phần mở đầu và kết luận, luận văn gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Những vấn đề lý luận cơ sở thực tiễn về hiệu quả quản lý chi đầu tƣ xây dựng cơ bản từ nguồn ngân sách nhà nƣớc. Chƣơng 2: Thực trạng quản lý chi đầu tƣ xây dựng cơ bản từ nguồn ngân sách nhà nƣớc tại huyện Hoa Lƣ, tỉnh Ninh Bình. Chƣơng 3: Một số giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý chi đầu tƣ xây dựng cơ bản từ nguồn ngân sách nhà nƣớc trên địa bàn huyện Hoa Lƣ, tỉnh Ninh Bình. 4 z Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ SỞ THỰC TIỄN VỀ HIỆU QUẢ QUẢN LÝ CHI ĐẦU TƢ XÂY DỰNG CƠ BẢN TỪ NGUỒN NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC 1.
NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC, CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC VÀ HIỆU QUẢ QUẢN LÝ CHI ĐẦU TƢ XÂY DỰNG CƠ BẢN TỪ NGUỒN NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC 1. Các vấn đề cơ bản về ngân sách Nhà nƣớc và chi chi ngân sách Nhà nƣớc 1. Các vấn đề cơ bản về NSNN Ngân sách nhà nƣớc là phạm trù kinh tế và là phạm trù lịch sử. Sự hình thành và phát triển của ngân sách nhà nƣớc gắn liền với sự xuất hiện và phát triển của kinh tế hàng hoá, tiền tệ trong các phƣơng thức sản xuất của các cộng đồng và Nhà nƣớc của từng cộng đồng.
Trong đó, sự ra đời và tồn tại của Nhà nƣớc là điều kiện cần, còn sự tồn tại của kinh tế hàng hoá - tiền tệ là tiền đề cho sự phát sinh, tồn tại và phát triển của ngân sách nhà nƣớc, nó là điều kiện đủ. Kết hợp hai điều kiện này cho ra đời và tồn tại quỹ ngân sách nhà nƣớc. Trong lịch sử loại ngƣời, Nhà nƣớc ra đời là kết quả của cuộc đấu tranh giai cấp trong xã hội. Nhà nƣớc ra đời đặt ra yêu cầu tập trung nguồn lực tài chính vào trong tay nhà nƣớc để làm phƣơng tiện vật chất trang trải cho các chi phí nuôi sống bộ máy và thực hiện các chức năng kinh tế - xã hội của Nhà nƣớc.
Bằng quyền lực chính trị của mình, Nhà nƣớc tham gia vào quá trình phân phối tổng sản phẩm xã hội. Trong điều kiện kinh tế hàng hoá, tiền tệ, Nhà nƣớc đã sử dụng hình thức tiền tệ trong phân phối nhƣ thuế bằng tiền, vay nợ, đóng góp, viện trợ để tạo lập quỹ tiền tệ riêng có của ngân sách nhà nƣớc, phục vụ cho hoạt động của mình hình thành nên bộ phận quan trọng nhất của khu 5 z vực tài chính nhà nƣớc. Với sự xuất hiện và phát triển của nền kinh tế hàng hoá - tiền tệ cũng nhƣ các chủ thể khác, Nhà nƣớc dựa vào sự vận động độc lập của tiền tệ để tạo lập, phân phối, sử dụng quỹ tiền tệ cho các mục đích của Nhà nƣớc. Hai tiền đề nói trên xuất hiện rất sớm trong lịch sử nhƣng thuật ngữ ngân sách nhà nƣớc lại xuất hiện muộn hơn vào phƣơng thức sản xuất tƣ bản chủ nghĩa.
Từ “ngân sách” đƣợc lấy ra từ thuật ngữ “budget” một từ tiếng Anh thời trung cổ, dùng để mô tả chiếc túi của nhà Vua trong đó có chứa những khoản tiền cần thiết cho những khoản chi tiêu công cộng. Dƣới chế độ phong kiến, chi tiêu của nhà Vua cho mục đích công cộng nhƣ: đắp đê phòng chống lũ lụt, xây dựng đƣờng xá và chi tiêu cho bản thân Hoàng gia không có sự tách biệt nhau. Khi giai cấp tƣ sản lớn mạnh từng bƣớc khống chế Nghị viện và đòi hỏi tách bạch hai khoản chi tiêu này, từ đó nảy sinh khái niệm ngân sách nhà nƣớc. Trong thực tiễn, khái niệm ngân sách thƣờng để chỉ tổng số thu và chi của một đơn vị trong một thời gian nhất định.
Một bảng tính toán các chi phí để thực hiện một kế hoạch, hoặc một chƣơng trình cho một mục đích nhất định của một chủ thể nào đó. Nếu chủ thể đó là Nhà nƣớc thì gọi là ngân sách nhà nƣớc. Từ điển tiếng việt thông dụng định nghĩa: “Ngân sách: tổng số thu và chi của một đơn vị trong một thời gian nhất định” Điều 1 của Luật ngân sách nhà nƣớc đƣợc Quốc hội khoá XI nƣớc cộng hoà xã hội chủ nghĩa việt nam thông qua tại kỳ họp thứ hai, năm 2002 cũng khẳng định: “Ngân sách nhà nƣớc là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nƣớc đã đƣợc cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền quyết định và đƣợc thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng nhiệm vụ của Nhà nƣớc” Về bản chất của ngân sách nhà nƣớc, đằng sau những con số thu, chi đó là các quan hệ lợi ích kinh tế giữa Nhà nƣớc với các chủ thể khác nhƣ Doanh 6 z nghiệp, hộ gia đình, cá nhân trong và ngoài nƣớc gắn liền với quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng quỹ ngân sách. Ngân sách nhà nƣớc Việt nam gồm: Ngân sách trung ƣơng và ngân sách địa phƣơng.
Ngân sách địa phƣơng bao gồm ngân sách của đơn vị hành chính các cấp có Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân. Phù hợp với mô hình tổ chức chính quyền nhà nƣớc ta hiện nay, ngân sách địa phuơng bao gồm: ngân sách cấp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ƣơng (gọi chung là ngân sách cấp tỉnh) ngân sách cấp huyện, quận, thị xã, thành phố trực thuộc tỉnh (gọi chung là ngân sách cấp huyện) ngân sách cấp xã, phƣờng, thị trấn (gọi chung là ngân sách cấp xã). Trong hệ thống tài chính quốc gia ngân sách nhà nƣớc luôn giữ vai trò chủ đạo, với những đặc điểm riêng biệt. Việc tạo lập và sử dụng ngân sách nhà nƣớc luôn gắn chặt với quyền lực và việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nƣớc.
Nói một cách cụ thể hơn, quyền lực của Nhà nƣớc và chức năng, nhiệm vụ của nó là những nhân tố trực tiếp quyết định mức thu, mức chi, nội dung và cơ cấu thu - chi của ngân sách nhà nƣớc. Bên cạnh đó, các hoạt động thu, chi của ngân sách nhà nƣớc đều đƣợc tiến hành trên cơ sở những điều luật nhất định. Đó là các luật thuế, pháp lệnh thuế, chế độ thu, chế độ chi, tiêu chuẩn, định mức do Nhà nƣớc ban hành. Việc dựa trên cơ sở pháp luật để tổ chức các hoạt động thu, chi của ngân sách nhà nƣớc là một yêu cầu có tính khách quan, nó bắt nguồn từ phạm vi hoạt động của ngân sách nhà nƣớc đƣợc tiến hành trên mọi lĩnh vực và có tác động đến mọi chủ thể kinh tế xã hội.
Ngoài ra, nguồn tài chính chủ yếu hình thành nên ngân sách nhà nƣớc, một quỹ tiền tệ tập trung lớn nhất của Nhà nƣớc, là từ giá trị sản phẩm thặng dƣ của xã hội và đƣợc hình thành chủ yếu qua quá trình phân phối lại, mà trong đó thuế là hình thức thu phổ biến chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng thu ngân sách. Ẩn sau các hoạt động thu, chi của ngân sách nhà nƣớc là việc xử lý các mối quan hệ kinh tế, quan hệ lợi ích trong xã hội 7 z khi Nhà nƣớc tham gia phân phối các nguồn tài chính quốc gia. Ngân sách nhà nƣớc luôn chứa đựng lợi ích chung, lợi ích công cộng, lợi ích toàn thể đƣợc đặt lên hàng đầu và chi phối các mặt lợi ích khác. Tóm lại: Ngân sách nhà nƣớc là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nƣớc đã đƣợc cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền quyết định và đƣợc thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng nhiệm vụ của Nhà nƣớc.
Các vấn đề cơ bản về chi ngân sách nhà nước Chi ngân sách nhà nƣớc là quá trình phân phối, sử dụng quỹ ngân sách nhà nƣớc theo những nguyên tắc nhất định cho việc thực hiện các chức năng nhiệm vụ của Nhà nƣớc. Chi ngân sách Nhà nƣớc là bộ phận quan trọng trong toàn bộ hoạt động của ngân sách nhà nƣớc. Chi ngân sách nhà nƣớc là quá trình phân phối, sử dụng quỹ ngân sách nhà nƣớc theo những nguyên tắc nhất định cho việc thực hiện các chức năng nhiệm vụ của Nhà nƣớc. Chi ngân sách nhà nƣớc là sự phối hợp giữa hai quá trình phân phối và sử dụng quỹ ngân sách nhà nƣớc, thể hiện: Quá trình phân phối quỹ ngân sách nhà nƣớc là quá trình hình thành các loại quỹ truớc khi đƣa vào sử dụng, đây chính là quá trình lập và phân bổ dự toán ngân sách nhà nƣớc.
Số lƣợng các loại quỹ, tỷ trọng các quỹ trong tổng số là tuỳ thuộc vào chức năng, nhiệm vụ của Nhà nƣớc trong từng thời kỳ nhất định và khối lƣợng ngân sách hàng năm. Không thể có cơ cấu chi ngân sách nhà nƣớc cho mọi thời kỳ phát triển, vấn đề cơ bản là trong phạm vi, khối lƣợng chi ngân sách nhà nƣớc đƣợc phép, nhà nƣớc ấn định một cơ cấu chi tiêu thích hợp để thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế. Quá trình sử dụng quỹ ngân sách nhà nƣớc là quá trình trực tiếp chi dùng khoản tiền cấp phát từ ngân sách nhà nƣớc cho các nhu cầu phù hợp với mục đích hình thành các loại quỹ trƣớc khi đƣa vào sử dụng. 8 z Việc phân biệt hai quá trình này trong chi tiêu ngân sách nhà nƣớc có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với quản lý chi ngân sách nhà nƣớc.
Trong quá trình phân phối, nguồn lực tài chính phải đƣợc cân nhắc để phân bổ cho từng mục tiêu cụ thể với một tỷ lệ thích hợp đảm bảo cho mọi nguồn lực tài chính trong điều kiện có hạn nhƣng phải đem lại hiệu quả kinh tế tối đa. Trong toàn bộ quá trình sử dụng, các khoản chi ngân sách phải đƣợc sử dụng đúng mục đích của nó và phải đảm bảo tiết kiệm chống lãng phí. Tuỳ từng điều kiện lịch sử cụ thể, chi ngân sách nhà nƣớc có những nội dung cơ bản khác nhau, song giữa chúng có những đặc điểm chung chủ yếu. Một trong những đặc điểm là, chi ngân sách nhà nƣớc luôn gắn chặt với việc thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế xã hội mà Chính phủ phải đảm nhận trƣớc mỗi quốc gia.
Trong từng thời kỳ nhất định, khi bộ máy nhà nƣớc đƣợc mở rộng và đảm đƣơng nhiều nhiệm vụ hơn thì mức độ và phạm vi chi ngân sách nhà nƣớc ngày càng lớn hơn. Tuy nhiên cơ cấu, nội dung và mức độ các khoản chi ngân sách nhà nƣớc do cơ quan quyền lực cao nhất là Quốc hội quyết định. Do đó, chi ngân sách nhà nƣớc mang tính pháp lý cao làm cho ngân sách nhà nƣớc trở thành công cụ có hiệu lực trong quá trình điều hành và quản lý kinh tế xã hội.