thiên tai, hạn hán, dịch bệnh, quỹ BHXH cũng là một khoản không nhỏ giúp Nhà nước thay cho cứu trợ xã hội, phúc lợi xã hội, … 1. Khái niệm về chi BHXH Theo từ điển Tiếng Việt, chi trả là việc bỏ tiền ra để trả cho một khoản nào đó, ví dụ như chi trả lương cho công nhân. Theo thuật ngữ về bảo hiểm: “Chi bảo hiểm là khoản chi phí được khấu trừ để đảm bảo quyền lợi bảo hiểm theo quy định của sản phẩm bảo hiểm, mức chi bảo hiểm được tính theo kế hoạch bảo hiểm của hợp đồng”. Chi BHXH là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người tham gia, khi họ mất hoặc giảm thu nhập.
Quỹ tài chính tập trung thực hiện chi trả BHXH là quá trình tạo, hình thành bởi các bên tham gia BHXH đóng góp và việc sử dụng quỹ đó cung cấp tài chính dưới sự bảo hộ của Pháp luật, Nhà nước nhằm đảm bảo mức sống cơ bản cho bản thân người tham gia và thân nhân trực tiếp phải nuôi dưỡng, góp phần đảm bảo an toàn xã hội. Từ các thuật ngữ trên, luận văn đưa ra quan niệm về chi BHXH là quá trình sử dụng quỹ BHXH để chi trả các chế độ BHXH ốm đau, thai sản, dưỡng sức phục hồi sức khỏe, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, tàn tật, hưu trí, tử tuất cho người tham gia. Nói một cách khác, việc chi BHXH và việc người tham gia nhận lại tiền chế độ BHXH mà mình đã tham gia đóng góp từ tổ chức BHXH. Tổ chức BHXH có trách nhiệm tiếp nhận các nguồn đóng góp (từ người tham gia BHXH, đơn vị sử dụng lao động), quản lý và phát triển số kinh phí đóng góp để đảm bảo các hoạt động của hệ Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 thống BHXH và chi các chế độ BHXH bắt buộc cho người tham gia BHXH khi xảy ra bảo hiểm.
Khái niệm Quản lý chi BHXH Có nhiều cách hiểu khác nhau về quản lý nhưng cách hiểu chung nhất là: "Quản lý là sự tác động có tổ chức có hướng đích của chủ thể quản lý tới đối tượng quản lý nhằm đạt được mục tiêu đề ra". Nó diễn ra trong mọi lĩnh vực hoạt động của con người với nhiều cấp độ, nhiều mối quan hệ với nhau. Đối với hoạt động BHXH thì quản lý được bao gồm cả quản lý đối tượng tham gia và thụ hưởng các chế độ BHXH, quản lý về công tác chi trả và quản lý nguồn quỹ từ đầu tư tăng trưởng. Như vậy có thể khái niệm quản lý chi BHXH như sau: “Quản lý chi BHXH là sự tác động của các chủ thể quản lý vào đối tượng quản lý trong các hoạt động lập, xét duyệt dự toán, tổ chức thực hiện, điều hành và kiểm tra, giám sát hoạt động chi trả các chế độ BHXH nhằm đạt được mục tiêu đã đề ra theo những nguyên tắc và phương pháp quản lý nhất định”.
Chi BHXH là mối quan hệ ba bên: Nhà nước (đại diện là cơ quan BHXH ở các cấp từ trung ương đến địa phương), người lao động (NLĐ) và người sử dụng lao động, trong đó Nhà nước đóng vai trò là chủ thể quản lý, NLĐ và NSDLĐ là đối tượng quản lý. Quản lý chi BHXH là quá trình tác động của Nhà nước vào NLĐ và CSDLĐ nhằm đạt được mục tiêu quản lý là làm cho quá trình tổ chức chi trả các chế độ BHXH được thông suốt, chi đúng, kịp thời cho đối tượng thụ hưởng. Từ đó góp phần ổn định và đảm bảo an toàn xã hội, thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Đặc điểm, vai trò, nguyên tắc của Quản lý chi bảo hiểm xã hội 1.
Đặc điểm của quản lý chi BHXH Nhà nước đóng vai trò là chủ thể tổ chức và quản lý các hoạt động chi BHXH: Nhà nước xây dựng, ban hành các chính sách, chế độ BHXH và tổ chức triển khai và giám sát quá trình thực hiện chi BHXH nhằm đảm bảo quyền và nghĩa vụ của người tham gia BHXH. Quản lý chi BHXH mang tính đặc thù: Quản lý chi BHXH là hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận mà vì quyền và lợi ích hợp pháp của người tham gia BHXH, của cộng đồng và vì an sinh xã hội của quốc gia. BHXH thực hiện nguyên tắc tương Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 trợ cộng đồng, lấy số đông bù số ít nên việc tham gia BHXH NLĐ sẽ được san sẻ rủi ro khi ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, NLĐ sẽ được công bằng hơn về quyền lợi, khi được Nhà nước thực hiện và phân phối lại thu nhập thông qua chính sách BHXH. Khi có cuộc sống được đảm bảo thì khoảng cách giàu nghèo trong xã hội sẽ được giảm.
Quản lý chi BHXH gắn liền trực tiếp với chính sách BHXH và chính sách an sinh xã hội của Đảng và Nhà nước: Quản lý chi BHXH căn cứ vào các chính sách, chế độ BHXH do Nhà nước xây dựng để thực hiện việc chi trả BHXH cho các đối tượng thụ hưởng. Nhà nước quản lý, tổ chức thực hiện và kiểm tra giám sát Thông qua hệ thống Luật BHXH. Vai trò của quản lý chi BHXH Thứ nhất, Bảo đảm quyền lợi của người được thụ hưởng các chế độ BHXH: chi BHXH là hoạt động thường xuyên của tổ chức BHXH nhằm đảm bảo quyền lợi của người tham gia BHXH. Theo quy định hiện nay thì CSDLĐ, NLĐ thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc phải đóng BHXH thì NLĐ mới được hưởng các chế độ BHXH như chế độ hưu trí - tử tuất, chế độ OĐ-TS-DSPHSK, chế độ TNLĐ-BNN.
Thứ hai, chi BHXH vừa đảm bảo việc thực thi chính sách BHXH được thống nhất, vừa đóng vai trò như một công cụ kiểm tra số người, quá trình tham gia, biến động của từng người tham gia BHXH tại từng khối lao động, cơ quan, đơn vị ở từng địa phương. Hơn nữa, hoạt động chi BHXH bắt buộc là kết quả người tham gia BHXH được hưởng liên quan đến quyền lợi, nghĩa vụ, có tính kế thừa, cho nên nghiệp vụ của công tác chi BHXH bắt buộc có một vai trò hết sức quan trọng và rất cần thiết trong thực hiện chính sách BHXH. Thứ ba, để chính sách BHXH được diễn ra thuận lợi thì công tác quản lý chi BHXH có vai trò là điều kiện đủ trong quá trình thực thi chính sách BHXH. Đây là khâu cuối cùng của quá trình BHXH, thể hiện trách nhiệm của tổ chức BHXH đối với người tham gia BHXH.
Do vậy công tác quản lý chi BHXH là một công việc đòi hỏi độ chính xác cao, thực hiện thường xuyên, liên tục, kéo dài trong nhiều năm và có sự biến động về mức chi và số lượng người lĩnh tiền. Thứ tư, hoạt động chi BHXH tại thời điểm hiện tại là bước tiếp theo của quá Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 trình thực hiện công tác thu, giải quyết chính sách BHXH của người tham gia BHXH, đơn vị sử dụng lao động và tổ chức BHXH.