Luận văn quản lý kiểm tra đánh giá môn KHXH theo năng lực ở các THCS TP Hải Dương

Nghiên cứu quản lí hoạt động kiểm tra đánh giá môn khoa học xã hội theo định hướng phát triển năng lực học sinh THCS tại thành phố Hải Dương hiện nay.

• Tác giả: Hoàng Thị Ngà
• Người hướng dẫn: GS.TS Nguyễn Thị Hoàng Yến
• Trường học: Học viện Quản lí Giáo dục
• Chuyên ngành: Quản lí giáo dục
• Đề tài: Quản lí hoạt động kiểm tra, đánh giá kết quả học tập môn khoa học xã hội của học sinh theo hướng tiếp cận phát triển năng lực người học ở các trường trung học cơ sở thành phố Hải Dương, tỉnh Hải Dương
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan quản lý kiểm tra đánh giá môn KHXH theo năng lực

Đổi mới giáo dục phổ thông đặt trọng tâm vào việc chuyển từ trang bị kiến thức sang phát triển phẩm chất và năng lực học sinh. Môn Khoa học xã hội tại cấp trung học cơ sở giữ vai trò quan trọng trong việc hình thành thế giới quan và kỹ năng sống. Hoạt động kiểm tra đánh giá là khâu then chốt trong chu trình đào tạo. Hoạt động này vừa xác nhận kết quả học tập, vừa định hướng phương pháp giảng dạy. Tại thành phố Hải Dương, công tác quản lý hoạt động kiểm tra đánh giá môn Khoa học xã hội theo định hướng năng lực đòi hỏi sự thay đổi đồng bộ. Cán bộ quản lý cần nắm vững các tiêu chuẩn đánh giá hiện đại. Kiểm tra theo năng lực không chỉ đo lường khả năng ghi nhớ lý thuyết. Phương thức này chú trọng vào năng lực giải quyết vấn đề và vận dụng kiến thức vào bối cảnh thực tế. Quá trình quản lý bao gồm việc xây dựng kế hoạch, tổ chức thực hiện, chỉ đạo chuyên môn và giám sát kết quả. Sự phối hợp chặt chẽ giữa ban giám hiệu và giáo viên bộ môn tạo tiền đề cho sự thành công của chương trình giáo dục mới.

1.1. Khái niệm kiểm tra đánh giá theo năng lực môn KHXH

Kiểm tra đánh giá theo tiếp cận năng lực là việc thu thập minh chứng về kết quả học tập của học sinh. Mục tiêu là xác định mức độ hoàn thành nhiệm vụ dựa trên chuẩn năng lực môn Khoa học xã hội. Hình thức này kết hợp giữa kiểm tra thường xuyên và kiểm tra định kỳ. Nội dung kiểm tra không dừng lại ở mức độ ghi nhớ sự kiện lịch sử hay hiện tượng địa lý. Đánh giá năng lực yêu cầu học sinh xử lý tình huống cụ thể, phân tích dữ liệu và trình bày quan điểm cá nhân. Đánh giá vừa cung cấp phản hồi kịp thời cho học sinh, vừa giúp giáo viên điều chỉnh phương pháp dạy học cho phù hợp.

1.2. Vai trò quản lý kiểm tra đánh giá tại các trường THCS

Quản lý hoạt động kiểm tra đánh giá giữ vị trí điều phối toàn diện chất lượng giáo dục trong nhà trường. Hiệu trưởng và ban giám hiệu thiết lập các quy chế chuyên môn rõ ràng. Kế hoạch quản lý giúp định hướng đội ngũ giáo viên chuyển dịch từ đánh giá kiến thức sang đánh giá năng lực. Công tác kiểm tra giám sát thường xuyên ngăn ngừa việc thực hiện sai lệch mục tiêu chương trình. Sự chỉ đạo thống nhất tạo động lực cho cán bộ giáo viên tích cực đổi mới phương pháp. Qua đó, nhà trường xây dựng môi trường học thuật khách quan, bảo đảm tính công bằng và nâng cao chất lượng học tập bộ môn.

II. Thực trạng kiểm tra đánh giá môn KHXH theo năng lực ở THCS

Thực tiễn giáo dục tại các trường trung học cơ sở thành phố Hải Dương ghi nhận nhiều nỗ lực chuyển đổi. Đa số giáo viên đã tiếp cận các văn bản chỉ đạo về đổi mới kiểm tra đánh giá. Nhiều trường đã bước đầu áp dụng ma trận đề kiểm tra và thang đo nhận thức mới. Tuy nhiên, việc triển khai trên diện rộng vẫn gặp không ít thách thức nội tại. Thói quen kiểm tra truyền thống thiên về ghi nhớ máy móc vẫn còn phổ biến ở một bộ phận giáo viên. Các câu hỏi tái hiện kiến thức lịch sử, địa lý chiếm tỷ trọng cao trong đề thi. Việc xây dựng đề kiểm tra tích hợp định hướng năng lực còn mang tính hình thức. Cán bộ quản lý tại một số đơn vị chưa theo sát quy trình ra đề và chấm bài. Công tác lưu trữ minh chứng và phân tích dữ liệu điểm số chưa được số hóa bài bản. Điều này làm giảm tính chính xác trong việc đánh giá sự tiến bộ của từng học sinh. Cơ sở vật chất và nguồn học liệu phục vụ kiểm tra thực hành còn hạn chế.

2.1. Hạn chế trong công tác ra đề và hình thức kiểm tra

Nhiều đề kiểm tra môn Khoa học xã hội hiện nay vẫn tập trung vào các câu hỏi trắc nghiệm ghi nhớ hoặc tự luận tái hiện số liệu. Cấu trúc đề thi chưa chú trọng đúng mức đến kỹ năng phân tích biểu đồ, bản đồ và tư liệu lịch sử. Hình thức kiểm tra thông qua dự án học tập hay bài thuyết trình còn ít được triển khai. Giáo viên gặp khó khăn khi thiết kế câu hỏi mở để đánh giá tư duy phản biện. Tiêu chí chấm điểm các câu hỏi vận dụng chưa thực sự rõ ràng, dẫn đến tính chủ quan trong kết quả kiểm tra. Sự thiếu hụt ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa cũng làm chậm tiến độ cải tiến hình thức kiểm tra.

2.2. Khó khăn trong quản lý chỉ đạo và giám sát chuyên môn

Cán bộ quản lý tại các trường trung học cơ sở thành phố Hải Dương chịu nhiều áp lực về khối lượng công việc hành chính. Việc dành thời gian sinh hoạt chuyên môn sâu về kiểm tra đánh giá định hướng năng lực còn hạn chế. Hoạt động kiểm tra nội bộ đôi khi mang tính hành chính hóa, chưa tập trung tháo gỡ vướng mắc cho giáo viên. Công tác bồi dưỡng kỹ năng xây dựng ma trận đề và tiêu chí đánh giá chưa được tổ chức thường xuyên. Việc chia sẻ kinh nghiệm giảng dạy giữa các trường trong khu vực chưa tạo thành mạng lưới chuyên môn vững chắc. Thiếu hụt nguồn kinh phí cho việc nghiên cứu phát triển công cụ đánh giá mới cũng là rào cản đáng kể.

III. Giải pháp quản lý kiểm tra đánh giá môn KHXH theo năng lực

Để nâng cao hiệu quả giáo dục, nhà trường cần triển khai đồng bộ các giải pháp quản lý tiên tiến. Ban giám hiệu cần chỉ đạo tổ chuyên môn xây dựng kế hoạch kiểm tra đánh giá chi tiết ngay từ đầu năm học. Kế hoạch này phải bám sát chuẩn đầu ra của chương trình môn Khoa học xã hội. Nhà trường cần đẩy mạnh việc đa dạng hóa phương thức kiểm tra. Giáo viên kết hợp linh hoạt giữa bài kiểm tra viết, bài tập dự án, sản phẩm nghiên cứu và thuyết trình nhóm. Quá trình kiểm tra phải gắn liền với việc rèn luyện năng lực giải quyết vấn đề của học sinh. Cán bộ quản lý cần tăng cường giám sát khâu ra đề, phản biện đề và chấm bài kiểm tra. Việc xây dựng ma trận đề theo các mức độ nhận thức phải trở thành quy định bắt buộc. Nhà trường cũng cần tạo điều kiện cho giáo viên tham gia các lớp tập huấn kỹ thuật đo lường giáo dục hiện đại. Nguồn lực công nghệ thông tin cần được ứng dụng mạnh mẽ trong việc phân tích kết quả học tập.

3.1. Đổi mới quy trình xây dựng công cụ và ra đề kiểm tra

Tổ chuyên môn cần thiết lập ngân hàng câu hỏi mở và tình huống thực tế cho môn Khoa học xã hội. Quy trình ra đề phải tuân thủ nghiêm ngặt ma trận năng lực và bảng đặc tả mục tiêu. Đề kiểm tra cần tích hợp nội dung liên môn giữa Lịch sử, Địa lý và Giáo dục công dân. Mỗi đề kiểm tra phải dành tỷ lệ thích đáng cho các câu hỏi vận dụng kiến thức giải quyết vấn đề xã hội địa phương. Ban giám hiệu phê duyệt đề kiểm tra dựa trên các tiêu chí khoa học rõ ràng trước khi áp dụng chính thức. Bên cạnh đó, việc xây dựng đáp án chi tiết kèm tiêu chí đánh giá chuẩn xác giúp bảo đảm sự đồng thuận giữa các giáo viên chấm bài.

3.2. Nâng cao năng lực chuyên môn cho cán bộ và giáo viên

Các trường trung học cơ sở tại thành phố Hải Dương cần tổ chức tập huấn chuyên sâu về đo lường và đánh giá năng lực. Nội dung tập huấn tập trung vào kỹ năng xây dựng tiêu chí đánh giá theo thang đo rubric. Các buổi sinh hoạt chuyên môn theo chuyên đề giúp giáo viên trao đổi kinh nghiệm thiết kế bài kiểm tra thực hành. Nhà trường khuyến khích giáo viên tự học và nghiên cứu khoa học sư phạm ứng dụng. Cán bộ quản lý tạo cơ chế hỗ trợ và biểu dương các cá nhân có sáng kiến đổi mới phương pháp đánh giá đạt hiệu quả cao. Mô hình bồi dưỡng tại chỗ này mang lại hiệu quả thiết thực và tiết kiệm chi phí đào tạo.

IV. Ứng dụng quản lý kiểm tra đánh giá môn KHXH theo năng lực

Đổi mới quản lý kiểm tra đánh giá môn Khoa học xã hội là bước đi tất yếu để nâng cao chất lượng giáo dục trung học cơ sở tại thành phố Hải Dương. Hoạt động này tạo ra sự chuyển biến căn bản từ cách dạy truyền thụ một chiều sang hướng dẫn học sinh chủ động chiếm lĩnh tri thức. Khi công tác quản lý được thực hiện khoa học, chất lượng dạy và học được nâng cao rõ rệt. Học sinh phát triển tốt tư duy phản biện, kỹ năng làm việc nhóm và ý thức công dân. Cán bộ quản lý giữ vai trò then chốt trong việc tạo dựng môi trường giáo dục tích cực và khuyến khích đổi mới sáng tạo. Các kết quả nghiên cứu và thực nghiệm cho thấy việc chuẩn hóa quy trình đánh giá mang lại giá trị bền vững cho hệ thống trường học. Để duy trì kết quả lâu dài, các nhà trường cần liên tục cập nhật công nghệ và đổi mới hình thức kiểm tra. Việc gắn kết đánh giá với thực tiễn đời sống xã hội tại địa phương giúp môn Khoa học xã hội trở nên gần gũi và hấp dẫn hơn đối với học sinh.

4.1. Khả năng nhân rộng mô hình tại các trường THCS địa phương

Mô hình quản lý kiểm tra đánh giá theo năng lực có thể áp dụng linh hoạt cho toàn bộ các trường trung học cơ sở trên địa bàn thành phố Hải Dương. Quy trình kiểm tra chuẩn hóa giúp các đơn vị giáo dục dễ dàng thiết lập hệ thống khảo thí nội bộ chất lượng cao. Các trường có thể chia sẻ kho ngữ liệu, đề kiểm tra mẫu và kinh nghiệm chỉ đạo chuyên môn qua nền tảng số. Việc liên kết cụm chuyên môn giữa các trường thúc đẩy sự đồng đều về chất lượng đào tạo giữa các khu vực nội thành và ngoại thành. Mô hình này đóng góp tích cực vào tiến trình đổi mới giáo dục căn bản của thành phố.

4.2. Khuyến nghị chính sách nâng cao hiệu quả quản lý giáo dục

Phòng Giáo dục và Đào tạo thành phố Hải Dương cần ban hành hướng dẫn khung về kiểm tra đánh giá môn Khoa học xã hội theo định hướng năng lực. Các cấp quản lý cần tăng cường đầu tư trang thiết bị công nghệ thông tin phục vụ công tác số hóa ngân hàng đề thi. Việc tổ chức các hội thảo chuyên đề liên trường định kỳ sẽ tạo diễn đàn trao đổi chuyên môn sâu rộng. Bên cạnh đó, chính sách thi đua khen thưởng cần gắn liền với hiệu quả đổi mới phương pháp giảng dạy và đánh giá của giáo viên. Sự hỗ trợ từ các chuyên gia giáo dục giúp hoàn thiện bộ công cụ đo lường năng lực chuẩn xác hơn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG KIỂM TRA, ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ HỌC TẬP MÔN KHOA HỌC XÃ HỘI CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO HƯỚNG TIẾP CẬN PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NGƯỜI HỌC 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Xuất phát từ tầm quan trọng và ý nghĩa của hoạt động đánh giá trong quá trình dạy học, trên thế giới cũng như ở Việt Nam đề tài nghiên cứu về đổi mới phương pháp dạy học và KTĐG KQHT đã thu hút không ít các nhà giáo dục quan tâm đầu tư nghiên cứu. Các nghiên cứu xung quanh vấn đề KTĐG KQHT được đề cập tới nhiều góc độ từ nhận thức khái niệm, vị trí, vai trò đến đề xuất các phương pháp tiến hành, có thể kể đến một số công trình, như: 1. Những nghiên cứu ở nước ngoài Từ khi xuất hiện nhà trường, các hình thức KTĐG mức độ nhận thức của người học đã ra đời.

Đầu thế kỷ XVI, lần đầu tiên trong lịch sử giáo dục thế giới, nhà giáo dục Tiệp Khắc J.Comesnky đã đặt nền móng cho lý luận dạy học ở nhà trường và xây dựng thành một hệ thống vấn đề trong tác phẩm “Lý luận dạy học vĩ đại”, trong đó nêu vai trò ý nghĩa của KTĐG quá trình lĩnh hội tri thức của HS, ông lưu ý việc KTĐG phải căn cứ vào mục tiêu học tập và hướng dẫn HS tự KTĐG kiến thức của bản thân. Ralph Tyler được coi là một trong những người đầu tiên đưa ra khái niệm đánh giá giáo dục. Ông đưa ra sơ đồ thể hiện ba yếu tố chính trong quá trình giáo dục là: mục tiêu, kinh nghiệm học tập và đánh giá người học. Theo Tyler, đánh giá người học trong quá trình giáo dục là cần thiết vì nó liên quan đến việc kiểm tra mức độ tối đa có thể đạt được các mục tiêu chương trình.

Chỉ có hoạt động đánh giá mới cung cấp thông tin để biết được trải nghiệm học tập là tốt hay không tốt, có những thông tin cần chỉnh sửa và có những thông tin cần loại bỏ. Tyler xem đánh giá như tâm điểm của quá trình giáo dục. Khẳng định vai trò, ý nghĩa quan trọng của kiểm tra đối với việc đánh giá năng lực nhận thức của HS, nhà giáo dục Comenxki (Séc) và IB Bazelov (Đức) đã coi việc KTĐG giá tri thức của HS như một yếu tố góp phần nâng cao hiệu quả của quá trình giáo dục. Đặc biệt để đánh giá KQHT của HS, IB Bazelov đề xuất một hệ thống đánh giá tri thức trong trường học và chia hệ đánh giá làm 12 bậc vận dụng 8 vào thực tiễn dạy học.

Ông cho rằng có 3 bậc phù hợp với trình độ nhận thức của HS phổ thông: Tốt - trung bình - kém. Hệ đánh giá này được áp dụng ở một số nơi trong đó có Nga. Những năm 50 đến đầu những năm 70 của thế kỷ XX, xuất phát từ nhiệm vụ nâng cao chất lượng dạy học trên cơ sở phát huy tính tích cực, độc lập của HS, vấn đề KTĐG được nghiên cứu chủ yếu dưới góc độ tri thức nhằm hoàn thiện quá trình giáo dục. Tiêu biểu là các nhà giáo dục người Nga như Palonxki với công trình “Những vấn đề dạy học của việc đánh giá tri thức”, X.V Uxova với “Con đường hoàn thiện việc kiểm tra, đánh giá tri thức, kĩ năng”, F.I Peroxki với công trình “Cơ sở và thực tiễn của kiểm tra tri thức”,.

tiếp tục nghiên cứu và khẳng định vai trò của KTĐG đối với việc củng cố, hoàn thiện tri thức của học sinh đã nêu rõ: “Kiểm tra là một phương tiện quan trọng không chỉ để ngăn ngừa việc lãng quên mà còn để nắm bắt được tri thức một cách vững chắc hơn”. Một số các nhà khoa học giáo dục khác lại đi sâu nghiên cứu những khía cạnh cụ thể của việc KTĐG: B.S Bloom cùng George F Madaus và J. Cuốn sách viết về kỹ thuật đánh giá KQHT của HS. Các tác giả cho rằng nếu áp dụng đúng cách, việc đánh giá HS sẽ giúp giáo viên hỗ trợ HS cải thiện khả năng học tập; đồng thời đó cũng như một công cụ để cải tiến cả quy trình dạy và học.

Trọng tâm của cuốn sách này cũng chính là việc tăng cường khả năng học tập của HS. Cuốn sách không nhằm giải quyết các vấn đề liên quan đến việc lựa chọn và sử dụng các loại trí tuệ, năng lực tiềm ẩn của các bài kiểm tra thành tích đã được chuẩn hóa - loại hình thường được HS các trường tiến hành một đến hai lần một năm, mà hướng tới để hoàn thiện và sử dụng đúng cách một hệ thống các câu hỏi, các bài KTĐG quá trình học tập và các dạng bài kiểm tra khác do giáo viên tự làm được áp dụng cho HS hàng năm. Cuốn sách thông qua việc liên kết các kỹ thuật đánh giá tốt nhất, nhằm hỗ trợ các giáo viên sử dụng đánh giá như một công cụ để cải tiến cả quy trình dạy và học. Shirley Fletcher (1995) với “Kỹ thuật đánh giá theo năng lực” [43] đã xác định một số nguyên tắc cơ bản, gợi ý về các phương pháp cũng như lợi ích của kỹ thuật đánh giá theo năng lực; đưa ra một số hướng dẫn cho những người làm công tác đào tạo hướng tới việc đánh giá dựa trên công việc.

Nghiên cứu chỉ ra rằng, việc 9 đánh giá xếp hạng phải chăng chỉ là đề xuất thay đổi hệ thống nhị nguyên (có năng lực hoặc không có năng lực) và có thể làm ảnh hưởng tới tính toàn vẹn của kết luận đánh giá về năng lực. Đồng thời cách phân hạng thành tích học tập cũng dễ gây nên những tác động tiêu cực đối với nhóm có kết quả thấp. Trong thời gian gần đây, các nước trên thế giới không chỉ đạt được những thành tựu mới về lý luận mà đã thành công trong việc triển khai thực tiễn ở các trường học. Xu hướng đánh giá mới của thế giới là đánh giá dựa theo năng lực (Competence base assessment), tức là “đánh giá khả năng tiềm ẩn của học sinh dựa trên kết quả đầu ra cuối một giai đoạn học tập, là quá trình tìm kiếm minh chứng về việc học sinh đã thực hiện thành công các sản phẩm đó”.

Đánh giá năng lực nhằm giúp giáo viên có thông tin về KQHT của HS để điều chỉnh hoạt động giảng dạy; giúp HS điều chỉnh hoạt động học tập; giúp giáo viên và nhà trường xác nhận, xếp hạng KQHT. Nhiều quốc gia đã đổi mới hoạt động đánh giá quá trình học tập của HS bằng các hình thức, phương pháp mở bên cạnh cách đánh giá theo truyền thống như quan sát, phỏng vấn, hồ sơ, trình diễn,… Tóm lại, trong hơn 3 thập kỷ qua, hoạt động kiểm tra đánh giá đối với giáo dục ở bậc học phổ thông quốc tế đã có những bước tiến rất lớn cả về lý luận và thực tiễn theo xu hướng KTĐG là hướng đến đánh giá năng lực học sinh, phương pháp, cách thức đánh giá rất đa dạng, sáng tạo và linh hoạt. Những nghiên cứu ở trong nước Ở Việt Nam, vấn đề đổi mới hoạt động KTĐG KQHT của HS cũng sớm được nghiên cứu trên cơ sở kế thừa những thành tựu nghiên cứu về KTĐG KQHT của HS trên thế giới. Một số bài báo, tài liệu dịch, công trình nghiên cứu đề cập đến vấn đề KTĐG KQHT nổi bật trong thời gian gần đây có thể kể đến: Hoàng Đức Nhuận, Lê Đức Phúc (2008) trong cuốn “Cơ sở lý luận của việc đánh giá chất lượng học tập của học sinh phổ thông” [28].

Cuốn sách làm nền tảng cho việc tiếp cận các khái niệm, thuật ngữ về đánh giá giáo dục cũng như những yêu cầu về nội dung và kỹ thuật đánh giá. Tuy nhiên, cuốn sách chưa đi sâu về phương pháp, kỹ thuật đánh giá KQHT của học sinh. Nguyễn Công Khanh (2014) chủ biên cuốn “Kiểm tra, đánh giá trong giáo dục”[21] là cuốn giáo trình về đánh giá dành cho sinh viên đào tạo ngành sư phạm. Bên cạnh những loại hình đánh giá quen thuộc, cuốn sách hướng đến các loại hình đánh giá hiện đại.

Tác giả cũng đề cập KTĐG năng lực, lý do phải đánh giá năng lực và đưa ra hệ thống những năng lực cơ bản cần hình thành, phát triển ở HS Việt Nam hiện nay. 10 Một số tác giả đã đưa ra những quan điểm nghiên cứu về KTĐG KQHT theo những góc độ khác nhau, nghiên cứu cơ sở lý luận chung về đánh giá, phân tích các vấn đề của quá trình đánh giá, tiêu chí đánh giá, mức độ đánh giá, tính hoa học, tính khách quan, tính toàn diện,… trong đánh giá như: Trần Bá Hoành (1996), trong cuốn “Đánh giá trong giáo dục”; Đặng Bá Lãm trong “Kiểm tra – đánh giá trong dạy – học đại học”; hay các nghiên cứu của các tác giả: Lê Khánh Bằng với Kiểm tra việc lĩnh hội tri thức của học sinh, Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt với Giáo dục học tập 1,… Nổi bật là công trình “Một số vấn đề kiểm tra đánh giá tri thức của học sinh” của tác giả Đặng Vũ Hoạt, tác giả đã trình bày những vấn đề về vị trí, chức năng và các quan điểm kiểm tra đánh giá tri thức của học sinh dưới góc độ lý luận dạy học hiện nay. Theo tác giả “ kiểm tra đánh giá tri thức, kỹ năng, kỹ xảo chúng ta cần kiểm tra thường xuyên, có hệ thống, có kế hoạch, kết hợp nhiều dạng, nhiều phương pháp kiểm tra… Đồng thời cần bồi dưỡng cho học sinh ý thức tự đánh giá một cách đúng đắn và khiêm tốn”. Lý giải để KTĐG đạt hiệu quả tốt cần đảm bảo tính toàn diện, đảm bảo tính phát triển, tính khách quan, chính xác, công bằng, tránh hình thức, thiên vị hay thành kiến, không quá dễ dãi nhưng không quá khắt khe.

Điều đó chẳng những giúp cho việc KTĐG KQHT của HS mang lại kết quả cao mà còn góp phần hình thành và phát triển toàn diện nhân cách học sinh.