Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC DẠY HỌC TÍCH HỢP CHO GIÁO VIÊN TIỂU HỌC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu về bồi dưỡng năng lực dạy học tích hợp cho giáo viên Theo nghiên cứu của tác giả Drake, S. Các công trình nghiên cứu đã khẳng định sự cần thiết của DHTH và bồi dưỡng NLDHTH cho GV là xu thế chung của GDPT các nước, phù hợp với sự phát triển của giáo dục thế kỷ XXI [16, tr 211-223].
Bản thân tính chất phổ biến của môn học tích hợp được coi là nền tảng trong thực hiện chương trình GDPT theo tiếp cận năng lực [12]. Việc bồi dưỡng năng lực DHTH cho người giáo viên ở các quốc gia và vùng lãnh thổ có nền giáo dục phát triển, như: Anh, Australia, Hàn Quốc, Hoa Kì, New Zealand, Nhật Bản, Singapore, Thụy Sỹ, Xứ Wales. được coi “chìa khóa” trong thực hiện chương trình GDPT theo tiếp cận năng lực người học. Đến nay, nghiên cứu DHTH và đào tạo/bồi dưỡng năng lực DHTH cho giáo viên được xem là một xu hướng trong giáo dục và đào tạo gắn với thực hành được tiếp cận từ các lý thuyết kiến tạo của J.
Dewey; lý thuyết về “vùng phát triển gần nhất” của nhà nghiên cứu L. Vygotsky; lý thuyết đa thông minh của học giả Howard Gardner; Thuyết học tập trải nghiệm của nhà nghiên cứu Edgar Dale; thuyết học tập dựa trên kinh nghiệm của học giả David Kolb…[21, tr 115-126]. Tác giả Nguyễn Thị Thanh Thủy với bộ sách Dạy học tích hợp phát triển năng lực HS của NXB ĐHSP Hà Nội với hai cuốn: Quyển 1 (dành cho cán bộ quản lý, GV các môn học thuộc lĩnh vực Khoa học Tự nhiên); 8 Quyển 2 (dành cho cán bộ quản lý, GV các môn học thuộc lĩnh vực Khoa học Xã hội) cung cấp những vấn đề cơ bản để tổ chức dạy học các chủ đề tích hợp liên môn/phân môn đáp ứng tốt sự phát triển đa dạng các năng lực của HS phổ thông, góp phần tích cực vào đổi mới phương pháp dạy và học ở các trường phổ thông đáp ứng yêu cầu của chương trình GDPT [23], [24] Tác giả Đỗ Hương Trà với bộ sách Dạy học tích hợp phát triển năng lực HS của NXB ĐHSP Hà Nội phát hành (2015) với hai cuốn: Quyển 1 (dành cho cán bộ quản lý, GV các môn học thuộc lĩnh vực Khoa học Tự nhiên); Quyển 2 (dành cho cán bộ quản lý, GV các môn học thuộc lĩnh vực Khoa học Xã hội) cung cấp những vấn đề cơ bản để tổ chức dạy học các chủ đề tích hợp liên môn/phân môn đáp ứng tốt sự phát triển đa dạng các năng lực của HS phổ thông, góp phần tích cực vào đổi mới phương pháp dạy và học ở các trường phổ thông đáp ứng yêu cầu của chương trình GDPT [27], [28]. Tác giả Nguyễn Đức Vũ trong “Kết quả khảo sát chương trình bồi dưỡng GV dạy tích hợp môn khoa học tự nhiên ở bậc trung học” đã khẳng định quan điểm chủ đạo trong xây dựng chương trình đào tạo, BDGV dạy học tích hợp 9 môn KHTN là dạy học tích hợp phát triển năng lực HS.
Nhóm tác giả đã tiến hành khảo sát nhu cầu bồi dưỡng dạy học tích hợp môn KHTN của GV trung học và đưa ra kết luận đa số GV đều có nhu cầu cao về bồi dưỡng các kiến thức về dạy học tích hợp, dạy học theo định hướng phát triển năng lực, thiết kế và tổ chức dạy học tích hợp. Đồng thời, tác giả đưa ra các module cần xây dựng cho BDGV trung học dạy tích hợp môn KHTN [28]. Tác giả Chu Thị Hảo - Trường Đại học Hùng Vương (2020) trong “Kết quả khảo sát chương trình bồi dưỡng GV dạy tích hợp các trường trung học cơ sở tỉnh Phú Thọ” đã khẳng định quan điểm chủ đạo trong xây dựng chương trình đào tạo, BDGV dạy học tích hợp môn KHTN là dạy học tích hợp phát triển năng lực HS. Nhóm tác giả đã tiến hành khảo sát nhu cầu bồi dưỡng dạy 9 học tích hợp môn KHTN của GV trung học và đưa ra kết luận đa số GV đều có nhu cầu cao về bồi dưỡng các kiến thức về dạy học tích hợp, dạy học theo định hướng phát triển năng lực, thiết kế và tổ chức dạy học tích hợp [10, tr 19].
Chung quy lại là những nghiên cứu về bồi dưỡng năng lực dạy học tích hợp cho giáo viên có thể có các cách tiếp cận khác nhau, song các tác giả đều nhận thức khi đề xuất các module đào tạo (đối với SV sư phạm) và bồi dưỡng (cho đội ngũ GV) 10 năng lực DHTH sau đây: 1) Hiểu biết chung về dạy học tích hợp (khái niệm, các cấp độ tích hợp, đặc trưng, tầm quan trọng của dạy học tích hợp); 2) Năng lực xây dựng kế hoạch dạy học theo hướng tích hợp; 3) Năng lực thiết kế bài dạy theo hướng tích hợp nội môn; 4) Năng lực thiết kế bài dạy theo hướng tích hợp liên môn; 5) Năng lực xây dựng chủ đề dạy học tích hợp; 6) Năng lực tổ chức dạy học tích hợp; 7) Năng lực ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học tích hợp; 8) Năng lực kiểm tra đánh giá kết quả học sinh theo hướng tích hợp; 9) Năng lực xây dựng môi trường/hệ sinh thái dạy học tích hợp; 10) Năng lực chuyển giao kinh nghiệm dạy học tích hợp cho đồng nghiệp. Như vậy, để DHTH ngoài những năng lực chuyên môn sâu, kiến thức liên ngành và sự hiểu biết văn hóa, xã hội (theo chuẩn nghề nghiệp GV cơ sở GDPT) được đào tạo trong các trường Sư phạm; người GV tiểu học cần được bồi dưỡng thêm các năng lực cơ bản đó là: Năng lực hiểu biết về dạy học tích hợp, Năng lực lựa chọn nội dung, chủ đề, phương pháp dạy học theo định hướng tích hợp; Năng lực thiết kế dạy học tích hợp; Năng lực tổ chức dạy học tích hợp; Năng lực ứng dụng công nghệ thông tin; Năng lực kiểm tra đánh giá học sinh trong dạy học tích hợp… 1. Nghiên cứu về quản lý hoạt động bồi dưỡng năng lực dạy học tích hợp cho giáo viên tiểu học Vấn đề quản lý hoạt động bồi dưỡng NL DHTH là những hoạt động của Hiệu trưởng, thông qua các chức năng: xây dựng kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo 10 và kiểm tra, để liên tục bổ sung, cập nhật kiến thức, kĩ năng thuộc nhiều lĩnh vực các môn học khác nhau qua đó hình thành những kiến thức, kĩ năng phát triển những năng lực DHTH cần thiết cho mỗi người GV. Trong bối cảnh đổi mới GDPT theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực thì hoạt động thực tiễn của người học, quản lý bồi dưỡng năng lực dạy học tích hợp GV nói chung và đội ngũ GV các trường tiểu học nói riêng theo chương trình hiện hành và chương trình GDPT 2018 là một yêu cầu cấp bách.
Ở cấp tiểu học nội dung, phương thức bồi dưỡng GV phải gắn với việc thực hiện Chương trình sách giáo khoa. Mục tiêu bồi dưỡng năng lực chuyên môn cho GV đáp ứng được yêu cầu của đổi mới giáo dục, am hiểu về nội dung, hình thức tổ chức dạy học với mục tiêu nhằm phát triển năng lực người học; trong đó Quản lý bồi dưỡng NL DHTH là xu hướng tất yếu. Có các công trình tiêu biểu sau đây: Trong những năm 70 và 80 thế kỷ XX, theo UNESCO, đã có những hội thảo về quan điểm tích hợp trong dạy học với nhiều quốc gia trên thế giới tham gia, các quốc gia tập trung vào xu hướng xây dựng chương trình giáo dục phổ thông. Chương trình hành động này là nhằm thúc đẩy DHTH bao gồm 4 hoạt động cơ bản sau đây [4; tr 6-8]: Một là, tuyển dụng những giáo viên có năng lực DHTH giỏi, linh hoạt trong DHTH, theo đó, DHTH không chỉ là một GV dạy nhiều môn học một lúc, mà các GV các môn học khác nhau phải hợp tác, cùng xây dựng bài giảng để HS có thể vận dụng kiến thức và kĩ năng của nhiều môn để giải quyết một vấn đề.
Hai là, bồi dưỡng phát triển năng lực DHTH cho đội ngũ GV. Ba là, cải tiến, xây dựng và làm phong phú chương trình DHTH cả trong và ngoài lớp học. Bốn là, phát triển cơ sở vật chất hỗ trợ, đảm bảo điều kiện DHTH đạt hiệu quả. 11 Ở Việt Nam, đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu Báo cáo kết quả nghiên cứu tại Hội thảo của Bộ Giáo dục và Đào tạo tháng 12/2012 thống nhất: “Quản lý bồi dưỡng DHTH được hiểu là những hoạt động của nhà quản lý nhằm bổ sung, cập nhật kiến thức, kĩ năng thuộc nhiều lĩnh vực các môn học khác nhau qua đó hình thành những kiến thức, kĩ năng phát triển những năng lực DHTH cần thiết cho mỗi GV”.
Đỗ Hương Trà (2015) với nghiên cứu “Phương thức và nguyên tắc tích hợp các môn học nhằm nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo”, tác giả Huỳnh Văn Sơn (2016) nghiên cứu “Phát triển năng lực dạy học tích hợp - phân hóa cho giáo viên các cấp học phổ thông”, tác giả Nguyễn Thị Thanh Thủy (2018), với hai tác phẩm “Dạy học tích hợp phát triển năng lực HS” đều nhấn mạnh ưu điểm của phương thức bồi dưỡng GV truyền thống, trực tuyến và kết hợp trực tuyến với trực tiếp vẫn được xem là phương thức còn được sử dụng tùy thuộc vào hoàn cảnh và nhu cầu của GV. Tuy nhiên, trong thế kỉ XXI, cần làm sao để mỗi GV có các kĩ năng không chỉ dạy học mà còn là người tự bồi dưỡng, trang bị năng lực sử dụng ICT, các kĩ năng dạy học kiến tạo, khám phá để phát triển phong phú các năng lực DHTH [24], [27], [28]. Tác giả Trần Kiều Dung, Đinh Thị Kim Loan, Trường Cán bộ quản lý giáo dục TP. Hồ Chí Minh (2020), trong nghiên cứu về“Thực trạng năng lực quản lý hoạt động DHTH ở các trường tiểu học Đồng bằng Sông Cửu Long” cho rằng: bồi dưỡng và nâng cao NLDHTH cho GV là một mục tiêu quan trọng; nhóm tác giả phân tích nguyên nhân ảnh hưởng năng lực DHTH cho GV từ nhiều phía: về nhận thức, chương trình, phương pháp, tài liệu, chính sách, thời gian.
Từ đó, đề xuất: cần nâng cao nhận thức cho GV về tầm quan trọng của DHTH trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay, phải hiểu dạy học tích hợp là phương pháp tạo ra năng lực cho người học; cần tổ chức bồi dưỡng năng lực DHTH cho cả đội ngũ cán bộ quản lý, GV [19, tr 21].