Quản lí giáo dục bảo tồn tiếng mẹ đẻ cho học sinh dân tộc thiểu số ở các trường trung học cơ sở vùng khó khăn thành phố Lào Cai, tỉnh Lào Cai

Luận văn Quản lí giáo dục bảo tồn tiếng mẹ đẻ cho học sinh THCS vùng khó khăn thành phố Lào Cai

• Tác giả: Nguyễn Thị Minh Huệ
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Thị Thanh Huyền
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lí Giáo dục
• Đề tài: Quản lí giáo dục bảo tồn tiếng mẹ đẻ cho học sinh dân tộc thiểu số ở các trường trung học cơ sở vùng khó khăn thành phố Lào Cai, tỉnh Lào Cai
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan giáo dục bảo tồn tiếng mẹ đẻ cho học sinh THCS Lào Cai

Bảo tồn tiếng mẹ đẻ cho học sinh dân tộc thiểu số giữ vai trò nền tảng trong phát triển giáo dục toàn diện. Ngôn ngữ phản ánh bản sắc lịch sử và tập quán của từng cộng đồng bản địa. Tại các trường trung học cơ sở vùng khó khăn thành phố Lào Cai, học sinh dân tộc thiểu số chiếm tỷ lệ áp đảo. Việc gìn giữ tiếng nói dân tộc giúp học sinh củng cố sự tự tin. Khi nắm vững tiếng mẹ đẻ, các em tiếp thu tiếng phổ thông và tri thức mới hiệu quả hơn. Quản lí giáo dục bảo tồn tiếng mẹ đẻ là quá trình định hướng, tổ chức và điều phối các nguồn lực sư phạm. Nhà trường cần lập kế hoạch chi tiết cho từng giai đoạn năm học. Hoạt động này vừa bảo vệ quyền bình đẳng ngôn ngữ, vừa ngăn chặn nguy cơ mai một di sản văn hóa. Các cơ sở giáo dục tại xã Tả Phời và khu vực lân cận đang nỗ lực đưa tiếng bản địa vào sinh hoạt học đường. Quản lí bài bản tạo điều kiện để tiếng nói dân tộc hòa nhập bền vững vào hệ thống giáo dục quốc gia hiện đại.

1.1. Cơ sở lý luận về bảo tồn tiếng mẹ đẻ học đường

Ngôn ngữ dân tộc thiểu số là thành tố cấu thành cốt lõi của văn hóa bản địa. Pháp luật Việt Nam quy định rõ quyền dùng tiếng nói và chữ viết của các tộc người. Trong môi trường học đường, tiếng mẹ đẻ nâng đỡ nhận thức sơ khởi của học sinh. Học sinh vùng cao thường gặp rào cản tâm lý khi tiếp xúc môi trường học thuật. Việc khích lệ sử dụng tiếng mẹ đẻ hỗ trợ hình thành cảm xúc an tâm. Học sinh tự tin bộc lộ năng lực tư duy. Năng lực song ngữ giúp các em phát triển trí tuệ nhạy bén. Nền tảng bản địa vững vàng tạo đòn bẩy tiếp thu tri thức khoa học hiện đại.

1.2. Mục tiêu giáo dục bảo tồn tiếng mẹ đẻ THCS

Mục tiêu giáo dục bảo tồn tiếng mẹ đẻ tập trung vào việc duy trì kỹ năng nghe nói tự nhiên của học sinh. Nhà trường hướng đến việc xóa bỏ tâm lý tự ti về nguồn gốc tộc người. Cán bộ quản lí xác định giáo dục tiếng mẹ đẻ là cách khơi dậy lòng tự hào văn hóa. Học sinh cần hiểu giá trị tinh thần trong ca dao, truyện cổ và điệu hát dân gian. Hoạt động này xây dựng mối liên kết bền chặt giữa nhà trường và thôn bản. Bảo tồn ngôn ngữ luôn song hành cùng nhiệm vụ nâng cao chất lượng phổ thông. Kế hoạch đào tạo gắn thực hành tiếng nói với hoạt động trải nghiệm thực tế.

II. Thực trạng quản lí bảo tồn tiếng mẹ đẻ học sinh THCS vùng khó khăn

Thực trạng quản lí giáo dục bảo tồn tiếng mẹ đẻ tại các trường THCS vùng khó khăn thành phố Lào Cai bộc lộ nhiều khoảng trống nghiệp vụ. Địa bàn khảo sát tập trung tại các xã vùng ven như Tả Phời với phần đông dân cư là đồng bào Mông, Dao, Giáy. Ban giám hiệu các trường đã chú trọng xây dựng kế hoạch chung cho năm học. Tuy nhiên, nội dung tích hợp ngôn ngữ bản địa vào môn học còn rời rạc. Cán bộ quản lí lúng túng trong việc thiết kế chuyên đề dạy tiếng dân tộc tự chọn. Tỷ lệ phân bổ thời lượng sinh hoạt ngoại khóa bằng tiếng mẹ đẻ còn thấp. Tài liệu giảng dạy chuyên biệt về chữ viết và ngữ pháp bản địa gần như vắng bóng. Giáo viên chủ yếu dựa vào vốn kinh nghiệm truyền miệng. Sự phối hợp giữa gia đình và hội đồng sư phạm chưa hình thành cơ chế liên lạc chặt chẽ. Đội ngũ nhà giáo đa phần là người Kinh, gặp nhiều trở ngại về rào cản ngôn ngữ. Cơ sở vật chất và kinh phí phục vụ hoạt động bảo tồn tiếng nói còn thiếu hụt. Điều này làm giảm hiệu lực quản trị giáo dục tại địa phương.

2.1. Hạn chế trong công tác lập kế hoạch giáo dục

Khâu lập kế hoạch giáo dục bảo tồn tiếng mẹ đẻ hiện đối mặt nhiều điểm nghẽn kỹ thuật. Khảo sát thực tế chỉ ra chỉ số hiệu quả việc gắn kết nội dung môn học chỉ đạt 0.68. Kế hoạch tổ chức chuyên đề học tiếng bản địa tự chọn xếp thứ hạng khiêm tốn với điểm số 0.71. Các trường chưa thiết kế được chương trình tổng thể mang tính xuyên suốt các khối lớp. Kế hoạch bồi dưỡng năng lực ngôn ngữ cho giáo viên THCS cũng bộc lộ sự chậm trễ. Việc bố trí kinh phí chuẩn bị đồ dùng dạy học còn phụ thuộc nguồn cấp trên. Đội ngũ quản lí thiếu công cụ đánh giá mức độ tiến bộ của học sinh. Mục tiêu giáo dục thiếu lộ trình kiểm định rõ ràng.

2.2. Khó khăn về môi trường giao tiếp và nguồn lực

Môi trường giao tiếp tiếng mẹ đẻ tại trường học đang thu hẹp dần trước sức ép hiện đại hóa. Học sinh THCS vùng khó khăn có xu hướng chuyển hẳn sang dùng tiếng phổ thông trong sinh hoạt. Xu hướng này bắt nguồn từ tâm lý e ngại nguồn gốc tộc người. Bên cạnh đó, nguồn tài liệu song ngữ tại thư viện trường học vô cùng khan hiếm. Sách truyện, từ điển tiếng Dao, tiếng Mông hay tiếng Giáy gần như vắng bóng. Đa số giáo viên không biết tiếng bản địa nên khó đối thoại cùng học sinh. Sự tham gia của các nghệ nhân già làng vào trường học chưa được duy trì. Những rào cản trên khiến tiếng mẹ đẻ suy giảm vị thế tự nhiên.

III. Giải pháp quản lí bảo tồn tiếng mẹ đẻ học sinh THCS Lào Cai

Giải pháp quản lí giáo dục bảo tồn tiếng mẹ đẻ đòi hỏi tính đồng bộ và đổi mới phương thức chỉ đạo. Hiệu trưởng các trường THCS vùng khó khăn cần chủ động xây dựng kế hoạch giáo dục tích hợp. Kế hoạch này phân định rõ mục tiêu gìn giữ tiếng nói dân tộc trong từng học kỳ. Nhà trường cần đa dạng hóa hình thức dạy học thông qua câu lạc bộ văn hóa bản địa. Hoạt động ngoại khóa và hội thi kể chuyện bằng tiếng mẹ đẻ kích thích tinh thần tự hào. Cán bộ quản lí cần chú trọng bồi dưỡng năng lực văn hóa cho giáo viên người Kinh. Song song đó, nhà trường cần xây dựng không gian văn hóa truyền thống ngay tại thư viện. Nguồn kinh phí cần được huy động linh hoạt qua quỹ khuyến học và dự án địa phương. Ban giám hiệu thiết lập quy chế khen thưởng kịp thời cho học sinh giữ gìn tiếng mẹ đẻ. Việc ứng dụng công nghệ số hỗ trợ thu âm và lưu trữ truyện cổ bản địa. Cách làm này bảo đảm tiếng nói dân tộc được kế thừa liên tục.

3.1. Đổi mới quản lí nội dung và chương trình dạy học

Đổi mới chương trình đòi hỏi việc tích hợp mềm dẻo tiếng mẹ đẻ vào các môn khoa học xã hội. Giáo viên Ngữ văn và Lịch sử có thể khai thác tư liệu dân gian làm dẫn chứng bài giảng. Tổ chuyên môn cần biên soạn sổ tay từ vựng song ngữ đối chiếu tiếng phổ thông và tiếng bản địa. Nhà trường triển khai các chuyên đề tự chọn về tiếng nói dân tộc vào buổi chiều. Cán bộ quản lí phân công giáo viên cốt cán theo dõi tiến độ từng lớp học. Đánh giá kết quả không đặt nặng điểm số mà tập trung vào khả năng giao tiếp tự nhiên. Giáo án giảng dạy lồng ghép các bài hát và câu đố cổ truyền. Sự đổi mới này khơi dậy hứng thú học tập thực chất.

3.2. Phối hợp nguồn lực cộng đồng và nghệ nhân địa phương

Mô hình kết nối nhà trường với thôn bản tạo môi trường bảo tồn tiếng mẹ đẻ bền vững. Ban giám hiệu cần mời các già làng, nghệ nhân dân gian tham gia nói chuyện chuyên đề. Nghệ nhân truyền dạy cách phát âm chuẩn và kể lại các điển tích văn hóa cổ xưa. Nhà trường thiết lập mối liên hệ thường xuyên với gia đình học sinh. Cha mẹ cam kết duy trì việc giao tiếp bằng tiếng mẹ đẻ tại nhà. Đoàn thể địa phương hỗ trợ tổ chức các ngày hội văn hóa truyền thống. Không gian mở giúp học sinh nhận thức sâu sắc giá trị cội nguồn. Sự chung tay của cộng đồng tháo gỡ rào cản thiếu hụt giáo viên.

IV. Đánh giá và ứng dụng quản lí bảo tồn tiếng mẹ đẻ học sinh THCS

Công tác quản lí giáo dục bảo tồn tiếng mẹ đẻ cho học sinh THCS vùng khó khăn thành phố Lào Cai mang ý nghĩa chiến lược sâu rộng. Việc triển khai đồng bộ các giải pháp quản lí giúp nâng cao rõ rệt ý thức tự hào dân tộc. Học sinh tự tin dùng tiếng mẹ đẻ trong sinh hoạt thường nhật và hoạt động cộng đồng. Mô hình quản lí này chứng minh bảo tồn ngôn ngữ không hề cản trở việc tiếp thu tiếng phổ thông. Ngược lại, song ngữ giúp phát triển tư duy so sánh và nâng cao năng lực ngôn ngữ. Ban giám hiệu các trường cần thường xuyên kiểm tra, rà soát hiệu quả từng chuyên đề. Các chỉ số về mức độ hài lòng và năng lực giao tiếp cần được lượng hóa. Kết quả nghiên cứu tại xã Tả Phời cung cấp cơ sở thực tiễn đáng tin cậy. Mô hình có thể nhân rộng tại các trường phổ thông dân tộc bán trú toàn tỉnh. Quản lí giáo dục khoa học mở ra hướng đi bền vững để giữ gìn bản sắc vùng cao.

4.1. Tiêu chí đánh giá hiệu quả quản lí giáo dục

Hệ thống tiêu chí đánh giá hiệu quả quản lí giáo dục bảo tồn tiếng mẹ đẻ cần bám sát thực tiễn. Tiêu chí thứ nhất dựa trên mức độ hoàn thiện kế hoạch năm học. Tiêu chí thứ hai xem xét tỷ lệ học sinh tham gia các câu lạc bộ tiếng dân tộc. Mức độ tự tin trong giao tiếp hàng ngày là thước đo chất lượng quan trọng nhất. Tiêu chí thứ ba tập trung vào năng lực bồi dưỡng của đội ngũ giáo viên. Ngoài ra, sự gắn kết với gia đình học sinh cũng là chỉ báo then chốt. Việc kiểm định định kỳ giúp cán bộ quản lí điều chỉnh phương pháp kịp thời. Đánh giá khách quan tạo nền móng phát triển giáo dục toàn diện.

4.2. Khả năng nhân rộng mô hình tại các trường vùng cao

Kinh nghiệm quản lí giáo dục bảo tồn tiếng mẹ đẻ tại Lào Cai sở hữu giá trị ứng dụng cao. Các địa phương lân cận như Sa Pa, Bát Xát hay Bắc Hà có tương đồng lớn về cơ cấu dân tộc. Các trường THCS có thể áp dụng ngay quy trình lập kế hoạch trải nghiệm văn hóa. Việc thành lập câu lạc bộ ngôn ngữ không đòi hỏi ngân sách đầu tư quá lớn. Mỗi đơn vị chủ động ghi chép tư liệu nhờ sự hỗ trợ từ già làng. Phương thức quản lí này bảo lưu tính đa dạng bản sắc vùng biên cương. Mô hình đóng góp luận cứ thực tiễn cho chính sách giáo dục dân tộc. Ngôn ngữ nguồn cội sẽ mãi là sức mạnh tinh thần vô giá.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam là quốc gia đa dân tộc với 54 dân tộc anh em cùng chung sống, trong đó 53 dân tộc thiểu số chiếm 13,8% dân số cả nước. Tỉnh Lào Cai là địa bàn miền núi biên giới phía Bắc quy tụ 25 dân tộc, với 24 dân tộc thiểu số chiếm tới 65,5% dân số toàn tỉnh. Trong dòng chảy hội nhập và hiện đại hóa, ngôn ngữ của đồng bào thiểu số đang đứng trước nguy cơ mai một nghiêm trọng khi giới trẻ có xu hướng chỉ sử dụng tiếng phổ thông hoặc ngoại ngữ để tìm kiếm cơ hội học tập và việc làm. Thực trạng này dẫn đến việc nhiều thanh thiếu niên người dân tộc thiểu số không còn nói hoặc viết được tiếng mẹ đẻ của chính mình.

Điều 42 Hiến pháp năm 2013 khẳng định công dân có quyền xác định dân tộc, sử dụng ngôn ngữ mẹ đẻ và lựa chọn ngôn ngữ giao tiếp. Xuất phát từ thực tiễn đó, luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý giáo dục tập trung giải quyết vấn đề quản lý hoạt động giáo dục bảo tồn tiếng mẹ đẻ cho học sinh tại các trường trung học cơ sở vùng đặc biệt khó khăn thuộc thành phố Lào Cai. Mục tiêu trọng tâm là hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát thực trạng công tác giáo dục và quản lý của người hiệu trưởng, từ đó đề xuất hệ thống biện pháp quản lý khả thi nhằm nâng cao chất lượng giáo dục bảo tồn ngôn ngữ dân tộc trong nhà trường.

Nghiên cứu được triển khai trong năm học 2020 - 2021 tại xã Tả Phời, địa bàn vùng cao khó khăn của thành phố Lào Cai. Không gian nghiên cứu bao quát ba cơ sở giáo dục nòng cốt gồm Trường Trung học cơ sở Tả Phời, Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Tả Phời 1, cùng Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Tả Phời 2. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi tác động trực tiếp đến 738 học sinh dân tộc thiểu số, chiếm 97,2% trên tổng số 759 học sinh trung học cơ sở tại ba trường khảo sát, đồng thời cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện cơ chế quản trị trường học đa văn hóa tại các địa phương miền núi.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết quản lý giáo dục hiện đại gắn liền với bốn chức năng quản lý kinh điển gồm lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, chỉ đạo và kiểm tra đánh giá của các học giả quản lý như Henri Fayol, Nguyễn Ngọc Quang và Trần Kiểm. Trong môi trường học đường, các chức năng này được cụ thể hóa thành hệ thống tác động có chủ đích của hiệu trưởng nhằm huy động mọi nguồn lực sư phạm để duy trì và phát triển việc sử dụng tiếng mẹ đẻ cho học sinh dân tộc thiểu số.

Bên cạnh đó, đề tài kết hợp lý thuyết thụ đắc ngôn ngữ và giáo dục song ngữ của các nhà ngôn ngữ học như Bùi Thế Khánh và Trần Trí Dõi. Lý thuyết chỉ rõ tiếng mẹ đẻ đóng vai trò là phương tiện tư duy đầu đời, giúp học sinh bản địa tiếp nhận tri thức khoa học thuận lợi hơn và tạo tiền đề vững chắc để làm chủ ngôn ngữ thứ hai là tiếng Việt. Khung lý thuyết của luận văn xoay quanh năm khái niệm công cụ then chốt gồm: quản lý giáo dục, bảo tồn tiếng mẹ đẻ, dân tộc thiểu số, vùng khó khăn và giáo dục bảo tồn tiếng mẹ đẻ trong trường trung học cơ sở.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn tiến hành khảo sát trên cỡ mẫu gồm 59 đối tượng, bao gồm 14 cán bộ quản lý (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng, Tổ trưởng chuyên môn) và 45 giáo viên trực tiếp giảng dạy tại ba trường trung học cơ sở trên địa bàn xã Tả Phời. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu mục đích kết hợp điều tra toàn bộ đội ngũ sư phạm tại các đơn vị khảo sát. Lý do lựa chọn địa bàn và mẫu khảo sát này xuất phát từ tính chất đại diện tuyệt đối: xã Tả Phời là khu vực vùng cao khó khăn nhất thành phố Lào Cai, nơi tỷ lệ học sinh dân tộc thiểu số tại các trường chiếm từ 93,6% đến 100%, phản ánh chân thực nhất những thách thức trong công tác bảo tồn ngôn ngữ.

Về phương pháp phân tích, nghiên cứu phối hợp chặt chẽ giữa định lượng và định tính. Dữ liệu khảo sát từ phiếu hỏi được xử lý thống kê toán học bằng phần mềm Excel, phân chia theo thang đo Likert ba khoảng điểm trung bình: từ 1,00 đến 1,67 điểm là mức thấp hoặc chưa thực hiện; từ 1,68 đến 2,33 điểm là mức trung bình hoặc ít thực hiện; từ 2,34 đến 3,00 điểm là mức cao hoặc thường xuyên thực hiện. Việc lựa chọn phương pháp này giúp lượng hóa khách quan mức độ nhận thức và hiệu quả quản lý, đồng thời đối sánh với kết quả định tính thu thập từ quan sát sư phạm, phỏng vấn sâu chuyên gia và phân tích hồ sơ chuyên môn trong suốt năm học 2020 - 2021.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn tại ba trường trung học cơ sở vùng khó khăn thành phố Lào Cai mang lại những phát hiện quan trọng có căn cứ số liệu rõ ràng:

Thứ nhất, nhận thức về tầm quan trọng của việc bảo tồn tiếng mẹ đẻ đạt sự đồng thuận tuyệt đối. Toàn bộ 100% cán bộ quản lý và giáo viên được hỏi đều khẳng định công tác này là rất quan trọng, với điểm trung bình đạt mức tối đa 3,00 trên thang điểm 3,00. Đội ngũ sư phạm đều nhận thức rõ việc giữ gìn tiếng dân tộc giúp học sinh tự tin trong giao tiếp và phát huy giá trị bản sắc văn hóa tộc người.

Thứ hai, mức độ triển khai các nội dung giáo dục bảo tồn tiếng mẹ đẻ trong nhà trường còn rất hạn chế. Điểm trung bình đánh giá việc thực hiện bốn nội dung giáo dục chỉ dao động ở mức thấp từ 1,71 đến 1,76 điểm. Có từ 71,2% đến 76,3% ý kiến phản ánh các hoạt động này chỉ diễn ra ở mức ít thường xuyên, và có tới 23,8% đến 28,8% cán bộ, giáo viên xác nhận nhà trường chưa từng thực hiện việc giáo dục tính tự giác tìm tòi ngôn ngữ dân tộc cho học sinh.

Thứ ba, các hình thức tổ chức giáo dục bảo tồn ngôn ngữ chưa phong phú và thiếu tính bền vững. Hình thức giao tiếp hàng ngày giữa thầy cô và học trò xếp thứ nhất nhưng điểm trung bình chỉ đạt 2,25 điểm, với tỷ lệ thực hiện thường xuyên dừng lại ở mức 25,25%. Dạy học lồng ghép môn văn hóa đạt điểm trung bình 2,00 điểm. Đáng chú ý, hình thức giáo dục song ngữ chính quy và tổ chức tọa đàm chuyên đề hoàn toàn chưa được thực hiện, chiếm tỷ lệ 100% đánh giá ở mức điểm 1,00.

Thứ tư, công tác lập kế hoạch quản lý giáo dục bảo tồn tiếng mẹ đẻ của hiệu trưởng còn bộc lộ nhiều điểm nghẽn. Điểm trung bình các khâu lập kế hoạch chỉ đạt từ 1,54 đến 1,88 điểm. Trong đó, việc xây dựng kế hoạch thiết kế hoạt động gắn với mạch nội dung chương trình giáo dục phổ thông có điểm số thấp nhất với 1,54 điểm, và kế hoạch bồi dưỡng năng lực tiếng mẹ đẻ cho giáo viên chỉ đạt 1,66 điểm.

Thảo luận kết quả

Thực trạng đối nghịch giữa nhận thức đạt mức tuyệt đối 100% nhưng triển khai thực tế chỉ đạt điểm trung bình từ 1,71 đến 1,76 bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan. Về nhân lực, toàn thành phố Lào Cai có 504 giáo viên trung học cơ sở nhưng chỉ có 58 giáo viên người dân tộc thiểu số, chiếm tỷ lệ khiêm tốn 11,5%. Phần lớn giáo viên người Kinh công tác tại vùng cao không biết tiếng địa phương, trong khi hệ thống trường đại học sư phạm chưa có mã ngành đào tạo giáo viên dạy tiếng dân tộc thiểu số. Thêm vào đó, áp lực về khối lượng kiến thức văn hóa chính khóa và sự thiếu thốn về tài liệu, cơ sở vật chất khiến hoạt động bảo tồn ngôn ngữ bị đẩy xuống hàng thứ yếu.

Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các công trình nghiên cứu trước đây của tác giả Nguyễn Văn Lộc và tác giả Trần Trí Dõi về ngôn ngữ dân tộc vùng Việt Bắc, khi chỉ ra rằng nguy cơ đứt gãy tiếng mẹ đẻ tăng cao khi học sinh bước vào cấp trung học cơ sở do áp lực hòa nhập tiếng phổ thông.

Để minh họa trực quan sự phân hóa này, dữ liệu nghiên cứu có thể được thể hiện qua biểu đồ cột đối sánh giữa tỷ lệ nhận thức (100% đánh giá quan trọng) với mức độ hành động thực tế (trên 70% đánh giá ít thường xuyên). Đồng thời, một bảng ma trận tương quan giữa bốn chức năng quản lý sẽ chỉ rõ mắt xích yếu nhất nằm ở khâu chỉ đạo chuyên môn và kiểm tra đánh giá, giúp người quản lý xác định chính xác trọng tâm cần cải tổ.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo sát thực trạng, tác giả đề xuất bốn nhóm biện pháp quản lý đồng bộ do hiệu trưởng chủ trì thực hiện:

Thứ nhất, hoàn thiện hệ thống văn bản hướng dẫn và quy chế quản lý nội bộ về giáo dục bảo tồn tiếng mẹ đẻ. Ban Giám hiệu các trường trung học cơ sở tại xã Tả Phời cần xây dựng kế hoạch năm học lồng ghép giáo dục bản sắc văn hóa bản địa hoàn thành trước tháng 8 năm 2022. Chỉ tiêu phấn đấu là 100% tổ chuyên môn đưa nội dung bảo tồn ngôn ngữ vào phân phối chương trình, bảo đảm mỗi học kỳ có ít nhất 4 tiết giảng dạy tích hợp song ngữ tại các bộ môn Ngữ văn, Lịch sử và Giáo dục công dân.

Thứ hai, tổ chức bồi dưỡng chuẩn hóa năng lực ngôn ngữ và phương pháp giáo dục đa văn hóa cho giáo viên. Phòng Giáo dục và Đào tạo thành phố Lào Cai chủ trì phối hợp cùng các cơ sở sư phạm tổ chức các lớp học tiếng Tày, tiếng Dáy và tiếng Dao cho giáo viên vùng cao trong giai đoạn 2022 - 2024. Mục tiêu đặt ra là nâng tỷ lệ giáo viên công tác tại xã vùng khó khăn có khả năng giao tiếp song ngữ cơ bản lên trên 60%, giúp thầy cô xóa bỏ rào cản ngôn ngữ khi giảng dạy và chủ nhiệm lớp.

Thứ ba, chỉ đạo đa dạng hóa các hình thức trải nghiệm và phát triển môi trường giao tiếp học đường. Hiệu trưởng giao Tổng phụ trách Đội và giáo viên chủ nhiệm thành lập Câu lạc bộ Giữ gìn tiếng nói dân tộc trước tháng 10 năm 2022. Định kỳ tổ chức tối thiểu 2 chuyên đề văn hóa dân gian hoặc hội thi kể chuyện bằng tiếng mẹ đẻ mỗi năm học, phấn đấu thu hút trên 85% học sinh dân tộc thiểu số tham gia thường xuyên và tự tin sử dụng tiếng bản địa trong trường học.

Thứ tư, huy động tối đa các nguồn lực xã hội hóa và nghệ nhân cộng đồng hỗ trợ hoạt động giáo dục. Ủy ban nhân dân xã Tả Phời phối hợp cùng nhà trường mời từ 3 đến 5 nghệ nhân, già làng uy tín tham gia truyền dạy văn hóa, làn điệu dân ca và ngôn ngữ truyền thống trong các buổi sinh hoạt ngoại khóa định kỳ hàng quý. Đồng thời, vận động các nguồn tài trợ xã hội để tăng nguồn kinh phí hoạt động văn hóa học đường thêm 20% mỗi năm học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho bốn nhóm đối tượng chuyên môn cụ thể:

Nhóm cán bộ quản lý và hiệu trưởng các trường trung học cơ sở vùng miền núi: Tài liệu cung cấp quy trình quản lý đồng bộ bốn chức năng giúp các nhà quản lý trường học chủ động xây dựng kế hoạch giáo dục bản sắc, bố trí phân công nhân sự hợp lý và thiết lập tiêu chí kiểm tra đánh giá hoạt động giáo dục song ngữ phù hợp với điều kiện thực tế của từng đơn vị.

Nhóm giáo viên trực tiếp công tác tại địa bàn có đông con em đồng bào thiểu số: Công trình là cẩm nang gợi ý các phương pháp sư phạm tích hợp tiếng mẹ đẻ vào bài giảng văn hóa, giúp giáo viên nắm bắt tâm lý lứa tuổi học sinh dân tộc, từ đó xây dựng các hoạt động trải nghiệm hấp dẫn và tạo môi trường giao tiếp gần gũi trong học đường.

Nhóm chuyên viên chỉ đạo chuyên môn tại các Phòng và Sở Giáo dục và Đào tạo: Cung cấp hệ thống dữ liệu thực chứng tin cậy để các cấp quản lý tham mưu ban hành cơ chế đặc thù, phân bổ ngân sách bồi dưỡng tiếng dân tộc cho giáo viên và đặt hàng biên soạn tài liệu giáo dục địa phương sát với thực tiễn các tộc người thiểu số.

Nhóm học viên cao học, giảng viên và các nhà nghiên cứu khoa học giáo dục: Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp luận nghiên cứu, cung cấp khung lý thuyết đa văn hóa cùng bộ công cụ bảng hỏi khảo sát định lượng chuẩn mực trong lĩnh vực quản lý giáo dục vùng khó khăn.

Câu hỏi thường gặp

Việc bảo tồn tiếng mẹ đẻ có gây cản trở học sinh tiếp thu tiếng Việt phổ thông không? Hoàn toàn không gây cản trở. Lý thuyết giáo dục đa ngữ chứng minh việc thông thạo tiếng mẹ đẻ giúp trẻ phát triển tư duy khái niệm vững chắc, tạo cầu nối chuyển giao ngôn ngữ sang tiếng Việt nhanh chóng hơn. Khảo sát tại ba trường trung học cơ sở Tả Phời cho thấy 100% cán bộ, giáo viên đều đánh giá tiếng mẹ đẻ giúp học sinh tự tin hòa nhập và học tập tiến bộ hơn.

Tại sao các trường trung học cơ sở vùng khó khăn chưa thể triển khai mô hình giáo dục song ngữ? Nguyên nhân chủ yếu do thiếu khung chương trình chuẩn mực và thiếu đội ngũ giáo viên được đào tạo bài bản về tiếng dân tộc. Toàn thành phố Lào Cai chỉ có 58 trên tổng số 504 giáo viên là người dân tộc thiểu số, chiếm 11,5%. Các trường vùng cao không có biên chế chuyên trách dạy tiếng dân tộc, khiến hình thức này ghi nhận mức độ thực hiện 0%.

Giáo viên người Kinh có thể tham gia bảo tồn tiếng mẹ đẻ cho học sinh bằng cách nào? Giáo viên người Kinh có thể lồng ghép kiến thức văn hóa bản địa vào các bài giảng Ngữ văn, Lịch sử hoặc Địa lý. Thầy cô khuyến khích học sinh sưu tầm ca dao, câu đố và kể chuyện bằng tiếng mẹ đẻ trong giờ sinh hoạt lớp. Đồng thời, giáo viên chủ động học hỏi các câu giao tiếp cơ bản từ học sinh để tạo mối liên kết thân thiện.

Phương pháp khảo sát của đề tài bảo đảm tính tin cậy khoa học như thế nào? Đề tài khảo sát trực tiếp 59 cán bộ quản lý và giáo viên tại toàn bộ 3 trường trung học cơ sở vùng khó khăn của xã Tả Phời. Dữ liệu được đo lường bằng thang điểm 3 mức độ và xử lý bằng phần mềm Excel, kết hợp phỏng vấn sâu lãnh đạo và đối chiếu hồ sơ thực tế của 738 học sinh dân tộc thiểu số, bảo đảm độ khách quan cao.

Các giải pháp trong luận văn có thể nhân rộng sang các địa phương miền núi khác không? Hệ thống giải pháp hoàn toàn có thể nhân rộng hiệu quả. Mô hình quản lý bốn chức năng kết hợp huy động nghệ nhân cộng đồng được xây dựng dựa trên nguyên tắc khoa học quản trị giáo dục phổ quát. Các trường phổ thông vùng cao có tỷ lệ học sinh dân tộc trên 90% tại vùng Tây Bắc đều có thể áp dụng linh hoạt vào thực tế đơn vị.

Kết luận

Nghiên cứu về quản lý giáo dục bảo tồn tiếng mẹ đẻ cho học sinh trung học cơ sở vùng khó khăn thành phố Lào Cai đúc kết các luận điểm cốt lõi sau:

• Xác nhận sự đồng thuận tuyệt đối của 100% cán bộ quản lý và giáo viên về ý nghĩa sống còn của công tác bảo tồn tiếng mẹ đẻ học đường.
• Phản ánh trung thực khoảng cách lớn giữa nhận thức và thực tiễn khi mức độ tổ chức các nội dung giáo dục chỉ đạt điểm trung bình từ 1,71 đến 1,76.
• Nhận diện rào cản nhân lực lớn khi tỷ lệ giáo viên người dân tộc thiểu số cấp trung học cơ sở toàn thành phố chỉ đạt 11,5%, thiếu hụt tài liệu chuẩn hóa.
• Khẳng định tính tất yếu của việc thực hiện đồng bộ bốn chức năng quản lý từ lập kế hoạch, tổ chức nhân sự, chỉ đạo chuyên môn đến kiểm tra giám sát.
• Nhấn mạnh vai trò then chốt của việc kết hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và nghệ nhân văn hóa địa phương nhằm bảo đảm nguồn lực xã hội hóa.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là đã làm sáng tỏ bức tranh thực trạng quản lý giáo dục tại địa bàn vùng khó khăn đặc thù, đồng thời cung cấp hệ thống giải pháp sư phạm có tính thực thi cao. Lộ trình triển khai khuyến nghị chia thành hai giai đoạn: tiến hành thử nghiệm các mô hình câu lạc bộ và bài giảng tích hợp trong năm học 2022 - 2023, sau đó hoàn thiện quy trình để nhân rộng trên toàn bộ các trường vùng cao tỉnh Lào Cai giai đoạn 2024 - 2026. Ngành giáo dục và các nhà trường cần khẩn trương hành động, bởi bảo tồn tiếng mẹ đẻ cho thế hệ trẻ chính là gìn giữ linh hồn văn hóa và cội nguồn sức mạnh của các dân tộc Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, Kết luận và kiến nghị, Danh mục tài liệu tham khảo và Phụ lục. Luận văn gồm 3 chương: Chƣơng 1. Cơ sở lý luận về quản lí hoạt động giáo dục bảo tồn tiếng mẹ đẻ cho học sinh người DTTS ở trường THCS vùng khó khăn thành phố Lào Cai, tỉnh Lào Cai. Thực trạng quản lí hoạt động bảo tồn tiếng mẹ đẻ cho học sinh DTTS ở các trường THCS vùng khó khăn thành phố Lào Cai, Tỉnh Lào Cai.

Biện pháp quản lí hoạt động giáo dục bảo tồn tiếng mẹ đẻ cho học sinh DTTS ở các trường THCS vùng khó khăn thành phố Lào Cai, tỉnh Lào Cai. 4 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÍ GIÁO DỤC BẢO TỒN TIẾNG MẸ ĐẺ CHO HỌC SINH DÂN TỘC THIỂU SỐ Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC CƠ VÙNG KHÓ KHĂN THÀNH PHỐ LÀO CAI, TỈNH LÀO CAI 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu ở nước ngoài Bảo tồn ngôn ngữ dân tộc thiểu số và giáo dục ngôn ngữ dân tộc thiểu số là một vấn đề phổ biến ở tất cả các quốc gia trên thế giới.

Vấn đề bảo tồn các ngôn ngữ dân tộc không còn dừng lại ở tầm quan trọng của ngôn ngữ (là công cụ để giao tiếp và tư duy) mà nó còn là sự bảo tồn nét văn hoá, bản sắc riêng có của dân tộc đó. Chính vì thế, vấn đề bảo tồn TMĐ cho người dân tộc ở các quốc gia rất được coi trọng. Ở Nga: vào các thế kỉ XIX và XX có một xu hướng mạnh mẽ là áp đặt tiếng Nga cho các dân tộc khác nhau sống ở nước Nga đế chế. Chính sách Nga hóa để lại ít dấu hơn dưới chế độ Xô Viết.

Tuy nhiên các công trình nghiên cứu xã hội cho thấy nhiều ngôn ngữ dân tộc chỉ được sử dụng thông tục mà thôi. Không có môn học nào ở phổ thông trung học được dạy bằng ngôn ngữ của các dân tộc. Đạo luật về ngôn ngữ ở Liên Bang Nga được thông qua năm 1990 tuyên bố rằng tất cả các ngôn ngữ là một phần di sản văn hóa, lịch sử, dân tộc được Nhà nước bảo hộ. Các chương trình của Nhà nước bảo tồn và phát triển ngôn ngữ của các dân tộc Nga đang được xem xét.

Những chương trình này ngoài những vấn đề khác còn liên quan đến việc xuất bản các tác phẩm văn học bằng ngôn ngữ của tất cả các dân tộc Nga, tài trợ cho nghiên cứu, đào tạo chuyên gia về các thứ tiếng và xây dựng một hệ thống giáo dục theo quan điểm nâng cao văn hóa ngôn ngữ của các dân tộc Nga [44]. Ở nước Mỹ: Từ trước thập niên 70, nền giáo dục nước chỉ sử dụng tiếng Anh (ngôn ngữ mẹ đẻ) để giảng dạy trong nhà trường, ngoài ra không cho phép sử dụng bất kì một ngôn ngữ tiếng dân tộc nào khác trong nhà trường nhằm hướng tới mục đích thống nhất quốc gia. Điều này làm xảy ra tình trạng học sinh thiểu số 5 gặp khó khăn về ngôn ngữ và là một trong những nguyên nhân làm suy giảm chất lượng giáo dục cũng như bất đồng về chính trị ở nước này. Từ thập niên 1970 đến nay và nhất là sau sự kiện 9-11-2001, nước Mỹ xem việc đưa tiếng dân tộc thiểu số vào chương trình giáo dục là một biện pháp để phát triển giáo dục và bình ổn an ninh quốc gia và có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này [44].

Ở nước Pháp: Nước Pháp từng cấm sử dụng các ngôn ngữ của dân tộc thiểu số và các phương ngữ trong giai đoạn Từ năm 1794 đến năm 1951. Đến năm 1971, Pháp đã bỏ luật cấm sử dụng các ngôn ngữ địa phương.