Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH AN TOÀN THỰC PHẨM Ở VIỆT NAM 1. Khái niệm và lý thuyết phân tích chính sách ATTP 1. Khái niệm về chính sách ATTP Trên thế giới hiện nay, khi đề cập về vấn đề ATTP có rất nhiều cách giải thích khác nhau. Theo Liên minh Châu Âu (EU), ATTP là những biện pháp và điều kiện cần thiết để kiểm soát các mối nguy hại và đảm bảo sự phù hợp của thực phẩm có ý định dùng làm thực phẩm cho con người.
Tại Việt Nam, năm 2003 “Vệ sinh ATTP” được sử dụng trong Pháp lệnh Vệ sinh ATTP do Ủy ban thường vụ Quốc hội ban hành, qua đó “vệ sinh ATTP là các điều kiện và biện pháp cần thiết để bảo đảm thực phẩm không gây hại sức khỏe, tính mạng con người”. Đến năm 2010, Quốc hội nước ta đã thông qua Luật ATTP, đã sửa đổi “ Vệ sinh ATTP” thành “ATTP” và được giải thích “ATTP là việc bảo đảm để thực phẩm không gây hại đến sức khỏe, tính mạng của con người”. Với hai cách gọi khác nhau, “ATTP” hay “VSATTP” đều được hiểu là một quá trình bao gồm việc xử lý, chế biến, bảo quản và lưu trữ thực phẩm bằng những phương pháp phòng ngừa, phòng chống bệnh tật do thực phẩm gây ra tránh các nguy cơ ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe của con người. Theo Luật ATTP năm 2010 thì “Thực phẩm là sản phẩm mà con người ăn, uống ở dạng tươi sống hoặc đã qua sơ chế, chế biến, bảo quản.
Thực phẩm là không bao gồm mỹ phẩm, thuốc lá và các chất sử dụng như dược phẩm” [18]. Chúng ta cũng hiểu được rằng thực phẩm là những loại thức ăn mà con người có thể ăn uống được để cung cấp chất dinh dưỡng cho sự phát triển của cơ thể, đảm bảo cho sức khỏe con người, đồng thời cũng có thể là nguồn gây bệnh nếu không đảm bảo vệ sinh khi mà con người ăn, uống ở dạng tươi sống hoặc đã qua sơ chế, chế biến, bảo quản sản phẩm. Vệ sinh thực phẩm là một khái niệm khoa học để nói thực phẩm không chứa sinh vật gây bệnh và không chứa độc tố. Khái niệm vệ sinh thực phẩm còn bao gồm khâu tổ chức vệ sinh trong chế biến bảo quản thực phẩm.
9 Do đó, ATTP là đảm bảo chế độ dinh dưỡng hợp lý cho cộng đồng, không gây ngộ độc của thực phẩm đối với con người, góp phần nâng cao sức khỏe của người dân ở mọi lứa tuổi, làm tăng tuổi thọ và giảm tỷ lệ mắc bệnh, tăng cường sức lao động, học tập, thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc tế. Mặt khác, đảm bảo ATTP nhằm cải thiện sức khỏe nâng cao chất lượng nguồn nhân lực đáp ứng nhu cầu tất yếu khách quan của xã hội nhằm thúc đẩy nhanh quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Lý thuyết phân tích chính sách ATTP Chính sách là do con người tạo ra, là công cụ quản lý phản ánh chính kiến của Nhà nước đối với các vấn đề phát sinh trong đời sống kinh tế - xã hội mang tính thống nhất và khá ổn định, tác động mạnh mẽ đến hoạt động của con người. Chính sách là động lực thúc đẩy tính tích cực, khả năng sáng tạo, nhiệt tình, trách nhiệm của mỗi con người, nhưng cũng có thể kiềm hãm những hoạt động, làm mai một tài năng, sáng tạo của họ.
Chính sách công là tập hợp những quyết định mang tính chính trị của Đảng cầm quyền nhằm vạch ra những đường hướng hành động ứng xử cơ bản của chủ thể quản lý với các vấn đề, hiện tượng tồn tại trong đời sống để thúc đẩy và quản lý sự phát triển nhằm đạt tới những mục tiêu nhất định cho trước. Khái niệm Chính sách công được diễn đạt khái quát như sau: “Chính sách công là tập hợp các quyết định chính trị có liên quan của nhà nước nhằm lựa chọn các mục tiêu cụ thể với giải pháp và công cụ thực hiện giải quyết các vấn đề của xã hội theo mục tiêu xác định của đảng chính trị cầm quyền” [12, tr. Chủ thể ban hành chính sách là nhà nước thông qua các cơ quan quyền lực (Quốc hội, Chính phủ), các bộ ngành thực hiện chức năng quản lý nhà nước. Chính sách công được biểu hiện bằng nhiều cấp độ khác nhau: Hiến pháp, Luật, Nghị quyết, Nghị định, Thông tư, Quyết định.
Mục đích cuối cùng là để phát triển và quản lý sự phát triển của xã hội. Cấu trúc của chính sách gồm 3 bộ phận: Những quan điểm và định hướng chính sách; biện pháp thực hiện chính sách, các công cụ của chính sách và mục tiêu mà chính sách hướng tới. Xác định vấn đề chính sách là giai đoạn khởi đầu trong quy trình xây dựng chính sách công, bao gồm từ bước phát hiện những vấn đề xã hội, mâu thuẫn nảy 10 sinh trong đời sống xã hội, đến mức cần phải có giải pháp giải quyết bằng những chính sách cho đến khi hoàn thành các mục tiêu của chính sách công. Những vấn đề đó thường là các mâu thuẫn trong xã hội, những khó khăn, vướng mắc trong quá trình phát triển hoặc là nhu cầu phát triển ở mức độ cao hơn.
Vì vậy vấn đề của chính sách luôn luôn gắn liền với sự phát triển của xã hội. Việc xác định đúng vấn đề chính sách đóng một vai trò quan trọng trong quá trình xây dựng, ban hành, thực hiện chính sách và quyết định đến sự thành công hay thất bại của chính sách. Các chính sách có thể được đề ra và thực hiện ở những tầng nấc khác nhau, từ các tổ chức quốc tế đến từng quốc gia, từ nhà nước đến các đơn vị, tổ chức chính trị xã hội, doanh nghiệp,. nhằm giải quyết những vấn đề đặt ra cho mỗi tổ chức đó và chúng chỉ có hiệu lực thi hành trong tổ chức đó.
Vì vậy, chính sách ATTP là việc các cơ quan nhà nước tác động bằng nhiều biện pháp lên các đối tượng quản lý nhằm mục đích bảo đảm xã hội được tiếp cận, sử dụng thực phẩm an toàn, chất lượng, phòng ngừa và tránh NĐTP, đảm bảo tiêu chí về VSATTP trong tiêu dùng ăn uống để bảo vệ sức khỏe cho người dân. Nhà nước sử dụng quyền lực được nhân dân giao thông qua các văn bản cụ thể, công cụ chính sách, pháp luật, kế hoạch và các quy định khác của pháp luật về ATTP để trực tiếp điều hành, tác động lên các chủ thể quản lý là các đối tượng sản xuất, kinh doanh thực phẩm và người tiêu dùng. Trong hoạt động quản lý của mình, nhà nước còn là chủ thể chấp hành, thực hiện trên thực tế các luật và các văn bản dưới luật đã được ban hành. Bên cạnh đó, công tác quản lý nhà nước về ATTP là hoạt động có tổ chức của nhà nước thông qua các văn bản quy phạm pháp luật, các công cụ chính sách của nhà nước tác động đến tình hình thực hiện chính sách ATTP của các tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng nhằm định hướng, dẫn dắt các chủ thể này thực hiện tốt các vấn đề ATTP.
Đồng thời, hoạch định và ban hành các văn bản, chính sách, chiến lược, kế hoạch có liên quan đến vấn đề ATTP qua việc tổ chức tuyên truyền, giáo dục, công tác kiểm tra, thanh tra và xử lý vi phạm, công tác phối hợp liên ngành trong quản lý và nghiên cứu khoa học. Trên cơ sở thực tiễn về ATTP, các địa phương cần tập trung xây dựng các chính sách, kế hoạch, chương trình về ATTP và được quản lý nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm sức khỏe nhân dân trên địa bàn gồm: 11 Thứ nhất, Xây dựng chiến lược, quy hoạch tổng thể về đảm bảo ATTP, quy hoạch vùng sản xuất thực phẩm an toàn theo chuỗi cung cấp thực phẩm; Thứ hai, ứng dụng công nghệ, sử dụng nguồn lực nhà nước và các nguồn lực khác đầu tư nghiên cứu khoa học việc phân tích nguy cơ đối với ATTP; xây dựng mới, nâng cấp một số phòng thí nghiệm đạt tiêu chuẩn quốc tế, khu vực; nâng cao năng lực các phòng thí nghiệm phân tích hiện có; Thứ ba, khuyến khích các cơ sơ sản xuất, kinh doanh thực phẩm đổi mới công nghệ, mở rộng quy mô sản xuất; sản xuất các thực phẩm chất lượng cao, bảo đảm an toàn; bổ sung vi chất dinh dưỡng thiết yếu trong thực phẩm; xây dựng thương hiệu và phát triển hệ thống cung cấp thực phẩm an toàn; Thứ tư, thiết lập khuôn khổ pháp lý và tổ chưc thực hiện lộ trình bắt buộc áp dụng hệ thống Thực hành nông nghiệp tốt (GAP), Thực hành sản xuất tốt (GMP), Thực hành vệ sinh tốt (GHP), Phân tích nguy cơ và kiểm soát điểm tới hạn (HACCP) và các hệ thống quản lý ATTP tiên tiến khác trong quá trình sản xuất, kinh doanh thực phẩm; Thứ năm, mở rộng hợp tác quốc tế, đẩy mạnh ký kết điều ước, thỏa thuận quốc tế về công nhận, thừa nhận lẫn nhau trong lĩnh vực thực phẩm; Khuyến khích, tạo điều kiện cho hội, hiệp hội, tổ chức, cá nhân trong nước và nước ngoài đầu tư, tham gia vào các hoạt động xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, kiểm nghiệm ATTP; Thứ sáu, khen thưởng kịp thời các tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh thực phẩm an toàn; Tăng đầu tư, đa dạng các hình thức, phương thức tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức người dân về tiêu dùng thực phẩm an toàn, ý thức trách nhiệm và đạo đức kinh doanh của tổ chức, cá nhân trong sản xuất, kinh doanh thực phẩm đối với cộng đồng. Quan điểm của Đảng, Chính sách của Nhà nước về ATTP 1. Quan điểm của Đảng về vấn đề ATTP Bảo đảm ATTP là một nhiệm vụ quan trọng hàng đầu, vừa cấp bách, vừa lâu dài của toàn Đảng, toàn dân và toàn quân, của cấp ủy, tổ chức đảng, chính quyền các cấp, trước hết là của người đứng đầu; là chỉ tiêu phát triển kinh tế - xã hội hằng năm ở các cấp.
Trong thời gian qua, công tác quản lý nhà nước và bảo đảm ATTP có sự tiến 12 bộ. Nhận thức của cán bộ, đảng viên và nhân dân về ATTP theo hướng chuyển biến mạnh. Đã hình thành một số mô hình sản xuất, chế biến thực phẩm an toàn; một số doanh nghiệp lớn đầu tư sản xuất, kinh doanh thực phẩm an toàn. Nhiều hàng hóa thực phẩm sản xuất trong nước đạt chuẩn quốc tế về ATTP.
Tuy nhiên, tình trạng mất VSATTP ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, an toàn sinh mạng của từng người dân.