CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU Quan hệ Trung Quốc – Lào là một phần trong quan hệ đối ngoại của Trung Quốc và Lào; bị chi phối bởi chính sách đối ngoại của mỗi nước. Việc đánh giá tình hình nghiên cứu của vấn đề sẽ giúp Luận án có được cái nhìn toàn diện đối với vấn đề nghiên cứu. Trong chương này, Nghiên cứu sinh đã điểm qua những công trình nghiên cứu bằng tiếng Anh, tiếng Trung và tiếng Việt của các nhà nghiên cứu, học giả trong và ngoài nước xoay quanh quan hệ Trung Quốc - Lào. Trên cơ sở khái quát những nội dung chính của các công trình nghiên cứu có giá trị, phù hợp với đề tài nghiên cứu, Luận án rút ra một số nhận xét, xác định những vấn đề, lĩnh vực có giá trị tham khảo; đồng thời chỉ ra những “khoảng trống” trong nghiên cứu mà Luận án có thể góp phần giải quyết các vấn đề này.
Những nghiên cứu về chính sách đối ngoại của Trung Quốc 1. Những công trình nghiên cứu của học giả trong nước Các công trình của học giả trong nước chủ yếu tiếp cận vấn đề theo hai hướng chính: một là nhìn nhận chính sách đối ngoại Trung Quốc dưới góc độ lịch sử, từ đó đưa ra những đánh giá nhận xét về những thay đổi của vấn đề này theo từng giai đoạn; hai là tập trung đi vào những nội dung nhỏ hơn trong chính sách đối ngoại của Trung Quốc như ngoại giao nước lớn, ngoại giao láng giềng… “Sự điều chỉnh tư duy và hành động chiến lược đối ngoại của Trung Quốc từ năm 1949 đến nay” của học giả Trần Khánh đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc số 5 năm 2014; “Ngoại giao Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa 30 năm cải cách mở cửa (1978- 2008)” xuất bản tại Nhà xuất bản Khoa học Xã hội năm 2009 và “Ngoại giao Trung Quốc trong quá trình trỗi dậy và những vấn đề đặt ra cho Việt Nam” xuất bản tại Nhà xuất bản Từ điển Bách Khoa năm 2014 của Lê Văn Mỹ, “Điều chỉnh chiến lược đối ngoại của Trung Quốc từ sau Đại hội XVIII Đảng cộng sản” của học giả Nguyễn Huy Quý trên Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc số 6 năm 2015 là những công trình đi theo hướng tiếp cận thứ nhất. Các công trình này đã phân tích những điều chỉnh, những thay đổi của đối ngoại Trung Quốc trong từng giai đoạn kể từ khi thành lập nước, và đặc biệt nhấn mạnh từ giai đoạn cải cách mở cửa tới nay. Các tác 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com giả cho rằng, chính sách đối ngoại của Trung Quốc nếu như ở giai đoạn 1950-1960 là cách tiếp cận dưới sự đấu tranh giai cấp, giai đoạn cải cách mở cửa là chủ nghĩa dân tộc và thực dụng thì giai đoạn từ thập niên 90 của thế kỷ XX là chủ nghĩa dân tộc kết hợp với ngoại giao nước lớn.
Trong giai đoạn hiện nay, chính sách đối ngoại của Trung Quốc được xây dựng dựa trên lợi ích quốc gia – dân tộc và bị chi phối bởi chủ nghĩa hiện thực mang màu sắc Trung Quốc. “Trong đó, khát vọng trở về địa vị vượt trội, quốc gia “trung tâm Thiên hạ” đã, đang và sẽ vẫn là sợ chỉ đỏ xuyên suốt, gắn kết các lực lượng trong nước, chi phối đường lối đối ngoại của Trung Quốc.” [Trần Khánh, 2014, tr. Đặc biệt, từ sau Đại hội XVIII ĐCS Trung Quốc, nước này đã có những điều chỉnh mạnh mẽ hơn trong đường lối đối ngoại của mình. Các công trình nghiên cứu chỉ ra rằng, ngoại giao Trung Quốc đã chuyển từ “thế thủ” sang “thế công” với một phong cách táo bạo, quyết đoán nhưng linh hoạt, đặc biệt ngoại giao kinh tế được sử dụng làm mũi tiên phong nhằm gắn kết với ngoại giao chính trị.
Những điều chỉnh này nhằm phục vụ cho quá trình thực hiện “giấc mộng Trung Hoa” trong bối cảnh mới. Đối với hướng nghiên cứu về ngoại giao láng giềng, Luận án tập trung vào những công trình nghiên cứu chính sách và quan hệ của Trung Quốc với khu vực Đông Nam Á, có liên quan trực tiếp tới quá trình thực hiện Luận án. Công trình “Chính sách của Trung Quốc đối với Đông Nam Á từ sau Đại hội 18” của tác giả Nguyễn Thu Mỹ trên Tạp chí Đối ngoại số 7 năm 2015 và “Chính sách của Trung Quốc với khu vực Đông Nam Á: những thuận lợi và thách thức” của tác giả Đinh Hiền Lương trên Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc số 9 năm 2017 là những công trình tiêu biểu, tập trung vào phân tích chính sách của Trung Quốc đối với khu vực Đông Nam Á, trong đó khẳng định tầm quan trọng của Đông Nam Á trong chiến lược khu vực của Trung Quốc trên mọi lĩnh vực như: kinh tế, an ninh, văn hóa… Đặc biệt, đặt trong bối cảnh Trung Quốc đang tích cực triển khai sáng kiến “Vành đai con đường”, Đông Nam Á trở thành đối tác chiến lược không thể thiếu của đại chiến lược này và là nhân tố chính dẫn đến thành công của con đường tơ lụa trên biển. Từ những góc độ tiếp cận vấn đề như vậy, các tác giả đưa ra những kết luận về 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com chính sách của Trung Quốc đối với Đông Nam Á, bao gồm: ràng buộc ASEAN với Trung Quốc trên các phương diện, từ đó không chỉ phục vụ cho quá trình bảo vệ lợi ích của Trung Quốc ở khu vực mà còn thực hiện những tham vọng quốc tế lớn hơn của nước này trong quá trình vươn lên thành cường quốc toàn cầu.
Tuy nhiên, để đánh giá sự thành công trong chính sách đối với Đông Nam Á của Trung Quốc, cơ bản phụ thuộc vào chính việc Trung Quốc xử lý những mâu thuẫn nội tại trong mục tiêu đối nội và đối ngoại của nước này. Những công trình nghiên cứu của học giả nước ngoài Nghiên cứu về chính sách đối ngoại của Trung Quốc là một trong những đề tài thu hút sự quan tâm của các học giả nước ngoài, chính vì vậy số lượng các công trình là tương đối lớn. Tuy nhiên, Luận án chỉ tổng quan lại một số những nghiên cứu tiêu biểu. Đối với chính sách đối ngoại Trung Quốc trong giai đoạn hiện nay, hầu hết các nghiên cứu đều cho rằng ngoại giao Trung Quốc đã chuyển từ “giấu mình chờ thời” sang “chủ động đi đầu”, đồng thời coi trọng hơn ngoại giao với các nước láng giềng.
Đặc biệt, các tác giả nhấn mạnh đến sự thay đổi trong chính sách đối ngoại của Trung Quốc dưới thời Tập Cận Bình: đó là trở nên quyết đoán và chủ động hơn trong các mối quan hệ cũng như trong việc đòi hỏi quyền lợi. Công trình “China’s Asia Strategy under President Xi Jinping” (Chiến lược đối với châu Á của Trung Quốc dưới thời Chủ tịch Tập Cận Bình) của Avinash Godbole đăng trên Strategic Analysis Review số 39 năm 2015 hay ““The Chinese Dream” and Chinese Foreign and Security Policies—Rosy Rhetoric versus Harsh Realities” (“Giấc mộng Trung Hoa và chính sách đối ngoại – an ninh – giấc mơ hồng giữa hiện thực khắc nghiệt)” của học giả Axel Berkofsky trên Asia – Pacific Review số 23 năm 2016 đều cho rằng “giấc mộng Trung Hoa” thực chất nhằm mục đích tái thiết quyền lực và ảnh hưởng của Trung Quốc, yêu sách chủ quyền với vùng lãnh thổ mà theo quan điểm của Trung Quốc là đã thuộc về nước này trong quá khứ. Chính vì vậy, việc Trung Quốc định hướng lại chính sách ngoại giao từ khi Tập Cận Bình lên nắm quyền đã làm thay đổi đáng kể quan hệ giữa Trung Quốc với các nước châu Á và khiến Trung Quốc bước được những bước tiến dài trong một 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com khoảng thời gian ngắn. Trong vài năm gần đây, xây dựng cơ sở hạ tầng, thương mại xuyên biên giới, kết nối hệ thống được coi là những động lực quan trọng cho chiến lược mới của Trung Quốc đối với khu vực châu Á.
Về chiến lược, điều này có thể được nhìn nhận rằng chính sách đối ngoại cứng rắn của Trung Quốc với khu vực đã chấm dứt, thay vào đó là một Trung Quốc ôn hoà hơn, đây cũng sẽ là chính sách dài hạn của nước này. Bên cạnh đó, cách tiếp cận này cũng sẽ làm dịu đi chính sách “cây gậy và củ cà rốt” mà Trung Quốc đã theo đuổi 5-6 năm qua. Chính sách “không can thiệp” của Trung Quốc đã dần thay đổi, do sự tham gia sâu hơn của Trung Quốc vào nền kinh tế toàn cầu. Về động cơ, sự điều chỉnh này nhằm phản ứng với chiến lược tái cân bằng của Mỹ tại châu Á – Thái Bình Dương.
Ngoài ra, tăng cường quan hệ với các nước châu Á sẽ giúp Trung Quốc đạt được hoà bình và ổn định khu vực, trước khi đạt được mục tiêu dài hạn là thống nhất Đài Loan về với Đại lục. Về phương thức, Trung Quốc tích cực sử dụng ngoại giao nguyên thủ thông qua các chuyến thăm liên tiếp của lãnh đạo cấp cao tới các quốc gia châu Á nhằm cải thiện các mối quan hệ. Đồng thời, Trung Quốc cũng khẳng định vai trò của mình trong việc tái cấu trúc kinh tế và an ninh khu vực, đẩy lùi vai trò của Mỹ. Công cụ giúp Trung Quốc thực hiện điều này đó là ngoại giao đa phương, cải cách và thiết lập các tổ chức quốc tế mới, trong đó đặc biệt tập trung thúc đẩy sáng kiến “Vành đai con đường” – sáng kiến khu vực tham vọng nhất của Trung Quốc.
Ngoài ra, có thể kể tới các nghiên cứu như: “China’s new Diplomacy” (Chính sách ngoại giao mới của Trung Quốc) của Medeiros, Evan S và M.Taylor Fravel trên Foreign Affair số 82 , China’s Foreign Strategy After the 18th Party Congress:Business as Usual? (Chiến lược đối ngoại của Trung Quốc sau Đại hội 18 ĐCS Trung Quốc: kinh doanh như thường lệ?) của Nele Noesselt trên Tạp chí Khoa học chính trị Trung Quốc số 20 năm 2015. Đối với nghiên cứu về ngoại giao láng giềng, các học giả cũng có những cách tiếp cận tương đối phong phú. Công trình ““周边”概念与中国的对外战略” (Khái niệm ngoại vi và chiến lược ngoại giao của Trung Quốc) của học giả 钟飞腾 (Chung Phi Đằng) trên Tạp chí Bình luận Ngoại giao số 4 năm 2011và“中国周边外 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 交在思考”(Nhìn nhận lại về ngoại giao xung quanh của Trung Quốc) của 张建 (Trương Kiến) trên Tạp chí thế giới đương đại số 6 năm 2013, xuất phát từ khái niệm về ngoại vi và ngoại giao xung quanh của Trung Quốc. Qua thập niên đầu thế kỷ XXI, ngoại vi và môi trường ngoại vi đã thể hiện trong việc Trung Quốc sắp xếp lại trật tự khu vực, trong đó ASEAN đóng một vai trò quan trọng.