Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ CÔNG TÁC BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu Con người được coi là tài sản quý giá và là động lực cho sự phát triển của các quốc gia trên thế giới. Đặc biệt trong đó lực lượng nhân tài của các quốc gia đã đóng góp những thành quả lớn lao cho sự hình thành và phát triển của thế giới hiện nay. Vì vậy, mọi quốc gia đều quan tâm đến vấn đề bồi dưỡng, vun đắp đội ngũ nhân tài nhằm hiện thực hoá những mục tiêu trọng điểm của đất nước.
Và để giải quyết bài toán nhân tài thì công tác giáo dục cần phải được coi trọng hàng đầu, mà cụ thể là đầu tư cho hoạt động bồi dưỡng nhân tài ngay từ còn thời điểm trên ghế nhà trường. Do đó, vấn đề quản lý công tác bồi dưỡng học sinh giỏi ở các cấp nói chung và cấp trung học cơ sở nói riêng đang khá được quan tâm tại các quốc gia trên thế giới và Việt Nam. Trên thế giới Theo V.Levi, nhà tâm lý học người Nga đã định nghĩa: “nhân tài là người đã thực hiện được một điều rất quan trọng, quý giá, phi thường…người được tự thiên phú cho những khả năng xuất chúng, một hiện tượng tâm thần bí ẩn”. Quan điểm tiêu biểu của Gagné (1985, trong NAGC, 2011) trong đó ông phân biệt năng khiếu như là việc có khả năng thiên phú trong ít nhất một khía cạnh năng lực cơ bản (về trí tuệ hoặc thể chất ở dạng tiềm năng) và tỉ lệ số trẻ em được coi là năng khiếu trong cùng độ tuổi là khoảng 10%.
Trong khi đó, tài năng được ông chỉ ra là có năng lực một cách hệ thống hay kĩ năng, kiến thức nổi trội được xác định bằng thành tựu trong một hoặc một vài lĩnh vực cụ thể, với khoảng 10% số lượng người được coi là tài năng so với tổng số trong cùng độ tuổi. Gagne cũng là tác giả tiêu biểu chỉ rõ tiến trình phát triển tài năng từ khả năng tự nhiên tới thành tựu trong đó các yếu tố xúc tác từ môi trường và bản thân cá nhân năng khiếu đều tác động lên quá trình này.[8] 9 Nhân tài nói chung, là những người vừa có lý tưởng cao đẹp vừa có trí tuệ phát triển và giàu tính sáng tạo, có thể đóng góp xuất sắc vào kho tàng trí tuệ của đất nước, của nhân loại. Nhân tài là người có kiến thức sâu sắc, đề xuất nhiều ý tưởng, giải pháp mới, biết tổ chức các nguồn lực để tạo ra nhiều lợi ích cho doanh nghiệp, địa phương, đất nước. Các chuyên gia về giáo dục nhận định: “Muốn có nhân tài phải lo bồi dưỡng sớm, từ khi phát hiện năng khiếu.
Muốn thế, chúng ta phải tìm mọi cách để các mầm tài năng khi được phát hiện có đất tốt để ươm” Trên thế giới nhiều nước quan niệm học sinh giỏi là những học sinh có năng lực trong các lĩnh vực về trí tuệ, về khả năng sáng tạo, nghệ thuật và năng lực lãnh đạo. Họ là những học sinh cần có sự phục vụ những hoạt động không theo những điều kiện thông thường của nhà trường nhằm phát triển đầy đủ các năng lực và khả năng của chúng. Trong nhiều tài liệu đã được viết và chứng minh rằng cũng nhưng khẳng định rằng học sinh giỏi có thể học bằng nhiều cách khác nhau và tốc độ nhanh hơn so với các bạn cùng lớp vì thế cần có một chương trình học sinh giỏi để phát triển và đáp ứng được tài năng của họ. Do đó có nhiều cách thức quản lý hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi đã được đưa ra nhằm phát triển họ trở thành những nhân tài cho quốc gia sau này như tại Vương quốc Anh đã thành lập viện hàn lâm quốc gia dành cho học sinh giỏi và tài năng trẻ và hiệp hội quốc gia dành cho học sinh giỏi.
Hay hàng năm trên thế giới đều có các kỳ thi Olympic quốc tế các môn học dành cho học sinh giỏi được tổ chức và thu hút sự tham gia từ nhiều quốc gia đã thể hiện được sự quan tâm về công tác quản lý bồi dưỡng học sinh giỏi. Ở Việt Nam Tại Việt Nam, quan điểm về bồi dưỡng nhân tài đã xuất hiện từ thời phong kiến với câu nói nổi tiếng của Thân Nhân Trung thời Hậu Lê: “hiền tài là nguyên khí của quốc gia”, chủ tịch Hồ Chí Minh cũng khẳng định vai trò của nhân tài như: “Nước nhà cần phải kiến thiết, kiến thiết phải có người tài, trong số 20 triệu đồng bào chắc không thiếu gì người có tài, có đức…”. Đảng và Nhà nước và nhân dân ta luôn coi trọng sự nghiệp GD&ĐT đặc biệt là những năm gần đây, từ khi có nghị quyết Trung Ương 2 khóa VIII thì vấn đề nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực và bồi dưỡng nhân tài càng ngày càng được coi trọng. Với quan điểm “Giáo dục là quốc 10 sách hàng đầu” chất lượng giáo dục của Việt Nam có nhiều bước chuyển biến, ngày càng nhiều những học sinh giỏi quốc tế của Việt Nam đã được khẳng định và xứng tầm sánh vai với các nền giáo dục tiên tiến trên thế giới.
Trong thời đại ngày nay, việc phát hiện và bồi dưỡng nhân tài, nguồn nhân lực cho phát triển xã hội là vấn đề quan tâm hàng đầu và đây cũng là một yêu cầu sống còn của phát triển xã hội. yêu cầu này được Đảng và Nhà nước ta thể hiện rất rõ trong chiến lược phát triển giáo dục 2011-2020 được Thủ tướng chính phủ phê duyệt ngày 13/6/2012, tại phần 3 mục III, quan điểm chỉ đạo phát triển giáo dục trong đó nhấn mạnh phải thỏa mãn nhu cầu của mỗi người học, đến công tác đào tạo, bồi dưỡng học sinh giỏi, sinh viên tài năng. Ngày 25/11/2011 Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Quy chế thi chọn học sinh giỏi cấp quốc gia theo thông tư số 56/2011/TT-BGDĐT quy định về việc thi chọn học sinh giỏi quốc gia đồng thời giao cho các địa phương quy định cụ thể về việc tổ chức các kỳ thi chọn học sinh giỏi cấp cơ sở tại đơn vị, địa phương. Ngoài ra đã có một số nghiên cứu cụ thể đề cập đến quản lý bồi dưỡng học sinh giỏi như sau: Phùng Đình Mẫn, Lê Văn Dương (2019), “Một số biện pháp quản lý hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi ở các trường trung học cơ sở thành phố Đông Hà, tỉnh Quảng Trị”, Tạp chí Giáo dục, số tháng 10/2019.
Trong nghiên cứu của các tác giả cho thấy, công tác BDHSG là hoạt động quan trọng nhưng ở các trường THCS tại thành phố Đông Hà đang là một vấn đề khó khăn, nhất là đối với những trường có đội ngũ giáo viên (GV) chưa đồng bộ. Bên cạnh đó, công tác quản lý hoạt động BDHSG của các trường vẫn chỉ làm theo kinh nghiệm. Việc tìm kiếm các biện pháp quản lý công tác này một cách khoa học, có hệ thống là vấn đề cấp bách và cần thiết để đáp ứng yêu cầu của xã hội, phù hợp với yêu cầu của đổi mới giáo dục và hội nhập quốc tế. Nghiên cứu cũng đưa ra một số biện pháp để có thể áp dụng vào trong công tác quản lý bồi dưỡng học sinh giỏi.[28] Kiều Thị Thu Hương (2015), “Quản lý quá trình bồi dưỡng học sinh giỏi ở trường Trung học cơ sở”, Tạp chí khoa học giáo dục.
Nghiên cứu của tác giả đưa ra quan điểm mục đích của quản lý quá trình bồi dưỡng học sinh giỏi ở bậc trung học cơ sở nhằm phát hiện và kịp thời động viên, khích lệ những học sinh có năng khiếu 11 về môn học để tiếp tục bồi dưỡng ở cấp học cao hơn, nhằm đào tạo nhân tài cho đất nước, duy trì phong trào dạy tốt học tốt, nâng cao chất lượng giảng dạy trong nhà trường, thúc đẩy quá trình tự học, tự bồi dưỡng của GV, tạo điều kiện để họ khẳng định vị thế của mình trong hoạt động nghề nghiệp. Nghiên cứu cũng chỉ ra quá trình quản lý bồi dưỡng học sinh giỏi bao gồm các khâu phát hiện tuyển chọn và phân loại học sinh giỏi, quản lý kế hoạch, nội dung, chương trình bồi dưỡng học sinh giỏi và quản lý phương pháp, hình thức tổ chức, bồi dưỡng học sinh giỏi.[29] Phan Thị Tố Oanh, bạch Ngọc Linh (2015), “Thực trạng bồi dưỡng học sinh giỏi ở các trường trung học phổ thông chuyên vùng Đông Nam Bộ”, Tạp chí Giáo dục số 361. Nghiên cứu đưa ra thực trạng về kết quả bồi dưỡng học sinh giỏi tại các trường trung học phổ thông chuyên Đông Nam Bộ giai đoạn 2014 - 2015 đã có một số mặt tích cực như có một số thành tích nhất định và kết quả bồi dưỡng học sinh giỏi là một trong những tiêu chí quyết định để khẳng định uy tín của các trường trung học phổ thông chuyên. Mặc dù vậy, kết quả bồi dưỡng học sinh giỏi khu vực này chưa cao, chưa bằng với các khu vực khác.
Nghiên cứu đã tiến hành một số điều tra về mục đích hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi ở các trường trung học phổ thông chuyên Đông Nam Bộ, các nguyên tắc về hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi ở các trường trung học phổ thông chuyên vùng Đông Nam Bộ, nội dung về hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi ở các trường trung học phổ thông chuyên vùng Đông Nam Bộ, hình thức hoạt động và thời gian tổ chức hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi ở các trường trung học phổ thông chuyên vùng Đông Nam Bộ.[30] Nguyễn Tất Thắng (2009), “Công tác tuyển chọn và bồi dưỡng học sinh giỏi tỉnh Nam Định”, Tạp chí giáo dục số 221. Nghiên cứu của tác giả phản ánh thực trạng tuyển chọn và bồi dưỡng học sinh giỏi trong một số năm từ 2005 -2009 tại tình Nam Định, một địa phương giàu truyền thống về hiếu học và có nhiều thành tích trong thi học sinh giỏi. Việc tuyển chọn bồi dưỡng học sinh giỏi của tỉnh Nam Định được thực hiện tại các trường đại trà và chuyên Lê Hồng Phong đều được tổ chức khá chặt chẽ, nghiêm túc và bài bản, tuy nhiên vẫn tồn tại một số vấn đề như chưa kết hợp tốt hình thức trắc nghiệm trí thông minh với các hình thức thi tự luận truyền thống để phát hiện năng khiếu của học sinh.[31] 12 Hoàng Thị Hồng Hà (2021), “Quản lý hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi môn Tiếng Anh tại các trường trung học cơ sở huyện Tràng Định tỉnh Lạng Sơn theo quan điểm tích hợp”, Luận văn thạc sỹ trường Đại học Giáo dục.