Khóa luận: Mối quan hệ giữa vốn trí tuệ và hiệu quả của các ngân hàng thương mại Việt Nam

Nghiên cứu mối quan hệ tương tác giữa vốn trí tuệ, các thành phần vốn trí tuệ và hiệu quả ngân hàng tại các ngân hàng thương mại Việt Nam giai đoạn 2020-2024.

• Tác giả: Nguyễn Danh Quốc Huy
• Người hướng dẫn: ThS. Lê Ngọc Quỳnh Anh
• Trường học: Đại học Huế - Trường Đại học Kinh tế
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Mối quan hệ tương tác giữa vốn trí tuệ, các thành phần của vốn trí tuệ và hiệu quả ngân hàng của các ngân hàng thương mại Việt Nam
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Huế

Tóm tắt

I. Tổng quan về vốn trí tuệ trong hệ thống ngân hàng thương mại

Kinh tế tri thức biến tài sản vô hình thành nguồn lực cốt lõi của tổ chức tài chính. Ngành ngân hàng phụ thuộc sâu sắc vào thông tin, công nghệ và trình độ chuyên môn của đội ngũ nhân sự. Do đó, vốn trí tuệ trở thành động lực quyết định tốc độ phát triển của mỗi đơn vị. Khái niệm này bao quát toàn bộ tài nguyên phi vật chất tạo ra giá trị kinh tế. Các ngân hàng thương mại Việt Nam đang trải qua giai đoạn chuyển đổi số mạnh mẽ. Việc đầu tư vào tài sản cố định hữu hình không còn bảo đảm vị thế dẫn đầu. Thay vào đó, năng lực khai thác tri thức mang lại ưu thế rõ rệt hơn. Vốn trí tuệ phản ánh giá trị thặng dư phát sinh từ sự kết hợp giữa con người, quy trình và mạng lưới khách hàng. Quản trị tốt nguồn vốn này giúp tổ chức tiết giảm chi phí vận hành. Đồng thời, chất lượng dịch vụ tài chính được cải thiện nhanh chóng. Lãnh đạo ngân hàng cần nhận thức đầy đủ tầm quan trọng chiến lược của nguồn lực vô hình này nhằm nâng cao hiệu quả bền vững.

1.1. Khái niệm và bản chất của vốn trí tuệ

Vốn trí tuệ là nguồn lực kinh tế phi tiền tệ. Khái niệm này xuất hiện từ cuối thế kỷ hai mươi. Giới nghiên cứu chia vốn trí tuệ thành ba trụ cột chính. Trụ cột thứ nhất là vốn con người. Trụ cột thứ hai là vốn cấu trúc. Trụ cột thứ ba là vốn quan hệ. Vốn con người gắn liền với kiến thức và kỹ năng của nhân viên. Vốn cấu trúc bao gồm quy trình làm việc, dữ liệu và công nghệ nội bộ. Vốn quan hệ biểu thị mạng lưới đối tác và sự gắn bó của khách hàng. Cả ba yếu tố phối hợp chặt chẽ. Sự tương tác này biến thông tin thô thành giá trị tài chính thực tế cho ngân hàng.

1.2. Các tiêu chí đánh giá hiệu quả ngân hàng

Hiệu quả hoạt động ngân hàng được đo lường qua nhiều khía cạnh khác nhau. Các chỉ số tài chính truyền thống bao gồm tỷ suất sinh lời trên tài sản và tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu. Biên lãi ròng cũng là thước đo quan trọng phản ánh khả năng quản lý tín dụng. Bên cạnh đó, ngân hàng đánh giá hiệu quả thông qua tỷ lệ chi phí trên thu nhập. Tỷ lệ này cho thấy khả năng kiểm soát chi phí vận hành. Ngoài các con số kế toán, hiệu quả phi tài chính ngày càng được chú trọng. Tỷ lệ khách hàng quay lại và mức độ hài lòng phản ánh chất lượng thương hiệu. Ngân hàng kết hợp đồng thời hai nhóm chỉ số để có bức tranh toàn diện nhất.

II. Phân tích tác động của vốn trí tuệ đến ngân hàng thương mại

Các nghiên cứu thực nghiệm khẳng định tác động tích cực của vốn trí tuệ lên hiệu quả kinh doanh ngân hàng. Mối quan hệ này thể hiện rõ qua sự gia tăng khả năng sinh lời và hệ số an toàn vốn. Trong các thành phần, vốn con người thường đem lại đóng góp trực tiếp và lớn nhất. Nhân sự có năng lực cao giải quyết hồ sơ tín dụng chính xác hơn. Điều này giúp giảm tỷ lệ nợ xấu phát sinh. Tiếp theo, vốn cấu trúc hỗ trợ chuẩn hóa quy trình giao dịch qua các kênh kỹ thuật số. Nhờ vậy, chi phí trung gian giảm đáng kể. Tuy nhiên, thực tế tại Việt Nam cho thấy sự phân bổ vốn trí tuệ còn mất cân đối. Một số ngân hàng tập trung mua sắm phần mềm nhưng bỏ quên đào tạo nhân lực. Sự thiếu hụt kỹ năng vận hành khiến công nghệ không phát huy tối đa công năng. Ngoài ra, mối liên kết giữa vốn quan hệ và giữ chân khách hàng vẫn chưa được tối ưu hóa. Khách hàng dễ chuyển dịch sang đối thủ cạnh tranh khi có ưu đãi lãi suất tốt hơn. Do đó, các ngân hàng cần đánh giá sâu sắc từng mắt xích nội tại để khắc phục tồn tại.

2.1. Đóng góp cụ thể của từng thành phần vốn trí tuệ

Mỗi bộ phận của vốn trí tuệ mang lại giá trị riêng biệt. Vốn con người đóng góp trực tiếp vào doanh thu dịch vụ và tư vấn tài chính. Cán bộ tín dụng giỏi thẩm định chuẩn xác các khoản vay lớn. Vốn cấu trúc lưu trữ và chuyển giao tri thức hiệu quả trong toàn hệ thống. Cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin giúp tự động hóa thanh toán. Điều này rút ngắn thời gian xử lý giao dịch tại quầy. Vốn quan hệ xây dựng niềm tin vững chắc giữa ngân hàng và khách hàng. Lòng trung thành của người gửi tiền giảm thiểu áp lực thanh khoản. Sự kết hợp nhịp nhàng giữa ba thành phần tạo ra sức mạnh cộng hưởng to lớn.

2.2. Những thách thức thực tế tại các ngân hàng Việt Nam

Ngân hàng thương mại Việt Nam đối mặt nhiều rào cản khi tối ưu hóa vốn trí tuệ. Tỷ lệ biến động nhân sự ngành tài chính có xu hướng gia tăng. Khi chuyên viên giỏi rời đi, tổ chức mất đi lượng tri thức tích lũy quan trọng. Ngoài ra, văn hóa chia sẻ dữ liệu nội bộ còn nhiều hạn chế. Các phòng ban thường hoạt động biệt lập, gây cản trở dòng chảy thông tin. Chi phí đầu tư cho hệ thống công nghệ thông tin tương đối cao. Nhiều ngân hàng nhỏ chưa đủ nguồn lực để theo kịp làn sóng đổi mới. Áp lực cạnh tranh từ các công ty công nghệ tài chính cũng đe dọa trực tiếp đến thị phần truyền thống.

III. Giải pháp tối ưu hóa vốn trí tuệ cho các ngân hàng thương mại

Để nâng cao năng lực cạnh tranh, ngân hàng cần áp dụng chiến lược quản trị tri thức đồng bộ. Đầu tiên, phương pháp hệ số giá trị gia tăng vốn trí tuệ VAIC nên được đưa vào hệ thống quản lý nội bộ. Mô hình này giúp ban điều hành định lượng chính xác hiệu suất tạo giá trị của từng tài sản vô hình. Thứ hai, các ngân hàng cần đẩy mạnh chính sách thu hút và giữ chân nhân tài chất lượng cao. Chế độ đãi ngộ cạnh tranh cùng lộ trình đào tạo bài bản tạo động lực cống hiến lâu dài. Thứ ba, việc nâng cấp hạ tầng số cần gắn liền với tái cấu trúc quy trình vận hành. Tự động hóa các nghiệp vụ thủ công giúp tiết kiệm chi phí và giảm thiểu sai sót tác nghiệp. Cuối cùng, tăng cường quản lý trải nghiệm người dùng đóng vai trò quyết định trong việc bồi đắp vốn quan hệ. Ngân hàng cần lắng nghe phản hồi và cá nhân hóa sản phẩm dịch vụ tài chính. Sự kết hợp linh hoạt giữa công nghệ hiện đại và con người chuyên nghiệp sẽ tạo đòn bẩy tăng trưởng bền vững.

3.1. Phương pháp định lượng vốn trí tuệ theo mô hình VAIC

Mô hình VAIC do học giả Ante Pulic phát triển là công cụ đo lường phổ biến. Phương pháp này tính toán giá trị gia tăng dựa trên báo cáo tài chính đã kiểm toán. Hệ số tổng hợp được cấu thành từ ba chỉ tiêu thành phần. Thứ nhất là hiệu quả sử dụng vốn con người HCE. Thứ hai là hiệu quả sử dụng vốn cấu trúc SCE. Thứ ba là hiệu quả sử dụng vốn tài chính CEE. Chỉ số VAIC phản ánh khả năng biến nguồn lực vô hình và hữu hình thành giá trị thặng dư. Ban giám đốc dễ dàng so sánh hiệu suất giữa các chi nhánh hoặc so với đối thủ. Đây là cơ sở khoa học để phân bổ ngân sách hợp lý.

3.2. Giải pháp phát triển đồng bộ nhân lực và công nghệ số

Ngân hàng cần xây dựng chiến lược phát triển nguồn nhân lực gắn liền với công nghệ thông tin. Các chương trình đào tạo chuyên sâu về phân tích dữ liệu và trí tuệ nhân tạo nên được triển khai thường xuyên. Cán bộ ngân hàng cần làm chủ các công cụ kỹ thuật số mới. Đồng thời, tổ chức phải chuẩn hóa quy trình làm việc trên nền tảng đám mây an toàn. Việc chia sẻ thông tin liên phòng ban giúp loại bỏ các điểm nghẽn tác nghiệp. Hệ thống quản trị quan hệ khách hàng CRM cần được nâng cấp để lưu trữ hành vi người dùng chính xác. Nhờ đó, ngân hàng đáp ứng kịp thời nhu cầu tài chính cá nhân hóa và gia tăng sự hài lòng.

IV. Kết luận tác động của vốn trí tuệ với ngân hàng thương mại

Vốn trí tuệ giữ vai trò quyết định trong việc định hình năng lực cạnh tranh ngành ngân hàng. Thời kỳ phát triển chỉ dựa vào vốn vật chất và mạng lưới chi nhánh vật lý đã qua. Trong bối cảnh kinh tế số, tài sản vô hình mang lại tỷ suất sinh lời vượt trội và kiểm soát rủi ro hiệu quả hơn. Các ngân hàng thương mại Việt Nam cần coi vốn trí tuệ là khoản đầu tư chiến lược dài hạn thay vì chi phí ngắn hạn. Việc tích hợp mô hình đo lường VAIC vào hoạt động quản trị giúp định hướng chính xác chính sách kinh doanh. Bên cạnh đó, ngân hàng phải dung hòa cả ba cấu phần tri thức để phát huy sức mạnh tổng thể. Lãnh đạo ngân hàng cần nhanh chóng chuyển dịch tư duy quản trị hướng tới tài sản tri thức. Điều này bảo đảm tính thích ứng cao trước những biến động khó lường của thị trường tài chính toàn cầu. Đầu tư bền bỉ vào con người và nền tảng số sẽ tạo dựng nền tảng vững chắc cho sự tăng trưởng thịnh vượng trong tương lai.

4.1. Ứng dụng thực tiễn trong công tác điều hành ngân hàng

Kết quả nghiên cứu mở ra hướng đi rõ ràng cho các cấp quản lý ngân hàng. Ban điều hành nên đưa chỉ số vốn trí tuệ vào hệ thống thẻ điểm cân bằng BSC. Việc này giúp đánh giá toàn diện hiệu quả làm việc của từng chi nhánh. Đồng thời, ngân hàng cần số hóa toàn diện hồ sơ đào tạo nhân viên. Các chương trình thăng tiến cần dựa trên năng lực chuyên môn và đóng góp đổi mới sáng tạo thực tế. Ngoài ra, việc cải tiến hệ thống ngân hàng lõi Core Banking giúp tăng cường tích hợp quy trình. Các phòng ban phối hợp nhịp nhàng và giảm đáng kể thời gian chờ đợi của khách hàng.

4.2. Khuyến nghị chính sách phát triển tài sản vô hình

Ngân hàng Nhà nước và các cơ quan chức năng cần hoàn thiện khung pháp lý về tài sản vô hình. Các quy định hiện hành cần hướng dẫn chi tiết việc định giá và ghi nhận vốn trí tuệ trên báo cáo tài chính. Điều này giúp phản ánh minh bạch giá trị thực của các ngân hàng thương mại trên thị trường chứng khoán. Bên cạnh đó, các hiệp hội tài chính nên tổ chức nhiều diễn đàn chia sẻ kinh nghiệm quản trị tri thức. Các trường đại học cần liên kết chặt chẽ với ngân hàng để nâng cao chất lượng đào tạo nhân lực. Sự đồng hành giữa cơ quan quản lý và các ngân hàng sẽ tạo lập môi trường phát triển lành mạnh, bền vững.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong nền kinh tế tri thức và bối cảnh chuyển đổi số của ngành tài chính – ngân hàng, sự phát triển bền vững của các ngân hàng thương mại không chỉ phụ thuộc vào các nguồn lực tài chính hữu hình truyền thống mà chịu sự chi phối ngày càng lớn từ năng lực quản trị các tài sản vô hình, đặc biệt là vốn trí tuệ. Vốn trí tuệ được xem là nguồn lực then chốt tạo nên lợi thế cạnh tranh dài hạn, hỗ trợ các ngân hàng thương mại gia tăng giá trị, tối ưu hóa chi phí vận hành, kiểm soát rủi ro và thích ứng trước những xu hướng công nghệ như tự động hóa, ngân hàng số và công nghệ tài chính (Fintech). Vốn trí tuệ trong hệ thống ngân hàng cấu thành từ ba bộ phận chính: vốn nhân lực (trình độ chuyên môn, kinh nghiệm, kỹ năng và đạo đức nghề nghiệp của nhân sự), vốn cấu trúc (quy trình vận hành nội bộ, hệ thống công nghệ thông tin và văn hóa tổ chức) và vốn quan hệ (mạng lưới kết nối với khách hàng, đối tác và nhà cung ứng).

Tại Việt Nam, các ngân hàng thương mại phải chịu áp lực cạnh tranh gay gắt, đồng thời phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về an toàn vốn và quản trị rủi ro sau những biến động kinh tế thời kỳ hậu đại dịch COVID-19. Mặc dù các nghiên cứu quốc tế về vốn trí tuệ đã phát triển mạnh mẽ—với thống kê của Guthrie và cộng sự (2012) chỉ ra các công trình về vốn trí tuệ chiếm 15,8% tổng số nghiên cứu kế toán giai đoạn 2000–2009, và giai đoạn 2010–2019 tiếp tục ghi nhận sự bùng nổ theo Martin-de Castro và cộng sự (2019)—tuy nhiên tại Việt Nam, các nghiên cứu thực nghiệm của Phan Anh và Nguyễn Nhật Minh (2023), Lê Hồng Nga và Nguyễn Thành Đạt (2021) vẫn còn giới hạn về phạm vi thời gian, cỡ mẫu và phương pháp đo lường. Đáng chú ý, các nghiên cứu trước đây chủ yếu phân tích tác động một chiều từ vốn trí tuệ đến hiệu quả tài chính mà chưa làm rõ mối quan hệ tương tác hai chiều (chiều tác động ngược lại từ kết quả sinh lời của ngân hàng tới việc tái đầu tư và phát triển vốn trí tuệ). Do đó, việc thực hiện đề tài "Mối quan hệ tương tác giữa vốn trí tuệ, các thành phần của vốn trí tuệ và hiệu quả ngân hàng của các ngân hàng thương mại Việt Nam" mang tính cấp thiết về mặt lý luận kinh tế lượng và thực tiễn điều hành ngân hàng.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được xác lập rõ ràng gồm:

• Mục tiêu chung: Phân tích mối quan hệ tương tác giữa vốn trí tuệ, các thành phần vốn trí tuệ và hiệu quả ngân hàng của các ngân hàng thương mại Việt Nam, từ đó đề ra những giải pháp nhằm nâng cao vốn trí tuệ, hiệu quả của các ngân hàng thương mại Việt Nam.
• Các mục tiêu cụ thể:
  1. Tổng quan về vốn trí tuệ, hiệu quả ngân hàng của các ngân hàng thương mại Việt Nam; Mối quan hệ giữa vốn trí tuệ và hiệu quả ngân hàng của các ngân hàng thương mại.
  2. Đánh giá và phân tích mối quan hệ tương tác giữa vốn trí tuệ, các thành phần vốn trí tuệ và hiệu quả ngân hàng của các ngân hàng thương mại Việt Nam.
  3. Đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao vốn trí tuệ và cải thiện hiệu quả ngân hàng của các ngân hàng thương mại Việt Nam.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Mối quan hệ tương tác hai chiều giữa vốn trí tuệ, các thành phần của vốn trí tuệ và hiệu quả ngân hàng của các ngân hàng thương mại.
• Phạm vi không gian: 28 ngân hàng thương mại tại Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 3 năm, từ năm 2021 đến năm 2023.
• Phạm vi nội dung: Mối quan hệ tác động qua lại giữa hệ số gia tăng vốn trí tuệ (VAIC), hiệu quả sử dụng vốn nhân lực (HCE), hiệu quả sử dụng vốn cấu trúc (SCE), hiệu quả sử dụng vốn tài chính (CEE) và tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản bình quân (ROAA), đặt trong mối liên hệ với các biến kiểm soát đặc thù ngân hàng và kinh tế vĩ mô.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng hệ thống cơ sở lý thuyết dựa trên các khái niệm học thuật về hiệu quả ngân hàng và vốn trí tuệ:

• Về hiệu quả ngân hàng: Kế thừa quan điểm của Nguyễn Việt Hùng (2008), PGS.TS Nguyễn Khắc Minh, Benligiray (2004), Lê Dân (2004) và Seiford & Zhu (1999), hiệu quả phản ánh mối tương quan giữa việc phân bổ đầu vào khan hiếm với kết quả đầu ra nhằm đạt mục tiêu tối đa hóa giá trị. Theo Berger và Humphrey (1997), việc đánh giá hiệu quả chia làm hai hướng: phương pháp phân tích hiệu quả biên (bao gồm phương pháp tham số đòi hỏi dạng hàm cụ thể và phương pháp phi tham số) và phương pháp kế toán dựa trên các chỉ số tài chính (phản ánh khả năng sinh lời, quản lý chi phí, chất lượng tài sản và thanh khoản theo Bikker & Haaf 2002; Adam 2014). Tác giả lựa chọn hướng tiếp cận tài chính, sử dụng chỉ tiêu Tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản bình quân (ROAA) để khắc phục nhược điểm của biến động tài sản trong kỳ so với ROA tĩnh.
• Về vốn trí tuệ: Kế thừa định nghĩa của Edvinsson và Malone (1997), Bontis và cộng sự (2002), vốn trí tuệ cấu thành từ Vốn nhân lực (Human Capital), Vốn cấu trúc (Structural Capital) và Vốn quan hệ (Relational Capital). Về phương pháp lượng hóa, tác giả lựa chọn mô hình Hệ số giá trị gia tăng của vốn trí tuệ (VAIC - Value Added Intellectual Capital) được phát triển bởi Pulic (2000), trong đó giá trị gia tăng (VA) được tính toán từ báo cáo tài chính đã kiểm toán: $$\text{VA} = \text{OP} + \text{HC} + \text{D}$$ (với OP là lợi nhuận thuần hoạt động, HC là chi phí nhân viên được xem như khoản đầu tư, D là chi phí khấu hao). Các chỉ số thành phần bao gồm:
  • Hiệu quả sử dụng vốn tài chính: $\text{CEE} = \frac{\text{VA}}{\text{CE}}$ (CE là vốn chủ sở hữu).
  • Hiệu quả sử dụng vốn nhân lực: $\text{HCE} = \frac{\text{VA}}{\text{HC}}$.
  • Hiệu quả sử dụng vốn cấu trúc: $\text{SCE} = \frac{\text{SC}}{\text{VA}}$ (trong đó $\text{SC} = \text{VA} - \text{HC}$).
  • Hệ số tổng hợp: $\text{VAIC} = \text{HCE} + \text{SCE} + \text{CEE}$.

Khóa luận thiết lập 4 giả thuyết nghiên cứu dựa trên các lý thuyết nền tảng:

• Giả thuyết H1: Có mối quan hệ tương tác cùng chiều giữa hiệu quả sử dụng vốn nhân lực và hiệu quả ngân hàng (dựa trên Lý thuyết các bên liên quan của Freeman 1984, Lý thuyết đầu tư vào vốn con người và Lý thuyết tái đầu tư lợi nhuận).
• Giả thuyết H2: Có mối quan hệ tương tác cùng chiều giữa hiệu quả sử dụng vốn cấu trúc và hiệu quả ngân hàng (dựa trên Lý thuyết hiệu quả hoạt động và tối ưu hóa quy trình, Lý thuyết tái đầu tư lợi nhuận).
• Giả thuyết H3: Có mối quan hệ tương tác ngược chiều giữa hiệu quả sử dụng vốn tài chính và hiệu quả ngân hàng (dựa trên Lý thuyết đại diện, Lý thuyết đánh đổi lợi nhuận - rủi ro, và Lý thuyết cấu trúc vốn).
• Giả thuyết H4: Có mối quan hệ tương tác cùng chiều giữa hệ số gia tăng của vốn trí tuệ và hiệu quả ngân hàng (dựa trên Lý thuyết tài sản trí tuệ và nguồn lực, Lý thuyết dựa trên kiến thức của Grant 1991, và Lý thuyết tái đầu tư lợi nhuận).

Về phương pháp xử lý dữ liệu và kinh tế lượng:

• Dữ liệu nghiên cứu là dữ liệu bảng cân bằng (Balanced Panel Data) thu thập từ 28 ngân hàng thương mại Việt Nam giai đoạn 2021–2023, tạo nên 84 quan sát.
• Nguồn dữ liệu: Báo cáo tài chính hợp nhất đã kiểm toán, Báo cáo thường niên của các ngân hàng thương mại, cổng thông tin tài chính CafeF và số liệu kinh tế vĩ mô từ Tổng cục Thống kê, Ngân hàng Nhà nước.
• Quy trình phân tích định lượng trên phần mềm Stata 17:
  1. Sử dụng Excel để tổng hợp và tính toán các chỉ số tài chính, giá trị gia tăng và các hệ số VAIC.
  2. Thực hiện hồi quy tiêu chuẩn Pooled OLS cho dữ liệu bảng kèm các kiểm định đa cộng tuyến, phương sai thay đổi và tự tương quan. Do xuất hiện hiện tượng nội sinh và mối quan hệ ảnh hưởng qua lại hai chiều giữa các biến phụ thuộc và biến độc lập, Pooled OLS bị suy giảm hiệu quả ước lượng.
  3. Áp dụng Mô hình hồi quy dường như không liên quan (SUR - Seemingly Unrelated Regression) do Arnold Zellner (1962) đề xuất. Phương pháp SUR xử lý đồng thời hệ phương trình hồi quy, tận dụng thông tin từ ma trận phương sai - hiệp phương sai của các phần dư giữa các phương trình để nâng cao hiệu quả ước lượng, cho phép đánh giá tương tác hai chiều giữa ROAA và các thành phần của vốn trí tuệ.
  4. Kiểm định lại tính vững của mô hình thông qua chẩn đoán sự hội tụ của chuỗi MCMC (Markov Chain Monte Carlo) phục vụ suy diễn Bayes, thông qua biểu đồ vết (trace plot), biểu đồ phân phối hậu nghiệm (histogram), biểu đồ tự tương quan (autocorrelation) và đồ thị ước tính mật độ hạt nhân (density plot).

Hệ thống biến số được tác giả sử dụng trong 4 mô hình hồi quy SUR 2 chiều được tổng hợp trong bảng sau:

Ký hiệu biến	Tên biến và cách thức đo lường	Vai trò trong mô hình	Dấu kỳ vọng	Nguồn tham khảo chính
ROAA	Tỷ suất lợi nhuận trên tổng tài sản bình quân = Lợi nhuận sau thuế / Tổng tài sản bình quân	Biến phụ thuộc / Tương tác	Tùy phương trình	Aupperle và cs (1985), Lê Hồng Nga & Nguyễn Thành Đạt (2021)
HCE	Hiệu quả sử dụng vốn nhân lực = VA / HC	Biến độc lập / Tương tác	$+$	Ting & Lean (2008), Jelena Pekovic và cs (2020)
SCE	Hiệu quả sử dụng vốn cấu trúc = (VA - HC) / VA	Biến độc lập / Tương tác	$+$	Jelena Pekovic và cs (2020), Phan Anh & Nguyễn Nhật Minh (2023)
CEE	Hiệu quả sử dụng vốn tài chính = VA / Vốn chủ sở hữu	Biến độc lập / Tương tác	$-$	Mahfoudh Al-Musali & Ku Ismail (2016)
VAIC	Hệ số gia tăng của vốn trí tuệ = HCE + SCE + CEE	Biến độc lập / Tương tác	$+$	Nawaz & Haniffa (2017), Lê Hồng Nga & Nguyễn Thành Đạt (2021)
LNTA	Quy mô ngân hàng = Logarit tự nhiên của Tổng tài sản	Biến kiểm soát	$+$	Lê Hồng Nga & Nguyễn Thành Đạt (2021)
CAP	Tỷ lệ vốn chủ sở hữu = Vốn chủ sở hữu / Tổng tài sản	Biến kiểm soát	$+$	Gul và cs (2011), Lê Hồng Nga & Nguyễn Thành Đạt (2021)
CIR	Tỷ lệ chi phí hoạt động = Chi phí hoạt động / Tổng thu nhập hoạt động	Biến kiểm soát	$-$	Nguyễn Thành Đạt và cs (2021)
NPL	Tỷ lệ nợ xấu = Tổng nợ xấu / Tổng dư nợ tín dụng	Biến kiểm soát	$-$	Bùi Văn Trịnh & Lý Phương Thùy (2023)
DLR	Tỷ lệ tiền gửi khách hàng = Tiền gửi khách hàng / Tổng dư nợ tín dụng	Biến kiểm soát	$-$	Nguyễn Việt Hùng (2008)
LA	Tỷ lệ cho vay = Cho vay khách hàng / Tổng tài sản	Biến kiểm soát	$+$	Gul và cs (2011)
INF	Tỷ lệ lạm phát hàng năm của nền kinh tế	Biến kiểm soát vĩ mô	$-$	Lê Hồng Nga & Nguyễn Thành Đạt (2021)
GDP	Tốc độ tăng trưởng GDP hàng năm của Việt Nam	Biến kiểm soát vĩ mô	$+$	Akkas & Asutay (2022)
TILESOHUU	Tỷ lệ sở hữu nhà nước (NHTM Nhà nước = 1, NHTM Cổ phần = 0)	Biến kiểm soát giả	$+ / -$	Lê Hồng Nga & Nguyễn Thành Đạt (2021)

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về hiệu quả ngân hàng, vốn trí tuệ và các thành phần của vốn trí tuệ

Chương này tập trung xây dựng nền tảng học thuật về các khái niệm cốt lõi: hiệu quả hoạt động ngân hàng thương mại, các góc độ đo lường hiệu quả biên (tham số, phi tham số) và chỉ tiêu tài chính (ROA, ROE, các chỉ số huy động vốn, tín dụng và an toàn vốn). Tác giả làm rõ bản chất vốn trí tuệ là tài sản vô hình và trình bày chi tiết mô hình VAIC của Pulic (2000) cùng cách tính các chỉ số thành phần HCE, SCE, CEE. Chương 1 cũng tổng quan các nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước (Irene Wei Kiong Ting & Hooi Lean 2008; Jelena Pekovic và cs 2020; Al-Musali & Ku Ismail 2016; Lê Hà Như Thảo 2017; Phan Anh & Nguyễn Nhật Minh 2023), từ đó thiết lập 4 giả thuyết nghiên cứu và xây dựng cấu trúc 4 hệ phương trình SUR hai chiều với đầy đủ các biến kiểm soát nội tại và biến vĩ mô.

Chương 2: Mối quan hệ tương tác giữa hiệu quả ngân hàng với vốn trí tuệ và các thành phần vốn trí tuệ của các ngân hàng thương mại Việt Nam

Chương 2 trình bày bối cảnh thực tiễn, phân tích thống kê và ước lượng mô hình thực nghiệm:

• Bối cảnh kinh tế vĩ mô và hoạt động ngân hàng giai đoạn 2021–2023:
  • Tốc độ tăng trưởng GDP: Năm 2021 đạt 2,58% (mức thấp nhất trong vòng một thập kỷ do ảnh hưởng của đại dịch COVID-19 và giãn cách xã hội kéo dài). Năm 2022 ghi nhận sự phục hồi mạnh mẽ với mức tăng trưởng 8,02% nhờ mở cửa hoàn toàn nền kinh tế, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt mức kỷ lục 732,5 tỷ USD (xuất khẩu đạt 371,85 tỷ USD, tăng 10,6%; nhập khẩu đạt 360,65 tỷ USD, tăng 8,4%; khách quốc tế tăng gấp 23,3 lần). Năm 2023, tăng trưởng GDP chậm lại ở mức 5,05% do tổng kim ngạch xuất nhập khẩu giảm 6,6% (đạt 683 tỷ USD) cùng hiệu ứng nền cao của năm 2022.
  • Tỷ lệ lạm phát (INF): Biến động theo xu hướng tăng dần, cụ thể năm 2021 là 1,84%, năm 2022 là 3,15% và năm 2023 là 3,25%, phản ánh áp lực từ giá nguyên liệu thế giới và biến động địa chính trị.
• Thực trạng vốn trí tuệ và hiệu quả hoạt động: Phân tích diễn biến các chỉ số HCE, CEE, SCE, VAIC và ROAA của 28 ngân hàng thương mại Việt Nam giai đoạn 2021–2023 thông qua biểu đồ và bảng thống kê mô tả.
• Kết quả hồi quy SUR và kiểm định:
  • Thống kê mô tả dữ liệu bảng và ma trận tương quan giữa các biến trong 4 mô hình.
  • Kết quả ước lượng hồi quy SUR khẳng định sự tồn tại của mối quan hệ tương tác giữa hiệu quả ngân hàng (ROAA) với hiệu quả sử dụng vốn nhân lực (HCE), hiệu quả sử dụng vốn tài chính (CEE) và hệ số tổng hợp VAIC.
  • Tuy nhiên, kết quả thực nghiệm chưa chứng minh được mối quan hệ tương tác có ý nghĩa thống kê giữa hiệu quả ngân hàng (ROAA) và hiệu quả sử dụng vốn cấu trúc (SCE).
  • Kiểm định suy diễn Bayes với chuỗi MCMC: Các đồ thị vết (trace plot), biểu đồ phân phối hậu nghiệm, biểu đồ tự tương quan và mật độ hạt nhân đều xác nhận chuỗi MCMC đạt sự hội tụ, chứng minh mô hình hồi quy SUR có tính vững chắc và đáng tin cậy.

Chương 3: Định hướng và giải pháp cải thiện quản trị hiệu quả ngân hàng, vốn trí tuệ và các thành phần của vốn trí tuệ của các NHTM Việt Nam

Chương 3 đề xuất định hướng chiến lược và hệ thống giải pháp đồng bộ gồm:

• Định hướng quản trị: Định hướng nâng cao hiệu quả tài chính gắn liền với an toàn vốn; định hướng phát triển nguồn vốn nhân lực chất lượng cao; chuẩn hóa và hiện đại hóa vốn cấu trúc; tối ưu hóa chi phí sử dụng vốn tài chính; và khai thác giá trị tổng hợp từ vốn trí tuệ.
• Các giải pháp cụ thể:
  • Giải pháp quản trị hiệu quả ngân hàng: Kiểm soát chi phí hoạt động (CIR), giám sát chất lượng tín dụng nhằm giảm thiểu nợ xấu (NPL), và cân đối tỷ lệ cho vay trên tổng tài sản.
  • Giải pháp quản trị hiệu quả sử dụng vốn nhân lực (HCE): Hoàn thiện chính sách đãi ngộ, lương thưởng gắn liền với năng suất, đào tạo nâng cao kỹ năng số và năng lực xử lý rủi ro cho đội ngũ nhân sự.
  • Giải pháp quản trị hiệu quả sử dụng vốn cấu trúc (SCE): Nâng cấp hạ tầng công nghệ thông tin, tự động hóa quy trình nghiệp vụ nội bộ, xây dựng văn hóa doanh nghiệp minh bạch và hỗ trợ chia sẻ tri thức.
  • Giải pháp quản trị hiệu quả sử dụng vốn tài chính (CEE): Tối ưu hóa cơ cấu nguồn vốn, quản trị chi phí vốn chủ sở hữu và tránh tích lũy vốn quá mức dẫn đến lãng phí chi phí cơ hội.
  • Giải pháp quản trị hệ số gia tăng vốn trí tuệ (VAIC): Kết hợp hài hòa giữa vốn tài chính và các tài sản vô hình nhằm tạo ra giá trị gia tăng vượt trội và bền vững.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đạt được các kết quả thực nghiệm và đóng góp cụ thể:

• Bằng chứng thực nghiệm định lượng: Khóa luận phân tích tập dữ liệu 84 quan sát từ 28 NHTM Việt Nam giai đoạn 2021–2023, kiểm định thành công hiện tượng nội sinh và mối quan hệ hai chiều giữa các cấu phần vốn trí tuệ và hiệu quả tài chính. Kết quả khẳng định mối quan hệ tương tác cùng chiều giữa vốn nhân lực (HCE), hệ số gia tăng vốn trí tuệ tổng hợp (VAIC) với tỷ suất sinh lời ROAA; đồng thời xác nhận tác động tương tác của vốn tài chính (CEE).
• Phát hiện đặc thù: Phân tích thực nghiệm của đề tài chỉ ra rằng mối quan hệ tương tác giữa hiệu quả ngân hàng (ROAA) và hiệu quả sử dụng vốn cấu trúc (SCE) chưa được chứng minh một cách có ý nghĩa thống kê trong mẫu nghiên cứu, phản ánh thực trạng việc đầu tư vào hệ thống quy trình, công nghệ tại các NHTM Việt Nam giai đoạn 2021–2023 cần thêm thời gian để chuyển hóa thành hiệu quả sinh lời rõ rệt.
• Đóng góp về mặt phương pháp luận: Khóa luận là một trong những công trình tiên phong tại Việt Nam áp dụng mô hình hồi quy dường như không liên quan (SUR) để giải quyết quan hệ đồng thời hai chiều giữa vốn trí tuệ và hiệu quả ngân hàng, đồng thời sử dụng chẩn đoán hội tụ chuỗi MCMC trong suy diễn Bayes để kiểm định độ vững của mô hình.
• Đóng góp về mặt chính sách và ứng dụng: Đề xuất các nhóm giải pháp chi tiết cho các NHTM về phân bổ nguồn lực đầu tư cho nhân sự, công nghệ và cơ cấu vốn, cùng các kiến nghị gửi đến cơ quan quản lý Nhà nước nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý thúc đẩy tài sản vô hình và chuyển đổi số ngân hàng.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tự xác định các hạn chế và đề xuất hướng mở rộng nghiên cứu:

• Hạn chế về phạm vi không gian và thời gian: Nghiên cứu giới hạn trong phạm vi 28 ngân hàng thương mại Việt Nam với chuỗi thời gian 3 năm (2021–2023), tổng số 84 quan sát. Đây là giai đoạn nền kinh tế chịu nhiều biến động bất thường từ đại dịch COVID-19 và giai đoạn đầu phục hồi, có thể gây ra những nhiễu loạn mang tính chu kỳ ngắn hạn đối với số liệu tài chính.
• Hạn chế về phương pháp đo lường vốn trí tuệ: Mô hình VAIC của Pulic (2000) tuy có ưu thế về tính khách quan nhờ sử dụng dữ liệu kế toán công khai, nhưng chưa phản ánh đầy đủ các yếu tố định tính của vốn cấu trúc và chưa tách biệt hoàn toàn thành phần vốn quan hệ (Relational Capital) như các khung lý thuyết mở rộng khác.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Mở rộng cỡ mẫu và kéo dài chuỗi thời gian nghiên cứu sang các giai đoạn ổn định hơn; áp dụng các mô hình VAIC điều chỉnh (chẳng hạn như M-VAIC bổ sung vốn quan hệ); hoặc kết hợp phương pháp kế toán tài chính với các phương pháp phi tham số (DEA) để đo lường toàn diện hiệu quả kỹ thuật và hiệu quả kinh tế của các ngân hàng.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên cao học ngành Tài chính – Ngân hàng, Kế toán và Kinh tế ứng dụng: Cung cấp tài liệu tham khảo thực tế về quy trình nghiên cứu thực nghiệm kinh tế lượng sử dụng dữ liệu bảng.
• Những người nghiên cứu về vốn trí tuệ và hiệu quả ngân hàng: Đáng tham khảo ở Chương 1 về phương pháp đo lường VAIC, hệ thống lý thuyết giải thích tác động tương tác hai chiều, và Chương 2 về kỹ thuật ước lượng mô hình hồi quy SUR kết hợp kiểm định hội tụ chuỗi MCMC trên phần mềm Stata 17.
• Nhà quản trị tại các ngân hàng thương mại: Tham khảo cơ sở thực nghiệm để hoạch định chiến lược đầu tư nguồn nhân lực, tối ưu hóa chi phí vận hành và phân bổ vốn tài chính.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao tác giả lại sử dụng mô hình hồi quy SUR thay vì phương pháp Pooled OLS truyền thống?
   Qua các kiểm định cơ bản trên dữ liệu bảng, tác giả phát hiện giữa hiệu quả ngân hàng (ROAA) và các cấu phần của vốn trí tuệ (HCE, SCE, CEE, VAIC) tồn tại mối quan hệ nội sinh và tương tác ảnh hưởng qua lại hai chiều. Phương pháp Pooled OLS không xử lý được hiện tượng này dẫn đến ước lượng không hiệu quả. Mô hình hồi quy SUR (Zellner 1962) cho phép ước lượng đồng thời nhiều phương trình, tận dụng tương quan giữa sai số của các phương trình và phân tích chính xác mối quan hệ tác động hai chiều.

2. Các giả thuyết nghiên cứu chính được đề xuất trong khóa luận là gì?
   Khóa luận xây dựng 4 giả thuyết: H1 (tương tác cùng chiều giữa HCE và ROAA); H2 (tương tác cùng chiều giữa SCE và ROAA); H3 (tương tác ngược chiều giữa CEE và ROAA); và H4 (tương tác cùng chiều giữa VAIC và ROAA).

3. Chỉ số nào đại diện cho hiệu quả ngân hàng và cách tính toán ra sao?
   Tác giả sử dụng Tỷ suất lợi nhuận trên tổng tài sản bình quân (ROAA), được tính bằng Lợi nhuận sau thuế chia cho Tổng tài sản bình quân. Việc sử dụng ROAA thay vì ROA tĩnh nhằm khắc phục sai lệch do biến động tài sản lớn của các ngân hàng trong kỳ kinh doanh.

4. Kết quả thực nghiệm đã phát hiện điểm đáng chú ý nào liên quan đến vốn cấu trúc (SCE)?
   Khác với kỳ vọng lý thuyết ban đầu ở giả thuyết H2, kết quả phân tích thực nghiệm của khóa luận chưa chứng minh được mối quan hệ tương tác có ý nghĩa thống kê giữa hiệu quả ngân hàng (ROAA) và hiệu quả sử dụng vốn cấu trúc (SCE) tại 28 NHTM Việt Nam giai đoạn 2021–2023.

5. Quy mô mẫu nghiên cứu và nguồn dữ liệu của đề tài được xác định như thế nào?
   Mẫu nghiên cứu gồm 28 ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn 3 năm (2021–2023), tạo nên bộ dữ liệu bảng cân bằng với 84 quan sát. Dữ liệu được trích xuất từ báo cáo tài chính hợp nhất đã kiểm toán, báo cáo thường niên, cổng thông tin tài chính CafeF và số liệu vĩ mô của Tổng cục Thống kê.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Nguyễn Danh Quốc Huy đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về vốn trí tuệ và hiệu quả ngân hàng, đồng thời ứng dụng thành công phương pháp kinh tế lượng SUR và suy diễn Bayes MCMC trên bộ dữ liệu 28 ngân hàng thương mại Việt Nam giai đoạn 2021–2023. Kết quả thực nghiệm làm rõ vai trò tương tác quan trọng của vốn nhân lực, vốn tài chính và hệ số VAIC đối với tỷ suất sinh lời ROAA, đồng thời chỉ ra thực trạng chưa có tác động rõ rệt của vốn cấu trúc. Công trình cung cấp hàm ý quản trị thiết thực cho các nhà điều hành ngân hàng trong việc cân đối phân bổ nguồn lực vô hình nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và sức khỏe tài chính bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HIỆU QUẢ NGÂN HÀNG , VỐN TRÍ TUỆ VÀ CÁC THÀNH PHẦN CỦA VỐN TRÍ TUỆ 1. Tổng quan về hiệu quả ngân hàng, vốn trí tuệ và các thành vốn trí tuệ của các ngân hàng thương mại. Tổng quan về hiệu quả ngân hàng: 1. Khái niệm: Theo Nguyễn Việt Hùng (2008), hiệu quả là việc phân bố đầu vào có thể sử dụng và đầu ra sản xuất một cách hợp lý, nhằm đạt được mục tiêu đề ra từ ban đầu.

Điều này nghĩa là sử dụng nguồn lực (vốn, lao động, kĩ thuật,.) một cách hợp lý để đạt được kết mong muốn. Để làm tốt quá trình này phải cân nhắc thật kỹ lưỡng về chi phí và lợi ích, nhằm đạt được mục đích tối đa hóa giá trị cho doanh nghiệp với nguồn lực có sẵn. Theo định nghĩa trong cuốn "Từ điển Toán kinh tế, Thống kê, kinh tế lượng Anh- Việt" trang 255 của PGS.TS Nguyễn Khắc Minh thì "hiệu quả " trong kinh tế được định nghĩa là "mối tương quan giữa đầu vào các yếu tố khan hiếm với đầu ra hàng hóa và dịch vụ. Theo khái niệm này, sự thành công của một doanh nghiệp là sự phân bố đầu vào và đầu ra một cách hợp lý nhằm đáp ứng được một mục tiêu cụ thể.

Trong tác phẩm Humans Réources Management (2004), Benligiray cho rằng hiệu quả là một công việc được hoàn thành đến thời điểm cuối cùng bởi một cá nhân hoặc một nhóm. Vì vậy, hiệu quả lúc này được đo bằng mức độ hoàn thành công việc so với mục tiêu đã đề ra trong một chu kì kinh doanh. Nhìn chung, Ngân hàng Thương mại (NHTM) mang bản chất của một doanh nghiệp, nhưng điểm đặc biệt là hoạt động kinh doanh chủ yếu xoay quanh tiền tệ và các dịch vụ tài chính. Chính vì thế, hiệu quả hoạt động của NHTM không chỉ đơn thuần được đánh giá dựa trên lợi nhuận, mà còn phản ánh khả năng tối ưu hóa việc sử dụng nguồn lực tài chính, nhân sự và công nghệ để tạo ra giá trị.

Hiệu quả này thể hiện qua mối quan hệ giữa lợi ích kinh tế mà ngân hàng mang lại thông qua các hoạt động huy động, cho vay và đầu tư, so với chi phí cần thiết để duy trì và phát triển các hoạt động đó. Đặc thù của NHTM không chỉ nằm ở việc biến đổi đầu vào thành đầu ra, mà còn ở khả năng kiểm soát rủi ro, gia tăng giá trị cho khách hàng, và đảm bảo sự ổn định trong hệ thống tài chính, làm nổi bật vai trò không thể thay thế của ngân hàng trong nền kinh tế. Vì vậy cũng có nhiều quan điểm khác nhau về hiệu quả của NHTM, cụ thể: 7 Theo Lê Dân (2004) được định nghĩa: “ Hiệu quả kinh doanh của NHTM được đánh giá dựa trên khả năng biến đổi đầu vào thành đầu ra, phản ánh qua chất lượng và nguồn lực với kết quả, đo lường bằng tỉ số kết quả và hao phí nguồn lực. Quan điểm này cho rằng hiệu quả phản ánh trình độ sử dụng nguồn lực của NHTM để tạo ra kết quả của quá trình hoạt động kinh doanh của NHTM.

Nghiên cứu của Seiford, L.M và J Zhu (1999), hiệu quả hoạt động ngân hàng được đánh giá bằng cách sử dụng các chỉ tiêu tài chính, kế toán, đánh giá mối quan hệ giữa nhiều yếu tố liên quan như tài sản, doanh thu, lợi nhuận, giá trị thị trường. Như vậy có thể thấy trong bài nghiên cứu này tác giả sử dụng các chỉ số tài chính ở trên bảng báo cáo tài chính để đánh giá mức độ hoạt động của ngân hàng thương mại. Phân loại hiệu quả ngân hàng: Theo Berger và Humphrey (1997), có hai phương pháp đánh giá chủ yếu để đánh giá hiệu quả hoạt động của một doanh nghiệp hay trong nghiên cứu của tác giả là hiệu quả hoạt động ngân hàng đó là phương pháp kế toán dựa trên các chỉ số tài chính và phương pháp phân tích hiệu quả biên. a) Phân tích hiệu quả hoạt động của ngân hàng bằng phương pháp phân tích hiệu quả biên: Phương pháp phân tích hiệu quả biên bao gồm phương pháp phi tham số và phương pháp tham số.

Cả hai phương pháp này đều được sử dụng rộng rãi trong nhiều nghiên cứu đo lường hoạt động. Mỗi cách tiếp cận khác nhau chủ yếu ở hình dáng đường biên và các giả định phân phối đối với sai số Phương pháp tham số trong phân tích hiệu quả đòi hỏi việc xác định một hàm sản xuất cụ thể để mô hình hóa mối quan hệ giữa các yếu tố đầu vào và đầu ra, đồng thời sử dụng các kỹ thuật hồi quy để ước lượng, với các khoảng tin cậy và độ lệch nhất định (Nguyen, 2012). Mặc dù cách tiếp cận này mang lại khả năng phân tích sâu hơn về mối quan hệ giữa các biến số, nhưng việc yêu cầu một hàm số cụ thể lại là điểm hạn chế lớn. Nếu hàm số được xác định không phản ánh chính xác thực tế hoạt động của ngân hàng, kết quả đo lường hiệu quả sẽ không chính xác, dẫn đến những kết luận sai lệch.

Hơn nữa, trong trường hợp dữ liệu nghiên cứu có cỡ mẫu nhỏ, phương pháp này thường không đảm bảo tính ổn định và đáng tin cậy, bởi các giả định về phân phối hoặc cấu trúc của dữ liệu có thể không được thỏa mãn. Do đó, mặc dù có giá trị trong các phân tích 8 phức tạp, phương pháp tham số đòi hỏi sự thận trọng trong việc xây dựng mô hình và lựa chọn hàm số phù hợp với bối cảnh nghiên cứu. So với phương pháp tham số, cách tiếp cận phi tham số có ưu điểm nổi bật là không yêu cầu xác định một dạng hàm cụ thể cho đường hiệu quả biên. Điều này giúp phương pháp linh hoạt hơn trong việc xử lý dữ liệu, đặc biệt là khi mô hình cần kết hợp nhiều yếu tố đầu vào và đầu ra cùng lúc.

Tuy nhiên, nhược điểm của phương pháp phi tham số là không xem xét đến sai số trong quá trình tính toán, do đó kết quả đo lường có thể bị ảnh hưởng đáng kể nếu dữ liệu chứa các sai số hoặc bất thường. Điều này đòi hỏi dữ liệu đầu vào phải có chất lượng cao và không bị nhiễu để đảm bảo tính chính xác và đáng tin cậy của kết quả phân tích. Mặc dù vậy, trong các tình huống mà dạng hàm sản xuất khó xác định hoặc không rõ ràng, phương pháp phi tham số vẫn là một lựa chọn hiệu quả và phù hợp hơn so với cách tiếp cận tham số. b) Đánh giá hiệu quả hoạt động thông qua chỉ tiêu tài chính: Đánh giá hiệu quả hoạt động thông qua các chỉ tiêu tài chính là phương pháp truyền thống và đã được nghiên cứu khá nhiều trên thế giới.

Nghiên cứu của Seiford, L.M và J Zhu (1999), hiệu quả hoạt động ngân hàng được đánh giá bằng cách sử dụng các chỉ tiêu tài chính, kế toán, đánh giá mối quan hệ giữa nhiều yếu tố liên quan như tài sản, doanh thu, lợi nhuận, giá trị thị trường, số lương nhân viên, đầu tư và sự hài lòng của khách hàng. Bikker và Haaf (2002) chỉ ra nên tập trung phân tích hiệu quả chi phí. (2003) cho rằng phương pháp tốt nhất để phân tích hiệu quả hoạt động ngân hàng là trình bày rõ ràng trên báo cáo thường niên và báo cáo thu nhập ngân hàng, trong đó các biến được thiết lập rõ ràng để trình bày, so sánh các kết quả. (2006) lại chỉ ra vốn vay là chỉ tiêu để đo lường hiệu quả.

Chất lượng vốn vay ảnh hưởng đến hoạt động tài chính của bất kỳ ngân hàng nào. Theo nghiên cứu của Berger và Hannan (2008) lập luận rằng thanh khoản là chỉ tiêu quan trọng thể hiện hiệu quả hoạt động ngân hàng, đánh giá bất kỳ kế hoạch tài chính nào cũng phải bao gồm dữ liệu về thanh khoản. Nghiên cứu gần đây của Adam (2014) phân chia các tỉ số tài chính thành 03 nhóm chính phản ánh khả năng sinh lợi, nhóm phản ánh khả năng thanh khoản và nhóm phản ánh chất lượng của tài sản. 9 Tổng kết từ nhiều nguồn nghiên cứu, nhìn chung các chỉ tiêu tài chính để đánh giá, phân tích hiệu quả ngân hàng có thể chia được thành 3 nhóm chính phù hợp với hoạt động kinh doanh của ngân hàng thương mại Việt Nam, đó là:  Nhóm chỉ tiêu phản ánh khả năng sinh lợi.

 Nhóm chỉ tiêu đánh giá hoạt động kinh doanh.  Nhóm chỉ tiêu đo lường rủi ro trong quá trình hoạt động của ngân hàng. Nhóm chỉ tiêu phản ánh khả năng sinh lợi: Khả năng sinh lời được đo lường bằng các chỉ tiêu chính sau: ROA- tỷ lệ lợi nhuận trên tổng tài sản, ROE- tỷ lệ lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu. Tỉ suất sinh lời trên tổng tài sản ROA được tính theo công thức sau: ROA= Lợi nhuận sau thuế / Tổng tài sản ROA một thước đo quan trọng để đánh giá khả năng sinh lời của ngân hàng trên mỗi đồng tài sản.

Chỉ số này không chỉ phản ánh hiệu quả trong việc sử dụng tài sản để tạo ra lợi nhuận mà còn thể hiện năng lực quản lý của ngân hàng trong việc huy động nguồn vốn với chi phí hợp lý (Ahmed, 2009). Một tỷ lệ ROA cao là dấu hiệu tích cực, cho thấy ngân hàng có cơ cấu tài sản hợp lý và khả năng điều phối linh hoạt danh mục tài sản để tối đa hóa lợi nhuận. Ngược lại, ROA thấp có thể chỉ ra những bất cập như danh mục tài sản thiếu hiệu quả, các khoản cho vay kém chất lượng, hoặc chi phí hoạt động cao, làm giảm hiệu quả tài chính tổng thể. Do đó, ROA không chỉ là chỉ số sinh lời mà còn là một công cụ quan trọng để đánh giá sức khỏe tài chính và hiệu quả quản trị của ngân hàng.

Tỉ lệ lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu ROE được tính bằng công thức sau: ROE= Lợi nhuận sau thuế / Vốn chủ sỡ hữu Tổng vốn chủ sở hữu bao gồm vốn cổ phần, lợi nhuận giữ lại và các quỹ dữ trự. ROE phản ánh hiệu quả sử dụng vốn chủ sở hữu trong hoạt động kinh doanh, từ đó giúp ngân hàng đo lường mức độ thành công trong việc tạo ra giá trị cho cổ đông. Một ROE cao cho thấy ngân hàng đang tối ưu hóa vốn chủ sở hữu, vận hành hiệu quả và có khả năng gia tăng lợi nhuận bền vững. Ngược lại, ROE thấp có thể là dấu hiệu của việc quản lý kém hiệu quả hoặc cấu trúc vốn chưa tối ưu, ảnh hưởng tiêu cực đến năng lực cạnh tranh và tăng trưởng dài hạn.