Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG BỒI DƯỠNG HIỆU TRƯỞNG TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TRONG BỐI CẢNH ĐỔI MỚI GIÁO DỤC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Bồi dưỡng hiệu trưởng là một hoạt động có nhiệm vụ quan trọng trong ngành giáo dục và đào tạo nhằm không ngừng nâng cao trình độ chuyên môn và kỹ năng quản lý cho đội ngũ CBQL nhà trường nói chung và từng bậc học nói riêng. Do vậy, có nhiều nghiên cứu trong và ngoài nước tập trung nghiên cứu về quản lý, phát triển chuyên môn cho đội ngũ CBQL và công tác quản lý bồi dưỡng nhằm nâng cao chất lượng hoạt động bồi dưỡng. Tổng quan nghiên cứu và trình bày 2 vấn đề sau đây để làm căn cứ cho các nghiên cứu lí luận của đề tài: 1.
Nghiên cứu về bồi dưỡng cán bộ quản lý trường phổ thông Nhiều tác giả như Andrew Carnegie, John C. Maxwell, Hướng Phi (Trung Quốc), Pam Robbins Harvey B. cho rằng cần phải "Bồi dưỡng phát triển các kỹ năng cho nhân sự là con người" [74, tr.189-190] hay quan điểm "Hiệu trưởng như một học viên suốt đời" và "Nếu hiệu trưởng muốn giúp giáo viên cải thiện công việc của họ thì hiệu trưởng phải liên tục học tập để cải tiến những gì mình đang làm". Các tác giả coi trọng việc bồi dưỡng và tự bồi dưỡng của người CBQL đứng đầu nhà trường và cho rằng đây là "Cách sáng tạo để đưa ra một tầm nhìn mới và tầm quan trọng về một trường học" [53, tr.
Trên thế giới, các nghiên cứu về bồi dưỡng hiệu trưởng đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm.Coombs với tác phẩm nổi tiếng “Khủng hoảng giáo dục trên phạm vi toàn thế giới” đã đề cập đến việc giáo dục trong nhà trường không đủ sức đáp ứng nhu cầu học tập cho mọi người. Trước yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội, kiến thức học được trong nhà trường là quá ít ỏi, chóng lạc hậu. Vì thế, cùng với đào tạo cần đẩy mạnh bồi dưỡng thường xuyên [91]. Đến thập kỷ 70 (năm 1972), Edgar Faure cho xuất bản cuốn sách “Học tập 12 để tồn tại” đã làm xoay chuyển nhận thức về giáo dục, đặc biệt là giáo dục người lớn, đặt nền móng cho giáo dục suốt đời [87].
Các chương trình giáo dục và đào tạo đã thay đổi và phát triển không ngừng, người ta không thể đào tạo nên một con người chỉ bằng một chương trình cố định. Con người quên đi rất nhanh những gì đã học, nếu chúng không được dùng trong thực tiễn; kiến thức khi đó sẽ phai mờ dần và trở thành kiến thức chết. Từ sau những năm 1950, khoa học - kỹ thuật đã bước vàothời kỳ phát triển mạnh mẽ, kéo theo sự phát triển của các lĩnh vực khác như kinh tế, văn hóa, giáo dục. Đặc biệt vào những năm cuối của thế kỷ XX, sự biến đổi to lớn của bộ mặt thế giới đến mức có người đã gọi nửa sau của thế kỷ XX là “thế kỷ XX thứ hai”.
Kéo theo nó là sự bùng nổ thông tin, khiến cho những người có trình độ đại học chỉ sau 7-10 năm đã có nhu cầu bức thiết phải được đào tạo lại hoặc bồi dưỡng để nâng cao trình độ. Bước sang thế kỷ XXI, nhu cầu học suốt đời càng cấp thiết và cấp bách hơn. Mọi người cần phải học theo bốn trụ cột của giáo dục (học để biết, để làm, để cùng chung sống và để làm người) đã được đề cập trong tác phẩm nổi tiếng “Học tập - một kho báu tiềm ẩn” của Jaques Delors. Một trong những hình thức học tập suốt đời là bồi dưỡng thường xuyên.
Trong nền giáo dục của mỗi quốc gia, đội ngũ hiệu trưởng là những nhân vật quan trọng nhất trong nhà trường, phải được liên tục bồi dưỡng để đáp ứng yêu cầu của nhà trường hiện tại, đồng thời phải có khả năng thích ứng với những đổi mới của hệ thống giáo dục suốt 40 năm công tác của mỗi người. Đội ngũ hiệu trưởng chính là lực lượng cốt cán biến các mục tiêu giáo dục thành hiện thực, giữ vai trò quyết định chất lượng và hiệu quả giáo dục. Xu thế đổi mới giáo dục để chuẩn bị con người cho thế kỷ XXI đang đặt ra những yêu cầu mới về phẩm chất, năng lực của đội ngũ hiệu trưởng. Chính vì vậy, những mối quan tâm của các nhà lãnh đạo trong lĩnh vực giáo dục cùng những phương thức tiến hành tổ chức các hoạt động đào tạo, bồi dưỡng phát triển đội ngũ hiệu trưởng đang trở thành những vấn đề lớn, được chú trọng đặc biệt trong các hệ thống giáo dục tại nhiều quốc gia trên thế giới [95].
Ở một số nước, các viện đào tạo nhà quản lý giáo dục được thành lập nhằm mục đích nghiên cứu phát triển chương trình cùng với chỉ dẫn trực tiếp các hoạt 13 động cung cấp đội ngũ lãnh đạo cho các nhà trường. Các phương pháp xây dựng tiêu chuẩn, xác định những yêu cầu về trình độ và đánh giá những ảnh hưởng của người quản lý trường học đang được xem xét, cân nhắc và rà soát. Dưới nhiều góc độ khác nhau, nhiều nghiên cứu tập trung vào các vấn đề như: Đổi mới đào tạo, bồi dưỡng hiệu trưởng mà chủ chốt là phát triển chương trình bồi dưỡng để đáp ứng với sự phát triển của khoa học, công nghệ trong xu thế hội nhập quốc tế và toàn cầu hóa; Chỉ đạo xây dựng, phát triển chương trình bồi dưỡng, cung cấp cho hiệu trưởng những kiến thức, kĩ năng cần thiết để lãnh đạo nhà trường trong bối cảnh nhiều thay đổi gắn với điều kiện cụ thể của đất nước [68]. Một số nhà khoa học nghiên cứu về nội dung bồi dưỡng như: McCrimmon Mitch (2011) người Anh cho rằng chương trình bồi dưỡng hiệu trưởng phải được liên kết được những nhu cầu cá nhân với mong muốn của các cấp quản lý [83]; nghiên cứu của Carol Cardno (2003) người New Zealand đã đề cập tới bồi dưỡng thường xuyên để phát triển kỹ năng lãnh đạo trường học, nhưng tập trung vào kỹ năng: Quản lý sự thay đổi, quản lý xung đột, quản lý nhân sự, quản lý hiệu quả, huấn luyện và kèm cặp, quản lý chiến lược, công cụ tư duy chiến lược, lãnh đạo và phát triển chương trình [79].
Malaysia đưa ra mô hình “Trường học thông minh”, đòi hỏi CBQL phải có kiến thức tốt CNTT, vân dụng được vào công tác quản lý và dạy học, phải thành thạo tiếng Anh [49]. Nghiên cứu của Huber, Stephan gerhand (2002) đã nêu rõ chương trình bồi dưỡng HT của Mỹ đã chuyển từ dạy kỹ năng quản lý chung đến dạy kỹ năng cụ thể giúp họ tạo dựng nền tảng để làm tốt công việc lãnh đạo quản lý [89]. Trong một nghiên cứu đăng trên “School Learship Today” của Anh đã chỉ rõ những ưu tiên trong quản lý hoạt động bồi dưỡng hiệu trưởng trường học, đó là cần tăng cường kỹ năng xây dựng tổ chức học tập, lãnh đạo việc dạy học và quản lý sự thay đổi. Mỗi quốc gia đều có hình thức khác nhau trong quản lý hoạt động bồi dưỡng hiệu trưởng nhưng hầu hết đều tập trung vào tăng cường bồi dưỡng nghiệp vụ quản lý.
Ví dụ, ở Thụy Sĩ chương trình bồi dưỡng hiệu trưởng được xây dựng chú trọng vào các kỹ năng: lãnh đạo, giáo dục, phát triển trường học, tổ chức quản lý. Các tác giả Cộng hòa liên bang Đức đã nghiên cứu về công tác lãnh đạo trường 14 học, chương trình bồi dưỡng hiệu trưởng, phương pháp bồi dưỡng các vấn đề chính sách và tài chính. Trong đó, về chương trình bồi dưỡng hiệu trưởng, các nghiên cứu này đã chỉ rõ: Việc xây dựng chương trình bồi dưỡng phải gắn với chuẩn hiệu trưởng [90] Khẳng định vai trò quan trọng của bồi dưỡng hiệu trưởng, nhiều tác giả như Andrew Carnegie, John C.Maxwell, Pam Robbins Harvey B. cho rằng cần phải "Bồi dưỡng phát triển các kĩ năng cho nhân sự là con người" hay quan điểm "Hiệu trưởng như một học viên suốt đời" và "Nếu hiệu trưởng muốn giúp giáo viên cải thiện công việc của họ thì hiệu trưởng phải liên tục học tập để cải thiện những gì mình đang làm".
Các tác giả coi trọng việc bồi dưỡng và tự bồi dưỡng của người CBQL đứng đầu nhà trường và cho rằng, đây là "cách sáng tạo để đưa ra một tầm nhìn mới và tầm quan trọng về một trường học" [74]; [53]. Ở Việt Nam, các nghiên cứu về bồi dưỡng CBQL trường phổ thông cũng được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm. Trong các công trình nghiên cứu của mình, các tác giả Bùi Minh Hiền và các cộng sự.đều khẳng định vai trò quan trọng của công tác bồi dưỡng CBQL giáo dục. Theo các tác giả, công cuộc đổi mới căn bản, toàn diện GD&ĐT và hội nhập quốc tế đã đặt ra những yêu cầu ngày càng cao hơn đối với CBQL giáo dục, nhất là hiệu trưởng các nhà trường.
Vì thế, cần thiết phải có một hệ thống tiêu chuẩn làm cơ sở cho việc đào tạo, bồi dưỡng và đánh giá đội ngũ CBQL giáo dục [36]. Bàn về nội dung bồi dưỡng CBQL giáo dục, tác giả Vương Thanh Hương và nhiều tác giả khác cho rằng, cần xây dựng "mẫu hình" người CBQL giáo dục nói chung với "các tố chất quản lý phù hợp" và khẳng định đây chính là yếu tố "sống còn của một cơ chế hướng tới hội nhập". Những tố chất mà các tác giả nhắc đến bao gồm: tố chất nhân cách và trí tuệ (nhận thức mẫu mực, tác phong mẫu mực, kiến thức mẫu mực và hiệu quả mẫu mực); tố chất quản lý; tố chất về năng lực lãnh đạo và tổ chức. Từ đó, tác giả đã đề cập đến một số xu hướng đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ lãnh đạo nhà trường trong bối cảnh mới với sự thay đổi nhanh chóng của kinh tế, công nghệ, xã hội và văn hóa [42].
Theo tác giả Vũ Ngọc Hải [29], công tác bồi dưỡng CBQL giáo dục hiện nay 15 phải phù hợp với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, nhằm phát triển hài hoà giáo dục công lập và ngoài công lập; CBQL giáo dục cần phải có năng lực thực hiện vai trò giám sát bằng luật pháp; ưu tiên đào tạo CBQL nhà nước về giáo dục; trang bị năng lực độc lập, tính bản lĩnh và trách nhiệm; tăng tính tích cực, chủ động cho cán bộ quản lý để tham gia hội nhập quốc tế sâu rộng. Tác giả Hoàng Văn Dương cho rằng, đổi mới giáo dục đang đặt ra những yêu cầu ngày càng cao hơn về phẩm chất và năng lực đối với đội ngũ CBQL giáo dục, đòi hỏi họ phải được đào tạo, bồi dưỡng một cách đầy đủ.