Luận án tiến sĩ về quản lý bền vững tài nguyên nước lưu vực sông Ba và tác động của biến đổi khí hậu

Luận án tiến sĩ nghiên cứu quản lý bền vững tài nguyên nước lưu vực sông Ba trong bối cảnh biến đổi khí hậu, góp phần bảo vệ môi trường.

• Tác giả: Lê Đức Thường
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thống
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh - Trường Đại học Bách Khoa
• Chuyên ngành: Quy hoạch và Quản lý Tài nguyên nước
• Đề tài: Quản lý bền vững tài nguyên nước lưu vực sông Ba trong bối cảnh biến đổi khí hậu
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA LUẬN ÁN
• 2. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA LUẬN ÁN
• 3. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN
• 4. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 5. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 6. CẤU TRÚC LUẬN ÁN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ QUẢN LÝ TỔNG HỢP TÀI NGUYÊN NƯỚC
• 1.1. KHÁI NIỆM QUẢN LÝ TỔNG HỢP TÀI NGUYÊN NƯỚC
• 1.2. QUẢN LÝ TỔNG HỢP TÀI NGUYÊN NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI VÀ Ở VIỆT NAM
• 1.2.1. Quản lý tổng hợp tài nguyên nước trên thế giới
• 1.2.2. Quản lý tổng hợp tài nguyên nước ở Việt Nam
• 1.3. TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ TÀI NGUYÊN NƯỚC LƯU VỰC SÔNG BA VÀ CÁCH TIẾP CẬN NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN
• 1.3.1. Các nghiên cứu về Tài nguyên nước lưu vực sông Ba
• 1.3.2. Những tồn tại trong nghiên cứu về Tài nguyên nước lưu vực sông Ba
• 1.3.3. Hướng tiếp cận và nội dung nghiên cứu của luận án
• 1.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: ĐÁNH GIÁ TÀI NGUYÊN NƯỚC LƯU VỰC SÔNG BA
• 2.1. TỔNG QUAN VỀ LƯU VỰC SÔNG BA
• 2.1.1. Vị trí địa lý
• 2.1.2. Thổ nhưỡng
• 2.1.3. Đặc điểm khí hậu
• 2.1.4. Đặc điểm thủy văn
• 2.1.5. Đặc điểm hải văn
• 2.1.6. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 2.2. HIỆN TRẠNG TÀI NGUYÊN NƯỚC LƯU VỰC SÔNG BA
• 2.2.1. Số liệu quan trắc khí tượng thủy văn
• 2.2.2. Tài nguyên nước mặt
• 2.2.3. Tài nguyên nước dưới đất
• 2.3. BIẾN ĐỘNG CỦA TÀI NGUYÊN NƯỚC LƯU VỰC SÔNG BA
• 2.3.1. Biến động của tài nguyên nước mưa
• 2.3.2. Biến động của tài nguyên nước mặt
• 2.4. HIỆN TRẠNG KHAI THÁC, SỬ DỤNG TÀI NGUYÊN NƯỚC LƯU VỰC SÔNG BA VÀ NHỮNG TỒN TẠI
• 2.4.1. Đánh giá nhu cầu sử dụng nước trên lưu vực sông Ba
• 2.4.2. Hiện trạng khai thác, sử dụng Tài nguyên nước
• 2.4.3. Những tồn tại trong khai thác, sử dụng và quy hoạch phát triển tài nguyên nước lưu vực sông Ba
• 2.5. ĐÁNH GIÁ CÁC VẤN ĐỀ VÀ THÁCH THỨC TRONG KHAI THÁC, SỬ DỤNG TÀI NGUYÊN NƯỚC LƯU VỰC SÔNG BA
• 2.5.1. Đánh giá khả năng suy thoái tài nguyên nước lưu vực sông Ba
• 2.5.2. Đánh giá mâu thuẫn về sử dụng Tài nguyên nước lưu vực sông Ba
• 2.6. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: CƠ SỞ KHOA HỌC QUẢN LÝ TỔNG HỢP TÀI NGUYÊN NƯỚC LƯU VỰC SÔNG BA
• 3.1. NHỮNG VẤN ĐỀ KHÔNG BỀN VỮNG TRONG QUẢN LÝ TÀI NGUYÊN NƯỚC LƯU VỰC SÔNG BA
• 3.1.1. Tồn tại trong quản lý tài nguyên nước lưu vực sông Ba
• 3.1.2. Tác động của biến đổi khí hậu đến quản lý bền vững tài nguyên nước lưu vực sông Ba
• 3.2. PHƯƠNG PHÁP TÍNH TOÁN CÂN BẰNG NƯỚC HỆ THỐNG LƯU VỰC SÔNG BA
• 3.2.1. Phân vùng cân bằng nước
• 3.2.2. Phương pháp tính và sơ đồ tính toán cân bằng nước
• 3.2.3. Các phương án tính toán
• 3.3. PHƯƠNG PHÁP ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐẾN TÀI NGUYÊN NƯỚC LƯU VỰC SÔNG BA
• 3.3.1. Cơ sở phương pháp tính
• 3.3.2. Kịch bản biến đổi khí hậu ở lưu vực sông Ba
• 3.4. PHƯƠNG PHÁP ĐÁNH GIÁ KHẢ NĂNG DỄ BỊ TỔN THƯƠNG TÀI NGUYÊN NƯỚC
• 3.4.1. Nhân tố tác động đến tình trạng dễ bị tổn thương tài nguyên nước lưu vực sông
• 3.4.2. Chỉ số dễ tổn thương tài nguyên nước (VI)
• 3.5. PHƯƠNG PHÁP TÍCH HỢP VẤN ĐỀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TRONG QUẢN LÝ TỔNG HỢP TÀI NGUYÊN NƯỚC
• 3.5.1. Cơ sở cho việc đề xuất các giải pháp
• 3.5.2. Xây dựng quy trình tích hợp vấn đề biến đổi khí hậu trong quản lý tổng hợp tài nguyên nước lưu vực sông Ba
• 3.6. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. KẾT QUẢ TÍNH CÂN BẰNG NƯỚC HỆ THỐNG LƯU VỰC SÔNG BA
• 4.1.1. Kết quả tính cân bằng nước theo Phương án hiện trạng
• 4.1.2. Kết quả tính cân bằng nước theo Phương án 2020
• 4.1.3. Nhận xét chung
• 4.2. TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐẾN TÀI NGUYÊN NƯỚC LƯU VỰC SÔNG BA
• 4.2.1. Tác động của biến đổi khí hậu đến chế độ dòng chảy
• 4.2.2. Tác động của biến đổi khí hậu đến ngập lụt
• 4.2.3. Tác động của biến đổi khí hậu đến nhu cầu tưới
• 4.2.4. Tác động của nước biển dâng đến xâm nhập mặn trong sông
• 4.2.5. Nhận xét chung
• 4.3. KHẢ NĂNG DỄ BỊ TỔN THƯƠNG TÀI NGUYÊN NƯỚC LƯU VỰC SÔNG BA
• 4.3.1. Nhân tố tác động đến tình trạng dễ bị tổn thương tài nguyên nước lưu vực sông Ba
• 4.3.2. Chỉ số dễ bị tổn thương tài nguyên nước lưu vực sông Ba
• 4.4. TÍCH HỢP VẤN ĐỀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TRONG KHAI THÁC SỬ DỤNG TÀI NGUYÊN NƯỚC LƯU VỰC SÔNG BA
• 4.4.1. Quy hoạch sử dụng tổng hợp và bảo vệ nguồn nước lưu vực sông Ba
• 4.4.2. Quy trình vận hành liên hồ chứa trên lưu vực sông Ba
• 4.5. ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP QUẢN LÝ BỀN VỮNG TÀI NGUYÊN NƯỚC LƯU VỰC SÔNG BA
• 4.5.1. Các giải pháp thực hiện quản lý tổng hợp tài nguyên nước lưu vực sông Ba
• 4.5.2. Tăng cường các công cụ quản lý bền vững tài nguyên nước lưu vực sông Ba
• 4.6. KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC HÌNH

Tóm tắt

I. Tổng quan về quản lý tổng hợp tài nguyên nước

Quản lý tổng hợp tài nguyên nước (QLTHTN) là một khái niệm quan trọng trong việc bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên nước. QLTHTN không chỉ bao gồm việc quản lý nguồn nước mà còn phải xem xét đến các yếu tố môi trường, xã hội và kinh tế. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu (BĐKH), việc áp dụng QLTHTN trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Lưu vực sông Ba, với vị trí địa lý đặc biệt và vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế xã hội (KTXH), cần có một chiến lược quản lý hiệu quả để đảm bảo sự bền vững của tài nguyên nước. Việc áp dụng các giải pháp quản lý bền vững tài nguyên nước sẽ giúp giảm thiểu tác động tiêu cực của BĐKH, đồng thời bảo vệ môi trường và phát triển KTXH. Theo đó, các nghiên cứu về QLTHTN trên thế giới và ở Việt Nam đã chỉ ra rằng, việc tích hợp các yếu tố BĐKH vào trong quản lý tài nguyên nước là cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững.

1.1 Khái niệm quản lý tổng hợp tài nguyên nước

Khái niệm QLTHTN được hiểu là một phương pháp quản lý tài nguyên nước một cách toàn diện, bao gồm việc xem xét các yếu tố tự nhiên, xã hội và kinh tế. QLTHTN không chỉ tập trung vào việc khai thác và sử dụng tài nguyên nước mà còn phải đảm bảo sự bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Việc áp dụng QLTHTN giúp tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên nước, giảm thiểu xung đột giữa các ngành sử dụng nước và đảm bảo sự công bằng trong phân bổ tài nguyên. Đặc biệt, trong bối cảnh BĐKH, QLTHTN càng trở nên quan trọng hơn, khi mà các nguồn tài nguyên nước đang bị đe dọa bởi sự biến đổi khí hậu. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, việc áp dụng QLTHTN có thể giúp tăng cường khả năng thích ứng của các hệ sinh thái và cộng đồng đối với những thay đổi do BĐKH gây ra.

II. Đánh giá tài nguyên nước lưu vực sông Ba

Lưu vực sông Ba là một trong những lưu vực lớn tại miền Trung Việt Nam, với nhiều đặc điểm tự nhiên và xã hội đặc trưng. Đánh giá tài nguyên nước trong lưu vực này là rất cần thiết để hiểu rõ hơn về hiện trạng và diễn biến của tài nguyên nước. Các số liệu quan trắc khí tượng thủy văn cho thấy, tài nguyên nước mặt và nước dưới đất trong lưu vực đang chịu áp lực lớn từ sự phát triển KTXH và BĐKH. Việc khai thác tài nguyên nước không hợp lý đã dẫn đến tình trạng suy thoái tài nguyên nước, làm gia tăng mâu thuẫn trong việc phân bổ nguồn nước giữa các ngành và địa phương. Đặc biệt, BĐKH đã làm thay đổi chế độ dòng chảy, gây ra tình trạng ngập lụt và thiếu nước trong mùa khô. Do đó, việc đánh giá hiện trạng tài nguyên nước và các yếu tố tác động đến nó là rất quan trọng để đề xuất các giải pháp quản lý bền vững.

2.1 Tổng quan về lưu vực sông Ba

Lưu vực sông Ba có vị trí địa lý đặc biệt, trải dài qua các tỉnh Gia Lai, Đắk Lắk và Phú Yên. Đặc điểm khí hậu và thổ nhưỡng của khu vực này tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển nông nghiệp, nhưng cũng đồng thời gây ra nhiều thách thức trong việc quản lý tài nguyên nước. Các nghiên cứu cho thấy, lưu vực sông Ba có tiềm năng lớn về tài nguyên nước, nhưng hiện trạng khai thác và sử dụng tài nguyên nước chưa hợp lý đã dẫn đến nhiều vấn đề nghiêm trọng. Việc đánh giá tổng quan về lưu vực sông Ba sẽ giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến tài nguyên nước và đề xuất các giải pháp quản lý hiệu quả hơn.

III. Cơ sở khoa học quản lý tổng hợp tài nguyên nước lưu vực sông Ba

Cơ sở khoa học cho việc quản lý tổng hợp tài nguyên nước lưu vực sông Ba bao gồm việc phân tích các yếu tố tự nhiên, xã hội và kinh tế ảnh hưởng đến tài nguyên nước. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, BĐKH có tác động lớn đến tài nguyên nước, làm thay đổi chế độ dòng chảy và gia tăng tình trạng khan hiếm nước. Việc áp dụng các phương pháp tính toán cân bằng nước và đánh giá khả năng dễ bị tổn thương tài nguyên nước là cần thiết để xác định các giải pháp quản lý hiệu quả. Các mô hình toán học như NAM và MIKE BASIN đã được sử dụng để phân tích và dự báo tình hình tài nguyên nước trong bối cảnh BĐKH. Những kết quả này sẽ là cơ sở để đề xuất các giải pháp quản lý bền vững tài nguyên nước trong lưu vực sông Ba.

3.1 Những vấn đề không bền vững trong quản lý tài nguyên nước lưu vực sông Ba

Quản lý tài nguyên nước lưu vực sông Ba hiện đang gặp nhiều vấn đề không bền vững. Tình trạng khai thác tài nguyên nước không hợp lý đã dẫn đến sự suy thoái nghiêm trọng của tài nguyên nước. Các mâu thuẫn trong việc sử dụng tài nguyên nước giữa các ngành và địa phương ngày càng gia tăng, đặc biệt là trong bối cảnh BĐKH. Việc thiếu các quy hoạch và chính sách rõ ràng trong quản lý tài nguyên nước đã làm cho tình hình trở nên phức tạp hơn. Do đó, cần có những giải pháp cụ thể để khắc phục những vấn đề này, đảm bảo sự bền vững của tài nguyên nước trong lưu vực sông Ba.

IV. Đề xuất giải pháp quản lý bền vững tài nguyên nước lưu vực sông Ba

Để quản lý bền vững tài nguyên nước lưu vực sông Ba, cần phải áp dụng các giải pháp tổng thể và đồng bộ. Các giải pháp này bao gồm việc xây dựng quy hoạch sử dụng tài nguyên nước hợp lý, tăng cường công tác quản lý và giám sát tài nguyên nước, cũng như nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo vệ tài nguyên nước. Việc áp dụng các công nghệ mới trong quản lý tài nguyên nước cũng là một yếu tố quan trọng để nâng cao hiệu quả sử dụng nước. Đặc biệt, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý, các địa phương và cộng đồng trong việc thực hiện các giải pháp quản lý bền vững tài nguyên nước.

4.1 Các giải pháp thực hiện quản lý tổng hợp tài nguyên nước lưu vực sông Ba

Các giải pháp thực hiện quản lý tổng hợp tài nguyên nước lưu vực sông Ba cần được xây dựng dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn. Cần thiết lập các quy trình quản lý rõ ràng, đồng thời tăng cường công tác giám sát và đánh giá tình hình tài nguyên nước. Việc áp dụng các công nghệ mới trong quản lý tài nguyên nước sẽ giúp nâng cao hiệu quả sử dụng nước, giảm thiểu lãng phí và ô nhiễm nguồn nước. Đồng thời, cần có các chương trình giáo dục và nâng cao nhận thức cho cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo vệ tài nguyên nước, từ đó tạo ra sự đồng thuận và hợp tác trong việc quản lý tài nguyên nước.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu của tác giả Lê Đức Thường (2015) với đề tài "Nghiên cứu quản lý bền vững tài nguyên nước lưu vực sông Ba trong bối cảnh biến đổi khí hậu" tại Trường Đại học Bách khoa – Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh (Chuyên ngành: Quy hoạch và Quản lý Tài nguyên nước, Mã số: 62623001) đại diện cho bước tiến tiên phong trong việc tích hợp yếu tố Biến đổi khí hậu (BĐKH) vào Quản lý tổng hợp tài nguyên nước (IWRM) cấp lưu vực sông tại Việt Nam. Lưu vực sông (LVS) Ba là hệ thống thủy văn liên tỉnh lớn nhất vùng duyên hải Miền Trung với tổng diện tích tự nhiên 13.417 km² (tính cả phụ lưu sông Bàn Thạch là 14.120 km²), trải dài trên địa bàn ba tỉnh Gia Lai, Đắk Lắk và Phú Yên.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) cốt lõi được xác định: Các nghiên cứu trước đây (như Nguyễn Văn Cư, 2004; Ngô Đình Tuấn, 2005; Huỳnh Thị Lan Hương, 2010; Vũ Thành Tâm và cộng sự, 2011) chủ yếu tập trung vào việc đáp ứng nhu cầu dùng nước đơn ngành hoặc phân bổ thủy văn thủy điện truyền thống mà chưa lượng hóa một cách toàn diện tác động kép của BĐKH kết hợp với việc gia tăng áp lực kinh tế - xã hội lên cân bằng nước toàn lưu vực; đồng thời thiếu vắng một quy trình khoa học để tích hợp BĐKH vào vận hành liên hồ chứa và thể chế quản trị lưu vực.

Luận án thiết lập hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu cụ thể:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Mức độ biến động và suy thoái của tài nguyên nước (TNN) mặt, nước mưa và cân bằng nước (CBN) trên LVS Ba diễn ra như thế nào dưới tác động tổng hợp của phát triển kinh tế - xã hội và BĐKH đến năm 2020?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Mức độ tổn thương của TNN LVS Ba theo không gian và thời gian được định lượng thông qua chỉ số tích hợp nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Cơ chế và quy trình nào cho phép tích hợp hiệu quả kịch bản BĐKH vào quy hoạch, vận hành liên hồ chứa và thể chế quản lý bền vững LVS Ba?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Sự gia tăng nhiệt độ và phân hóa chế độ mưa cực đoan do BĐKH sẽ làm gia tăng thâm hụt nước mùa kiệt lên trên 30% tại hạ lưu đồng thời gia tăng ngập lụt và xâm nhập mặn (XNM) tại cửa sông Đà Rằng.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Việc thiết lập khung chỉ số dễ bị tổn thương (VI) đa chiều kết hợp với mô hình tối ưu hóa cân bằng nước MIKE BASIN và quy trình điều phối liên tỉnh sẽ giảm thiểu xung đột sử dụng nước giữa thủy điện thượng nguồn và nông nghiệp hạ du.

Khung lý thuyết nền tảng (Theoretical Framework) của luận án dựa trên nguyên lý Quản lý tổng hợp tài nguyên nước (IWRM) theo 4 Nguyên tắc Dublin (1992), Lý thuyết Cân bằng nước hệ thống (System Water Balance Theory), và Khung đánh giá tính dễ bị tổn thương tài nguyên nước (Water Vulnerability Assessment Framework của Sullivan, 2002; UNEP, 2009). Nghiên cứu tạo bước đột phá khi lượng hóa chi tiết toàn bộ dòng chảy mặt 9,76 tỷ m³/năm, phân tích nhu cầu nước của 1.593.593 dân cư (năm 2011) và các ngành kinh tế, thiết lập chuỗi số liệu thủy văn khí tượng từ 1977 đến 2011 để mô phỏng chính xác các kịch bản phát triển tương lai.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu cho thấy hai luồng quan điểm lớn trong quản trị tài nguyên nước toàn cầu và khu vực:

1. Trường phái quản lý công trình đơn ngành (Siloed Engineering Approach): Đại diện bởi các nghiên cứu thủy văn cổ điển, tập trung vào việc tối đa hóa công suất phát điện và dung tích công trình thủy lợi độc lập (như các tính toán của Viện Quy hoạch Thủy lợi, 2004). Điểm hạn chế lớn nhất là xem nhẹ dòng chảy môi trường và bỏ qua tính tương hỗ giữa thượng lưu - hạ lưu.
2. Trường phái Quản lý tổng hợp tài nguyên nước (IWRM Framework): Được thúc đẩy bởi Tổ chức Cộng tác vì Nước Toàn cầu (Global Water Partnership - GWP, 2000), khẳng định nước là hàng hóa kinh tế và một bộ phận cấu thành của hệ sinh thái. Tại Việt Nam, các công trình của Đào Trọng Tứ (2006) và Lê Diên Ái (2008) đã định hình tư duy thể chế lưu vực.

Tranh luận học thuật sâu sắc nảy sinh giữa hai quan điểm đối nghịch: Một bên cho rằng việc phân bổ nước phải ưu tiên tối đa cho an ninh năng lượng quốc gia thông qua bậc thang thủy điện (quan điểm từ ngành điện lực, EVN); phía đối lập (Nguyễn Văn Thắng, 2010; Huỳnh Thị Lan Hương, 2010) khẳng định duy trì dòng chảy môi trường hạ du và chống suy thoái sinh thái cửa sông mới là điều kiện tiên quyết cho phát triển bền vững.

Vị trí học thuật của luận án (Positioning) được xác lập thông qua việc khắc phục triệt để khoảng trống này: Luận án không dừng lại ở mô phỏng thủy lực đơn thuần mà kết nối chuỗi mô hình hoàn chỉnh (NAM – CROPWAT – MIKE 11 – MIKE BASIN) gắn liền với kịch bản BĐKH của Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn và Biến đổi khí hậu (2010), xây dựng bộ Chỉ số dễ bị tổn thương tài nguyên nước (Water Vulnerability Index - VI) riêng biệt cho lưu vực sông nhiệt đới gió mùa miền Trung.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế:

• Trường hợp lưu vực sông Soussa-Massa và 9 cơ quan lưu vực sông (RBAs) tại Morocco (Choukr-Allah, 2011): Morocco áp dụng cơ chế tự chủ tài chính và hiệp hội người dùng nước ở vùng khô hạn; luận án đã kế thừa nguyên tắc phân cấp nhưng điều chỉnh cho LVS Ba nơi có sự tương phản sâu sắc giữa mùa lũ và mùa kiệt (mô đun dòng chảy dao động từ 18,9 l/s.km² tại tiểu lưu vực Ia Yun đến 58,94 l/s.km² tại tiểu lưu vực Sông Hinh).
• Trường hợp lưu vực sông Pungwe - Mozambique/Zimbabwe (Andersson et al., 2006): Chiến lược 3 giai đoạn quản lý tài nguyên nước xuyên biên giới tích hợp BĐKH của lưu vực Pungwe cung cấp cơ sở cho luận án phát triển quy trình 5 bước tích hợp BĐKH liên tỉnh (Gia Lai - Đắk Lắk - Phú Yên) cho LVS Ba.
• Trường hợp 6 Cục lưu vực sông tại Pháp (Water Law 1964, 1992): Mô hình sử dụng công cụ kinh tế thu phí nước và phí ô nhiễm (Polluter-Pays Principle) được luận án phân tích và chuyển hóa thành đề xuất tài chính phù hợp với thể chế tài nguyên môi trường Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Quản trị Lưu vực sông (River Basin Governance Theory) và Lý thuyết Tính dễ bị tổn thương Thủy văn (Hydrological Vulnerability Theory) thông qua việc chứng minh rằng: "Trong điều kiện biến đổi khí hậu gia tăng, tính bền vững của tài nguyên nước không chỉ phụ thuộc vào cân bằng lượng (cung - cầu) mà được kiểm soát bởi tính liên kết động giữa cơ chế vận hành bậc thang hồ chứa thượng lưu và độ nhạy sinh thái của vùng hạ du".

Khung lý thuyết của nghiên cứu xác lập 3 mệnh đề (Theoretical Propositions) cốt lõi:

• Mệnh đề P1: Mức độ tổn thương tài nguyên nước tỷ lệ thuận với áp lực khai thác đơn ngành và tỷ lệ nghịch với năng lực phối hợp điều tiết liên vùng.
• Mệnh đề P2: Tác động của BĐKH làm dịch chuyển ranh giới cân bằng nước theo hướng gia tăng biên độ dao động giữa dòng chảy lũ cực đại và dòng chảy kiệt tối thiểu.
• Mệnh đề P3: Tích hợp BĐKH thông qua công cụ tối ưu hóa toán học là điều kiện cần, nhưng việc thiết lập Hội đồng Lưu vực sông có quyền tài phán thực tế là điều kiện đủ để đạt đến trạng thái quản lý bền vững.

Khung phân tích độc đáo

Nghiên cứu tích hợp 3 trụ cột lý thuyết: (1) Lý thuyết IWRM (GWP, 2000), (2) Lý thuyết Hệ thống Thủy văn Động (Dynamic Hydrological Systems), và (3) Khung Đánh giá Tổn thương Đa tiêu chí (Multi-criteria Vulnerability Assessment Framework).

                          KHUNG PHÂN TÍCH TỔNG HỢP LƯU VỰC SÔNG BA

Phương pháp tiếp cận phân tích mới của luận án thể hiện ở việc xác định rõ điều kiện biên (Boundary Conditions): Phạm vi không gian lưu vực 13.417 km², giới hạn thủy văn vùng cửa sông nhật triều không đều với biên độ triều trung bình nhiều năm 2,02 m (mực nước cao nhất +1,15 m, thấp nhất -1,03 m tại trạm Phú Lâm), và giới hạn thời gian quy hoạch đến năm 2020 dựa trên chuỗi quan trắc 35 năm.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan Thực chứng Hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp với thiết kế nghiên cứu hỗn hợp định lượng bậc cao (Advanced Quantitative Mixed-method Design). Thiết kế nghiên cứu phân tầng đa cấp độ:

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Toàn bộ lưu vực sông Ba với tương tác khí hậu vùng Tây Trường Sơn và Đông Trường Sơn.
• Cấp độ trung mô (Meso-level): 5 tiểu lưu vực thủy văn chính (Thượng nguồn Sông Ba, Ia Yun, Krông Hnăng, Sông Hinh, Hạ lưu Sông Ba).
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Các nút cân bằng nước, công trình hồ chứa (Ayun Hạ, Sông Hinh, Krông Hnăng, An Khê - Ka Nak, Sông Ba Hạ) và các tiểu vùng tưới tiêu nông nghiệp tại đồng bằng Tuy Hòa.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu tuân thủ chuẩn mực kiểm định nghiêm ngặt:

• Thu thập dữ liệu: Sử dụng dữ liệu chuỗi thời gian của 10 trạm khí tượng (An Khê, Ayun Pa, Sơn Hòa, Tuy Hòa, M’Đrăk, Pleiku, Buôn Hồ, Quy Nhơn, Hoài Nhơn, Buôn Ma Thuột) và 7 trạm thủy văn (An Khê, Phú Lâm, Ayun Pa, Pơ Mơ Rê, Củng Sơn, Sông Hinh, Krông Hnăng).
• Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu số liệu quan trắc trạm mặt đất, tài liệu khảo sát điều tra thực địa hiện trạng khai thác tài nguyên nước, và dữ liệu mô phỏng không gian địa lý GIS.
• Kiểm định độ tin cậy và giá trị (Validity & Reliability):
  • Mô hình NAM được hiệu chỉnh và kiểm định tại các trạm thủy văn độc lập với chỉ số Nash-Sutcliffe Efficiency (NSE) đạt từ 0,75 đến 0,88; hệ số tương quan $R^2 > 0,82$.
  • Mô hình MIKE 11 được hiệu chỉnh tại trạm Phú Lâm với dữ liệu trận lũ lịch sử tháng X/1993 và các đợt kiệt quan trắc thực tế, đảm bảo sai số mực nước $< 10%$.

Data và phân tích

• Đặc trưng mẫu và phân tích thống kê: Dân số năm 2011 phân tích chi tiết: Vùng Thượng nguồn (224.648 người), Ia Yun (281.306 người), Krông Hnăng (222.183 người), Sông Hinh (115.340 người), Hạ du (750.116 người).
• Bộ công cụ phần mềm chuyên dụng:
  1. NAM (DHI): Mô hình hóa mưa - dòng chảy, tái tạo chuỗi số liệu dòng chảy tự nhiên và dòng chảy dưới tác động BĐKH.
  2. CROPWAT (FAO): Tính toán nhu cầu bốc thoát hơi nước của cây trồng (ETc) và nhu cầu nước tưới cho 30 loại đất và các thảm phủ thực vật (độ che phủ rừng 41,6%).
  3. MIKE 11 (DHI): Tính toán thủy lực mạng lưới sông 1D, tính toán lan truyền lũ và xâm nhập mặn cửa sông Đà Rằng.
  4. MIKE BASIN (DHI): Tối ưu hóa CBN mạng lưới sông với các nút hồ chứa, đập dâng, công trình thủy lợi và các điểm dùng nước công nghiệp, sinh hoạt, môi trường.
• Tính toán Chỉ số Dễ bị tổn thương Tài nguyên nước (VI): Xây dựng dựa trên 8 phân nhóm chỉ số thành phần: Khan hiếm nguồn nước ($RS$), Sức ép nguồn nước ($WS$), Khả năng tiếp cận nước sạch ($SVD$), Ô nhiễm nguồn nước ($EWI$), GDP bình quân ($EI$), Hiệu quả sử dụng nước ($WUE$), Khả năng tiếp nhận vệ sinh môi trường ($PDI$), và Năng lực quản lý ($MI$).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đưa ra 5 phát hiện mang tính đột phá dựa trên số liệu thực nghiệm:

1. Sự phân hóa bất đối xứng sâu sắc của tài nguyên nước: Tổng lượng dòng chảy mặt bình quân đạt 9,76 tỷ m³/năm ($M_0 = 22,8 \text{ l/s.km}^2$), nhưng dòng chảy phân bố cực kỳ mất cân đối theo mùa: 75-80% tổng lượng nước tập trung trong 3-4 tháng mùa lũ (tháng IX - XII), trong khi mùa kiệt kéo dài 8-9 tháng chỉ chiếm 20-25% tổng lượng năm. Trạm Sông Hinh có mô đun dòng chảy năm cao nhất ($53,4 - 58,94 \text{ l/s.km}^2$), trong khi Ayun Pa chỉ đạt $18,9 \text{ l/s.km}^2$.
2. Nghịch lý thâm hụt nước cục bộ trong bối cảnh tiềm năng tổng thể dồi dào: Mặc dù tổng lượng nước trên toàn lưu vực vượt xa tổng nhu cầu (năm 2011 nhu cầu nước là 1,48 tỷ m³, năm 2020 dự báo 1,92 tỷ m³), tình trạng thiếu nước nghiêm trọng vẫn diễn ra cục bộ tại các vùng trung lưu (Ayun Pa, Krông Pa) và hạ lưu (Tuy Hòa) trong mùa khô do các hồ chứa thủy điện thượng nguồn tích nước hoặc chuyển dòng sang lưu vực khác (điển hình là Thủy điện An Khê - Ka Nak chuyển dòng sang sông Côn).
3. Tác động khuếch đại của BĐKH đối với xâm nhập mặn và lũ lụt: Dưới kịch bản nước biển dâng kết hợp với suy giảm dòng chảy kiệt hạ du, ranh giới mặn 4‰ tại cửa sông Đà Rằng có xu hướng xâm nhập sâu thêm từ 2,5 đến 4,8 km vào nội đồng so với thời kỳ nền (1980-1999), đe dọa trực tiếp các trạm bơm cấp nước sinh hoạt và tưới nông nghiệp của tỉnh Phú Yên.
4. Định lượng mức độ tổn thương theo chỉ số VI: Giá trị Chỉ số tổn thương tài nguyên nước ($VI$) của LVS Ba được xác định ở mức trung bình cao ($VI \approx 0,48 - 0,56$), trong đó thành phần năng lực quản lý ($MI$) và sức ép sử dụng nước mùa kiệt ($WS$) là hai nhân tố chính đẩy mức độ tổn thương lên cao.

Implications đa chiều

• Đóng góp lý thuyết: Bổ sung luận cứ khoa học khẳng định vai trò của việc tích hợp dòng chảy môi trường vào bài toán vận hành tối ưu hệ thống thủy điện bậc thang.
• Đổi mới phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình liên kết chuỗi mô hình thủy văn - cân bằng nước - chỉ số tổn thương có thể chuyển giao áp dụng cho toàn bộ các lưu vực sông ven biển miền Trung Việt Nam.
• Thực tiễn quản lý: Cung cấp cơ sở khoa học để tái cơ cấu biểu đồ điều tiết liên hồ chứa (Hồ Ayun Hạ, Krông Hnăng, Sông Hinh, Sông Ba Hạ, An Khê - Ka Nak), đảm bảo lưu lượng xả tối thiểu về hạ du không thấp hơn dòng chảy kiệt tự nhiên.
• Khuyến nghị chính sách: Đề xuất thành lập Ủy ban/Hội đồng Lưu vực sông Ba với cơ chế điều phối liên tỉnh (Gia Lai, Đắk Lắk, Phú Yên) theo đúng tinh thần Luật Tài nguyên nước 2012 và Nghị định 120/2008/NĐ-CP.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn thừa nhận 4 hạn chế khoa học:

1. Hạn chế dữ liệu quan trắc nước dưới đất: Do thiếu mạng lưới giếng quan trắc tự động và số liệu đo đạc liên tục, phần tài nguyên nước dưới đất mới chỉ dừng lại ở mức độ đánh giá tiềm năng khai thác sơ bộ, chưa mô hình hóa được dòng thấm và tương tác nước mặt - nước ngầm (Modflow).
2. Độ phân giải của chuỗi số liệu mưa vùng núi cao: Mạng lưới trạm khí tượng phân bố thưa thớt ở vùng đầu nguồn hiểm trở, ảnh hưởng phần nào đến độ chi tiết của mô hình mưa - dòng chảy cục bộ tại các đỉnh núi Kon Ka Kinh, Ngọc Rô.
3. Giả định kịch bản kinh tế - xã hội: Các dự báo nhu cầu dùng nước năm 2020 dựa trên quy hoạch tĩnh của các địa phương, chưa tính hết các biến động bất thường của chuyển đổi cơ cấu cây trồng và tốc độ đô thị hóa nhanh sau năm 2015.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Phát triển mô hình tương tác tích hợp bề mặt - ngầm 3D (Coupled Surface - Groundwater Modeling).
• Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI/Machine Learning) và viễn thám không gian (Satellite Remote Sensing) để dự báo dòng chảy đến hồ chứa theo thời gian thực.
• Nghiên cứu cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng và dịch vụ tài nguyên nước liên tỉnh dựa trên phân tích kinh tế lượng tài nguyên.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Luận án là tài liệu tham khảo nền tảng cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học thuộc các ngành Quy hoạch Tài nguyên nước, Thủy văn học, Biến đổi khí hậu; dự kiến mang lại hàng chục lượt trích dẫn trong các công trình khoa học chuyên ngành trong nước và quốc tế.
• Chuyển dịch thực tiễn ngành (Industry & Practical Application): Cung cấp bộ thông số đầu vào chuẩn xác cho Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) và các Công ty Khai thác Công trình Thủy lợi trong việc lập phương án tích nước, xả lũ và phòng chống hạn hán.
• Ảnh hưởng chính sách cấp Nhà nước: Luận cứ của luận án trực tiếp đóng góp vào quá trình xây dựng Quy trình vận hành liên hồ chứa trên lưu vực sông Ba được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, hỗ trợ Bộ Tài nguyên và Môi trường cùng UBND các tỉnh Gia Lai, Đắk Lắk, Phú Yên trong việc phân bổ hạn ngạch xả nước.
• Lợi ích xã hội và môi trường: Bảo vệ sinh kế cho hơn 1,5 triệu người dân trong lưu vực, giảm thiểu thiệt hại do hạn mặn tại đồng bằng lúa Tuy Hòa và bảo tồn đa dạng sinh học hệ sinh thái cửa sông Đà Rằng.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận phương pháp luận liên kết mô hình thủy văn - kinh tế - thể chế, kế thừa bộ cơ sở dữ liệu khí tượng thủy văn 35 năm đã được xử lý chuẩn hóa.
• Cơ quan Quản lý Nhà nước (Bộ TN&MT, Bộ NN&PTNT, Sở TN&MT các tỉnh): Nhận được khung công cụ đánh giá chỉ số tổn thương ($VI$) và quy trình tích hợp BĐKH 5 bước để áp dụng trực tiếp vào quy hoạch lưu vực.
• Doanh nghiệp Thủy điện & Thủy lợi: Nắm bắt được quy luật phân phối dòng chảy để tối ưu hóa hiệu quả phát điện đi đôi với việc tuân thủ nghĩa vụ dòng chảy tối thiểu hạ du.
• Cộng đồng dân cư địa phương: Hưởng lợi từ sự an toàn nguồn nước sinh hoạt, giảm thiểu rủi ro ngập lụt trái mùa và ổn định nguồn nước tưới nông nghiệp.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Luận án mở rộng Lý thuyết Quản lý Tổng hợp Tài nguyên Nước (IWRM) thông qua việc phát triển mô hình định lượng liên kết giữa tính dễ bị tổn thương tài nguyên nước ($VI$) với các kịch bản BĐKH tại lưu vực sông có địa hình tương phản cao, chứng minh rằng sự ổn định sinh thái hạ du phụ thuộc vào quy chế vận hành xả dòng chảy môi trường của bậc thang hồ chứa thượng nguồn.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì?
So với nghiên cứu của Nguyễn Văn Cư (2004) chỉ quy hoạch định tính và Vũ Thành Tâm (2011) chỉ dùng mô hình WEAP đơn lẻ, luận án đã xây dựng chuỗi liên kết mô hình đa tầng: NAM (tái tạo dòng chảy) $\rightarrow$ CROPWAT (nhu cầu tưới) $\rightarrow$ MIKE 11 (thủy lực, mặn) $\rightarrow$ MIKE BASIN (cân bằng nước tối ưu toàn hệ thống).

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất?
Tổng lượng tài nguyên nước của LVS Ba rất lớn (9,76 tỷ m³/năm) nhưng chỉ số tổn thương nguồn nước mùa kiệt lại ở mức báo động cao do hệ thống hồ thủy điện tích nước và chuyển dòng ngoài lưu vực, khiến hạ lưu thiếu hụt cục bộ ngay trong những năm có tổng lượng mưa xấp xỉ trung bình nhiều năm.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập (Replication Protocol) không?
Có. Luận án trình bày chi tiết bộ thông số hiệu chỉnh của mô hình NAM, cấu trúc sơ đồ mạng lưới cân bằng nước trong MIKE BASIN và bảng trọng số cấu thành 8 chỉ số thành phần của Chỉ số tổn thương $VI$, cho phép nhân rộng hoàn toàn cho các lưu vực sông khác.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?
Định hướng tập trung vào việc số hóa lưu vực thông qua mạng lưới cảm biến IoT thời gian thực, tích hợp mô hình kinh tế lượng tài nguyên nước và xây dựng hệ thống hỗ trợ ra quyết định (DSS) thích ứng với các kịch bản BĐKH cực đoan giai đoạn 2025–2035.

Kết luận

Luận án của tác giả Lê Đức Thường khẳng định các giá trị cốt lõi:

1. Xác lập toàn diện cơ sở khoa học về hiện trạng và quy luật phân bố tài nguyên nước LVS Ba với tổng lượng dòng chảy mặt 9,76 tỷ m³/năm trên diện tích 13.417 km².
2. Ứng dụng thành công chuỗi mô hình thủy văn - thủy lực - cân bằng nước tiên tiến (NAM, CROPWAT, MIKE 11, MIKE BASIN) để định lượng chính xác các kịch bản phân bổ nguồn nước đến năm 2020 có xét đến BĐKH.
3. Thiết lập bộ Chỉ số Dễ bị tổn thương Tài nguyên nước ($VI$) đa tiêu chí, lượng hóa mức độ nhạy cảm thủy văn và năng lực thể chế của lưu vực.
4. Xây dựng quy trình 5 bước khoa học tích hợp BĐKH vào quản lý tổng hợp tài nguyên nước cấp lưu vực sông.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp công trình và phi công trình đồng bộ, trọng tâm là quy chế vận hành liên hồ chứa và mô hình tổ chức Hội đồng Lưu vực sông Ba.
6. Mở ra hướng nghiên cứu mới về quản trị tài nguyên nước liên tỉnh thích ứng với biến đổi toàn cầu, đóng góp thiết thực cho sự nghiệp phát triển bền vững kinh tế - xã hội vùng duyên hải Miền Trung và Tây Nguyên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ QUẢN LÝ TỔNG HỢP TÀI NGUYÊN NƯỚC 1.1 KHÁI NIỆM QUẢN LÝ TỔNG HỢP TÀI NGUYÊN NƯỚC Ngay từ những năm 90, sự suy giảm tính bền vững trong khai thác TNN đã khiến nhiều nhà quản lý đặt mối quan tâm vào giải pháp tổng hợp với mục tiêu đạt được sự PTBV. Khái niệm về QLTHTNN đã được biết đến và cùng với thời gian, nội dung của nó ngày càng được bổ sung và hoàn thiện. Trong chương 8 - Chương trình nghị sự 21 (Agenda 21) có nêu rõ: “Quản lý tổng hợp tài nguyên nước dựa trên nhận thức là một bộ phận nội tại của hệ sinh thái, một nguồn tài nguyên thiên nhiên và một loại hàng hóa kinh tế và xã hội, mà số lượng và chất lượng quyết định bản chất của việc sử dụng. Vì mục đích này, tài nguyên nước cần phải được bảo vệ, để có thể thỏa mãn và dung hòa các nhu cầu về nước cho các hoạt động của con người” QLTHTNN ra đời thay thế cho khái niệm quản lý nguồn nước trước đây, mặc dù vẫn còn nhiều ý kiến tranh luận, tuy nhiên về cơ bản điều thống nhất cho rằng “Quản lý tổng hợp tài nguyên nước là một quá trình đẩy mạnh, phối hợp phát triển và quản lý nguồn nước, đất đai và tài nguyên liên quan, để tối đa hoá lợi ích kinh tế và phúc lợi xã hội một cách công bằng mà không phương hại đến tính bền vững của các hệ sinh thái thiết yếu”.

[59] Quản lý: Xuất phát từ những góc độ nghiên cứu khác nhau, nhiều học giả trong và ngoài nước đã đưa ra giải thích không giống nhau về quản lý. Cho đến nay, vẫn chưa có một định nghĩa thống nhất về quản lý. Đặc biệt là kể từ thế kỷ 21, các quan niệm về quản lý lại càng phong phú. Tuy nhiên QLTNN được hiểu là không những tập trung vào việc phát triển nguồn nước mà còn phải có ý thức quản lý nó theo hướng bền vững.

Tổng hợp: Theo từ điển của Webster, tổng hợp là “nghệ thuật và khoa học” của sự hài hòa tỷ lệ các thành phần trong một thể thống nhất [69]. Nghĩa là lợi ích của tất cả các mục đích sử dụng khác nhau cần được xem xét một cách hài hòa. Việc ưu tiên phân bổ và các quyết định quản lý cần được xem xét trên cơ sở đánh giá ảnh hưởng của mục đích sử dụng này đến mục đích sử dụng khác. 6 Như vậy QLTHTNN là một quá trình sắp xếp, phân bổ và kiểm soát việc sử dụng nguồn nước trên nguyên tắc xem xét tổng hợp các mục tiêu KTXH và MT (Hình 1.

Các thành phần và mối quan hệ của quản lý tổng hợp tài nguyên nước (Nguồn: [22],[56], [57] ) Trên cơ sở những vấn đề được nêu ở trên, khái niệm QLTHTNN khác với khái niệm QLTNN trước kia, nó đặc biệt quan tâm đến tác động qua lại giữa con người và thiên nhiên, do đó tổng hợp được xem xét theo cả hai hệ: Hệ tự nhiên với đặc trưng chủ yếu là số lượng và chất lượng của các TN như nước, đất, không khí và các TN sinh học, là đầu vào quan trọng cho hệ con người và được coi là tầm quan trọng sống còn đối với khả năng và chất lượng TN; Hệ con người (nhân tạo) là cơ bản xác định việc sử dụng TN, xả thải và làm ô nhiễm TN, đồng thời là nguồn động lực cho những ưu tiên phát triển. Quản lý hệ con người là quản lý việc sử dụng nguồn TN tự nhiên trong đó có TNN. Nếu làm tốt các mặt tổng hợp trong quan hệ hài hoà giữa hệ tự nhiên và con người nghĩa là hài hòa giữa ba thành tố KT – XH – MT, sẽ đạt được sự QLTNN bền vững. Nguyên tắc Quản lý tổng hợp tài nguyên nước Hội nghị quốc tế về Nước và Môi trường tại Dublin tháng 1 năm 1992 đã đưa ra 4 nguyên tắc cơ bản để thực thi QLTHTNN (hay còn gọi 4 nguyên tắc Dublin) như sau: Nguyên tắc 1: Nước ngọt là nguồn tài nguyên có hạn, dễ bị tổn thương và cần thiết cho sự sống, phát triển và môi trường.

Nước là nguồn TN có hạn, vì vậy trong quản lý sử dụng nước cần phải hạn chế sự thất thoát lãng phí, hạn chế các tác động làm suy giảm khả năng tái tạo nguồn nước, suy 7 giảm số lượng và chất lượng nước. Nguyên tắc này mở ra cách tiếp cận tổng hợp về QLTNN, cách tiếp cận này đòi hỏi phải xem xét tất cả các đặc tính nguồn nước cũng như những tương tác của nước với các TN khác và HST. Nguyên tắc chỉ ra rằng, nước rất cần thiết cho nhiều lĩnh vực với mục đích, chức năng và nhiệm vụ khác nhau, do đó QLTNN phải là tổng hợp, không những xem xét tất cả các nhu cầu mà còn cần phải xem xét các hướng ảnh hưởng xấu đến TNN. Nguyên tắc 2: Phát triển và quản lý nước phải dựa trên cơ sở tiếp cận với sự tham gia của các bên có liên quan, từ các hộ sử dụng nước đến người lập kế hoạch, người lập chính sách, ở mọi cấp độ.

Nguyên tắc này cho rằng vai trò của các hộ sử dụng nước cũng quan trọng như người lập quy hoạch hay xây dựng chính sách về nước. Đây là cách tiếp cận mới về mặt quản lý nhằm nâng cao hiệu quả của việc sử dụng nguồn nước. Sự tham gia của cộng đồng có ý nghĩa to lớn trong việc lập kế hoạch, vận hành, duy trì các hệ thống cấp nước mà cộng đồng được hưởng lợi. Tuy nhiên, không phải lúc nào cũng đạt được sự nhất trí mà đôi lúc nảy sinh mâu thuẫn.

Do đó, cần phải có cơ chế cụ thể để giải quyết thoả đáng các mâu thuẫn phát sinh. Trong đó cộng đồng dân cư - Những người trực tiếp hưởng lợi hay gánh chịu thiệt hại là đối tượng quan trọng mà các cấp chính quyền cần tạo điều kiện thuận lợi để họ tham gia đóng góp xây dựng các chính sách, quyết định trong QLTHTNN. Nguyên tắc 3: Phụ nữ đóng vai trò trung tâm trong việc cung cấp, quản lý và đảm bảo an toàn về nước. Nguyên tắc này chỉ rõ vai trò của phụ nữ và cho thấy cần phải có những cơ chế thích hợp để nâng cao khả năng tiếp cận của phụ nữ để có thể tham gia vào QLTHTNN.

Nguyên tắc cũng chỉ rõ, trong QLTHTNN đòi hỏi phải nâng cao nhận thức về giới, sự liên quan của nam giới và nữ giới tại mọi cấp độ trong QLTNN có thể góp phần đạt được QLTNN bền vững. Nguyên tắc 4: Nước có giá tri kinh tế ở nhu cầu cạnh tranh sử dụng và phải được xem như hàng hóa có giá trị kinh tế. Giá trị KT của nước mà nguyên tắc chỉ ra là nhận thức mới nhất của nhân loại, làm thay đổi cách tiếp cận trong nghiên cứu, xây dựng và hoạch định chính sách 8 QLTNN. Nó đặt ra những yêu cầu đổi mới trong cơ chế quản lý, cách sử dụng nước sao cho hiệu quả nhất và phải phát huy được giá trị như bất kỳ một loại hàng hóa nào khác.

Việc quản lý nước như một loại hàng hóa có giá trị về mặt KT&XH là yếu tố rất quan trọng để đạt được các mục tiêu như: Sử dụng và phân bổ nguồn nước công bằng và hiệu quả; Đảm bảo việc duy trì và bảo vệ nguồn nước.2 QUẢN LÝ TỔNG HỢP TÀI NGUYÊN NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI VÀ Ở VIỆT NAM 1.1 Quản lý tổng hợp tài nguyên nước trên thế giới Tổ chức cộng tác vì nước toàn cầu (GWP) được thành lập từ năm 1996 là một mạng lưới mở cho mọi tổ chức có liên quan đến QLTNN. Tổ chức này nhằm thúc đẩy QLTHTNN với mục tiêu đảm bảo liên kết phát triển và quản lý nguồn nước, đất, những TN liên quan bằng cách tăng tối đa lợi ích KT và phúc lợi XH mà không làm ảnh hưởng xấu đến tính bền vững của những hệ thống thiết yếu. Ủy ban tư vấn kỹ thuật của GWP đưa ra những tiền đề cho QLTHTNN gồm: [72] - TNN ngọt thế giới đang chịu sức ép do tăng trưởng dân số, gia tăng các hoạt động KT, cải thiện mức sống dẫn tới sự cạnh tranh và mâu thuẫn về nguồn nước ngọt. Việc thiếu những biện pháp chống ô nhiễm cũng làm cho TNN suy thoái trầm trọng hơn.

- Dân số dưới sức ép về nước: Theo tính toán hiện nay có khoảng một phần ba dân số thế giới đang chịu sức ép mức trung bình và mức cao về nước. Theo ước tính, tỷ lệ này còn có thể tăng đến hai phần ba vào năm 2025. - Tác động của ô nhiễm nước có liên quan chặt chẽ đến các hoạt động của con người: Ngoài các chức năng phục vụ những nhu cầu cơ bản của đời sống và sản xuất, nước còn có vai trò như một tác nhân truyền tải chất thải sinh họat, nông nghiệp và công nghiệp gây ô nhiễm. Nguồn nước suy thoái do ô nhiễm ảnh hưởng đến khả năng sử dụng nguồn nước ở hạ lưu đe dọa sức khỏe con người và chức năng của HST nước.

- Sự khủng hoảng trong quản lý về TNN: Cách tiếp cận QLTNN theo ngành đã và đang dẫn đến việc phân mảng, thiếu phối hợp trong phát triển và QLTNN. Thêm vào đó, việc thực hiện công tác quản lý thường theo hướng từ các cơ quan cấp trên xuống, mà hiệu quả của phương thức quản lý này vẫn còn là vấn đề cần phải xem xét. 9 - Đảm bảo nước cho nhu cầu sinh hoạt và sản xuất lương thực: Những tác động này trước hết ảnh hưởng đến việc đáp ứng nhu cầu nước sạch và vệ sinh cho thành phần dân số nghèo của các nước đang phát triển. Từ các vấn đề nêu trên, trong những thập kỷ gần đây, việc nghiên cứu và thực thi QLTHTNN trên thế giới đã có những chuyển biến tích cực, nhiều quốc gia như: Pháp, Úc, Mỹ, Trung Quốc… đã hình thành các tổ chức QLLVS phù hợp với điều kiện thực tế của từng lưu vực, đã mang lại kết quả nhất định trong việc tăng hiệu quả sử dụng nước.

1/ Mô hình quản lý tài nguyên nước lưu vực sông một số nước a. Quản lý lưu vực sông của Morocco [61] Morocco là một quốc gia có TNN rất hạn chế, phân bố không đều theo không gian và thời gian. Cũng như nhiều quốc gia khác, TNN của Morocco đã và đang chịu sức ép rất lớn trước việc gia tăng dân số, tốc độ đô thị hóa, BĐKH, ô nhiễm nguồn nước… Năm 1995, luật về nước của Morocco được ban hành, đây được xem là khung pháp lý toàn diện cho việc QLTHTNN ở quốc gia này.