Chương 1: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ AN TOÀN THỰC PHẨM 1. Khái niệm quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm 1. Khái niệm Quản lý nhà nước về ATTP là hoạt động thực thi quyền lực nhà nước của các cơ quan trong bộ máy nhà nước (chủ yếu là các cơ quan thuộc hệ thống hành pháp), mang tính quyền lực nhà nước; là hoạt động của cơ quan quản lý có thẩm quyền thực hiện ban hành các VBQPPL, các quy chuẩn, tiêu chuẩn kỹ thuật, các biện pháp, các chế tài xử lý để điều chỉnh hành vi hoạt động của con người trên lĩnh vực ATTP nhằm thỏa mãn những nhu cầu của con người, bảo đảm sức khỏe cho nhân dân, duy trì sự ổn định và phát triển của xã hội về sức khỏe con người. Đặc điểm quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm Một khía cạnh quan trọng của QLNN về ATTP là sự phối hợp giữa các ngành liên quan.
Quá trình từ việc sản xuất thực phẩm cho đến khi nó được phân phối cho người tiêu dùng đã trải qua nhiều giai đoạn phức tạp như nuôi trồng, khai thác, sản xuất, chế biến, bảo quản và vận chuyển. Để bảo đảm ATTP, sự liên kết của các ngành trong QLNN về ATTP là cần thiết. Tại Việt Nam, QLNN về ATTP được quản lý thông qua sự phối kết hợp giữa ba ngành y tế, nông nghiệp và công thương. Bên cạnh đó, QLNN về ATTP còn có sự tham gia phối hợp của nhiều ngành và lĩnh vực khác như công an, thông tin - truyền thông và tài chính.
Sự liên kết giữa các ngành là điều không thể thiếu trong QLNN về ATTP trong bối cảnh hiện tại. QLNN về ATTP ở Việt Nam hiện nay đối mặt với nhiều khó khăn. Xuất phát từ cơ cấu nền kinh tế cũ, sản xuất dựa theo thói quen, tập tục cũ, việc sản 9 xuất lương thực và thực phẩm ở Việt Nam chủ yếu chỉ tiến hành dưới qui mô hộ gia đình, cá thể, không có tính qui hoạch đồng bộ. Hơn nữa, năng lực sản xuất còn thấp và tính chủ quan trong sản xuất đưa đến việc dùng chất và phụ gia thực phẩm không đúng, chưa theo hướng dẫn, quá liều lượng, làm ảnh hưởng tới tính mạng của người tiêu dùng.
Nền kinh tế của Việt Nam đang phát triển nhanh, dẫn đến sự đô thị hóa nhanh chóng tại nhiều địa phương, đồng thời tạo ra các khu công nghiệp, gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường và khả năng đảm bảo ATTP trong quá trình sản xuất nuôi trồng thực phẩm. Trong thời điểm hiện tại, trình độ và năng lực của rất nhiều cán bộ và công chức QLNN về ATTP, đặc biệt là ở cấp cơ sở, chưa thể đáp ứng đầy đủ những yêu cầu và đã gây ra hiệu quả quản lý chưa tốt. Những hạn chế này đã khiến cho hoạt động QLNN về ATTP trở nên phức tạp và khó khăn, yêu cầu sự nỗ lực lớn từ phía người dân và các cấp chính quyền để có thể cải thiện tình hình. QLNN về ATTP không những có ý nghĩa to lớn mà nó còn đóng góp cho sự phát triển kinh tế - xã hội.
QLNN về ATTP được triển khai để bảo vệ con người, giữ gìn sự ổn định và phát triển của xã hội, với con người được xem là trung tâm trọng điểm và ưu tiên số một. QLNN về ATTP được triển khai nhằm đảm bảo quốc phòng, an ninh, chăm lo và đảm bảo sức khỏe con người, cũng đồng thời kích thích sự phát triển kinh tế. Mục tiêu số một của QLNN về ATTP chính là bảo đảm thực phẩm không có nguy cơ đối với sức khỏe và sinh mạng con người, đi đôi với những góp phần tích cực để chăm lo và bảo đảm sức khỏe của người dân. Ngoài ra, công tác QLNN về ATTP cũng góp phần nâng cao giá trị mặt hàng thực phẩm, tạo tiền đề xây dựng một thị trường ổn định và tăng khả năng cạnh tranh của mặt hàng thực phẩm trên thị trường.
Điều này góp phần đẩy mạnh giao lưu, hợp tác thương mại và góp phần cho sự phát triển của nền kinh tế nước ta. Nguyên tắc quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm 10 Theo quy định của Luật ATTP, nguyên tắc quản lý ATTP được thực hiện theo 6 nguyên tắc sau [32]: Thứ nhất, đảm bảo ATTP là trách nhiệm của mọi tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh thực phẩm. Theo quy định trong các giấy phép sản xuất, kinh doanh thực phẩm, mọi tổ chức, cá nhân khi đủ các tiêu chí sản xuất kinh doanh thì được cấp giấy phép hoạt động. Khi có quyết định thành lập, các cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm thuộc đối tượng phải cấp Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm thuộc trách nhiệm quản lý của các Bộ phải đáp ứng đủ điều kiện: Có đủ điều kiện bảo đảm ATTP phù hợp với từng loại hình sản xuất, kinh doanh thực phẩm theo quy định tại Phụ lục II, III, IV của Nghị định số 15/2018/NĐ-CP của Chính phủ ngày 02/02/2018 quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật ATTP.
Thứ hai, sản xuất, kinh doanh thực phẩm là hoạt động có điều kiện; tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh thực phẩm chịu trách nhiệm về an toàn đối với thực phẩm do mình sản xuất, kinh doanh. Tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh thực phẩm có quyền thì các tổ chức đó có các nghĩa vụ như: phải tuân thủ các điều kiện đảm bảo ATTP do mình sản xuất; báo cáo ngay với cơ quan có thẩm quyền và khắc phục ngay hậu quả khi phát hiện ngộ độc thực phẩm hoặc bệnh truyền qua thực phẩm do mình kinh doanh gây ra; cần tuân thủ quy định của pháp luật, quyết định về thanh tra, kiểm tra của cơ quan nhà nước có thẩm quyền; bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật khi thực phẩm mất an toàn do mình kinh doanh gây ra. Thứ ba, QLNN về ATTP phải trên cơ sở quy chuẩn kỹ thuật tương ứng, quy định do cơ quan quản lý nhà nước quy chuẩn kỹ thuật có thẩm quyền ban hành và tiêu chuẩn do tổ chức, cá nhân sản xuất công bố áp dụng. Quy chuẩn kỹ thuật tương ứng do cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền ban hành đó là những Quy chuẩn kỹ thuật (QCVN) được phép lưu thông trên thị trường.
11 Thứ tư, QLNN về ATTP phải được thực hiện trong suốt quá trình sản xuất, kinh doanh thực phẩm trên cơ sở phân tích nguy cơ đối với ATTP. Để các thực phẩm an toàn, đòi hỏi quản lý của các cơ quan QLNN là một quá trình liên tiếp, từ khâu sản xuất cho đến khi khách hàng sử dụng. Thứ năm, QLNN về ATTP phải bảo đảm phân công, phân cấp rõ ràng và phối hợp liên ngành. Nghị định số 15/2018/NĐ-CP ngày 02/02/2018 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật ATTP tiếp tục phân công rõ trách nhiệm quản lý của 3 Bộ gồm: Bộ Y tế, Bộ Công Thương và Bộ NN&PTNT theo hướng các Bộ quản lý theo danh mục các sản phẩm/nhóm sản phẩm thực phẩm; hàng hóa thuộc thẩm quyền quản lý của bộ y tế.
Đặc biệt, đối với cơ sở vừa sản xuất vừa kinh doanh nhiều loại sản phẩm thuộc thẩm quyền quản lý của 2 Bộ trở lên thì tổ chức, cá nhân có quyền lựa chọn cơ quan quản lý chuyên ngành về ATTP để thực hiện các thủ tục hành chính [16]. Thứ sáu, QLNN về ATTP phải phù hợp và đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội. An toàn thực phẩm là vấn đề quan trọng, tác động lớn đến đời sống xã hội, sự hội nhập sâu rộng của Việt Nam vào nền kinh tế thế giới đang đặt ra những đòi hỏi mới trên tất cả các lĩnh vực của nền kinh tế, đặc biệt là lĩnh vực công nghiệp thực phẩm, một trong những lĩnh vực tận dụng tốt nguồn lực sẵn có của Việt Nam. Khi nền kinh tế phát triển, đời sống nhân dân cải thiện thì yêu cầu đặt ra đối với đảm bảo ATTP đặt lên trên hết vì ảnh hưởng đến sức khỏe người dân.
Kinh tế phát triển đòi hỏi các hình thức quản lý thay đổi, mức độ quản lý tăng lên, phạm vi quản lý phù hợp với từng cơ quan hành chính…như vậy mới đáp ứng được yêu cầu phát triển kinh tế, xã hội. Với tình hình và điều kiện cụ thể của Việt Nam, chúng ta có thể phải làm tốt công tác QLNN về ATTP, bảo đảm chất lượng cuộc sống của người dân được tốt hơn và nhất là có thể ngăn chặn được những vi phạm rất nghiêm trọng, nguy hại tới sức khỏe và mạng sống của người dân. 12 Bên cạnh đó, chất lượng sản phẩm hàng hóa luôn gắn với việc bảo đảm ATTP, tác động đến uy tín của chất lượng hàng Việt Nam trong mắt người tiêu dùng quốc tế: “An toàn thực phẩm không chỉ ảnh hưởng đến giống nòi mà còn là uy tín quốc tế. Do đó, chúng ta cần biện pháp mạnh, kiên quyết, toàn diện, để công tác này đạt kết quả tốt hơn, đáp ứng sự mong đợi của nhân dân”.
Bởi lẽ, để cạnh tranh trên thị trường quốc tế, thực phẩm không những cần được sản xuất, chế biến, bảo quản mà còn phải bảo đảm các quy chuẩn cho phép theo tiêu chuẩn quốc tế hoặc quốc gia về các chất hóa học tổng hợp hay tự nhiên tránh ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng. Cấu thành quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm 1. Chủ thể quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm Bộ máy QLNN về ATTP được tổ chức từ cấp Trung ương đến cấp địa phương, và trách nhiệm của các cơ quan này được quy định rõ trong Điều 37, 38, 39, 40 của Nghị định 15/2018/NĐ-CP ngày 02/02/2018 do Chính phủ ban hành. Nghị định này chi tiết hóa việc thực hiện một số điều trong Luật An toàn thực phẩm gồm: Trách nhiệm quản lý nhà nước về ATTP của Bộ Y tế (Điều 37 Nghị định 15/2018/NĐ-CP).
Trách nhiệm quản lý nhà nước về ATTP của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (Điều 38 Nghị định 15/2018/NĐ-CP). Trách nhiệm quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm của Bộ Công Thương (Điều 39 Nghị định 15/2018/NĐ-CP) Trách nhiệm quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh (Điều 40 Nghị định 15/2018/NĐ-CP).