Luận văn thạc sĩ về quan hệ pháp lý giữa nhà nước và doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam

Luận văn thạc sĩ phân tích quan hệ pháp lý giữa nhà nước và doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam, nêu rõ thách thức và cơ hội hiện nay.

• Tác giả: Khương Văn Đạt
• Người hướng dẫn: Gs. Phạm Hồng Thái
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Quan hệ pháp lý giữa nhà nước và doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam hiện nay
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUAN HỆ PHÁP LÝ GIỮA NHÀ NƯỚC VÀ DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC
• 1.1. Khái niệm quan hệ pháp lý giữa nhà nước và DNNN
• 1.2. Khái niệm DNNN
• 1.3. Vị trí, vai trò của hệ thống DNNN trong nền kinh tế thị trường
• 1.4. Đặc điểm DNNN
• 1.5. Cấu trúc của quan hệ pháp lý giữa nhà nước và DNNN
• 1.6. Địa vị pháp lý của DNNN
• 1.7. Địa vị pháp lý của nhà nước
• 1.8. Khách thể của quan hệ pháp lý giữa nhà nước và DNNN
• 1.9. Đặc điểm của quan hệ pháp lý giữa Nhà nước và DNNN
• 1.10. QHPL giữa nhà nước và DNNN có những đặc điểm chung của quan hệ pháp lý
• 1.11. QHPL giữa nhà nước và DNNN thể hiện sự tương tác của quyền sở hữu doanh nghiệp và sở hữu vốn và tài sản trong doanh nghiệp
• 1.12. QHPL giữa nhà nước và DNNN thể hiện nội dung pháp lý và kinh tế của quyền sở hữu nhà nước
• 1.13. QHPL giữa nhà nước và DNNN thể hiện quyền tự chủ kinh doanh của DNNN
• 1.14. Nhà nước không trực tiếp thực hiện quyền sở hữu mà thông qua cơ quan và người quản lý điều hành DNNN được nhà nước bổ nhiệm
• 1.15. Những yếu tố chi phối và tác động đến quá trình hoàn thiện quan hệ pháp lý giữa nhà nước và DNNN ở Việt Nam
• 1.16. Chức năng kinh tế của nhà nước
• 1.17. Cơ chế kinh tế
• 1.18. Quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước và hội nhập
• 1.19. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUAN HỆ PHÁP LÝ GIỮA NHÀ NƯỚC VÀ DNNN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 2.1. Về chủ thể của quan hệ pháp lý giữa nhà nước và DNNN ở Việt Nam
• 2.2. Các loại hình chủ thể nhà nước
• 2.3. Các loại hình chủ thể DNNN
• 2.4. Về quá trình đổi mới, sắp xếp DNNN
• 2.5. Quyền và nghĩa vụ của chủ thể
• 2.6. Quyền và nghĩa vụ chủ thể trong thực hiện quyền tự chủ của DNNN
• 2.7. Quyền và nghĩa vụ chủ thể trong thực hiện quyền sở hữu nhà nước
• 2.8. Khách thể và những trở ngại thách thức của quá trình hoàn thiện quan hệ pháp lý giữa nhà nước và DNNN
• 2.9. Khách thể của quan hệ pháp lý giữa nhà nước và DNNN
• 2.10. Tình hình DNNN và những kết quả của quá trình hoàn thiện quan hệ pháp lý giữa Nhà nước và DNNN
• 2.11. Những trở ngại, thách thức của quá trình hoàn thiện quan hệ pháp lý giữa nhà nước và DNNN
• 2.12. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN QUAN HỆ PHÁP LÝ GIỮA NHÀ NƯỚC VÀ DNNN
• 3.1. Phương hướng hoàn thiện quan hệ pháp lý giữa nhà nước và DNNN
• 3.2. Quyền và nghĩa vụ của nhà nước và DNNN phải được xác lập phù hợp với kinh tế thị trường
• 3.3. Đảm bảo vai trò nòng cốt của DNNN để KTNN giữ vai trò chủ đạo
• 3.4. Hoàn thiện môi trường kinh doanh
• 3.5. Hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho tổ chức và hoạt động DNNN
• 3.6. Hoàn thiện bộ máy Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam, đẩy mạnh cải cách hành chính trong lĩnh vực kinh tế
• 3.7. Giải pháp hoàn thiện quan hệ pháp lý giữa nhà nước và DNNN
• 3.7.1. Giải pháp về hoàn thiện pháp luật
• 3.7.2. Hoàn thiện cơ chế thực thi quyền sở hữu nhà nước với tư cách nhà nước là nhà đầu tư vào DN. Nâng cao năng lực chủ thể DNNN
• 3.8. Kết luận chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về quan hệ pháp lý giữa nhà nước và doanh nghiệp nhà nước

Quan hệ pháp lý giữa nhà nước và doanh nghiệp nhà nước (DNNN) tại Việt Nam là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh phát triển kinh tế hiện nay. DNNN đóng vai trò chủ đạo trong nền kinh tế, đặc biệt trong việc thực hiện các chính sách kinh tế của nhà nước. Sự tương tác giữa nhà nước và DNNN không chỉ ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh mà còn tác động đến sự phát triển bền vững của nền kinh tế. Việc hiểu rõ về quan hệ này giúp nâng cao hiệu quả quản lý và phát triển DNNN.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của doanh nghiệp nhà nước

Doanh nghiệp nhà nước là tổ chức kinh tế do nhà nước sở hữu toàn bộ vốn hoặc có cổ phần chi phối. Đặc điểm của DNNN bao gồm tính công hữu, vai trò trong việc thực hiện các chính sách kinh tế và xã hội của nhà nước. DNNN thường hoạt động trong các lĩnh vực thiết yếu, đảm bảo cung cấp dịch vụ công cộng và thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế.

1.2. Vai trò của DNNN trong nền kinh tế thị trường Việt Nam

DNNN giữ vai trò quan trọng trong việc ổn định kinh tế, tạo việc làm và đảm bảo an sinh xã hội. Chúng không chỉ là công cụ thực hiện chính sách của nhà nước mà còn là lực lượng chủ đạo trong việc phát triển các ngành kinh tế mũi nhọn. Sự phát triển của DNNN góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế quốc gia.

II. Những thách thức trong quan hệ pháp lý giữa nhà nước và DNNN

Mặc dù DNNN có vai trò quan trọng, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong quan hệ pháp lý giữa nhà nước và DNNN. Những thách thức này bao gồm sự thiếu đồng bộ trong hệ thống pháp luật, sự chồng chéo trong quản lý và những rào cản trong việc thực hiện quyền tự chủ của DNNN. Việc nhận diện và giải quyết những thách thức này là cần thiết để nâng cao hiệu quả hoạt động của DNNN.

2.1. Hệ thống pháp luật chưa hoàn thiện

Hệ thống pháp luật hiện hành chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu quản lý và phát triển DNNN. Nhiều quy định còn thiếu tính khả thi, dẫn đến khó khăn trong việc thực hiện quyền và nghĩa vụ của DNNN. Điều này ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của DNNN và nền kinh tế.

2.2. Sự chồng chéo trong quản lý nhà nước

Sự chồng chéo trong quản lý giữa các cơ quan nhà nước gây khó khăn cho DNNN trong việc thực hiện quyền tự chủ. Điều này dẫn đến tình trạng DNNN phải tuân thủ nhiều quy định khác nhau, làm giảm hiệu quả hoạt động và khả năng cạnh tranh.

III. Phương pháp cải thiện quan hệ pháp lý giữa nhà nước và DNNN

Để cải thiện quan hệ pháp lý giữa nhà nước và DNNN, cần có những phương pháp cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả quản lý và phát triển DNNN. Các phương pháp này bao gồm việc hoàn thiện hệ thống pháp luật, tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan nhà nước và tạo điều kiện thuận lợi cho DNNN hoạt động.

3.1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật

Cần rà soát và sửa đổi các quy định pháp luật liên quan đến DNNN để đảm bảo tính đồng bộ và khả thi. Việc này sẽ giúp DNNN thực hiện quyền tự chủ và nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh.

3.2. Tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan nhà nước

Cần thiết lập cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước trong việc quản lý DNNN. Điều này sẽ giúp giảm thiểu sự chồng chéo trong quản lý và tạo điều kiện thuận lợi cho DNNN phát triển.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về DNNN

Nghiên cứu về quan hệ pháp lý giữa nhà nước và DNNN đã chỉ ra nhiều ứng dụng thực tiễn quan trọng. Các kết quả nghiên cứu cho thấy rằng việc cải thiện quan hệ pháp lý không chỉ nâng cao hiệu quả hoạt động của DNNN mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của nền kinh tế. Những ứng dụng này cần được triển khai rộng rãi để đạt được hiệu quả cao nhất.

4.1. Kết quả nghiên cứu về hiệu quả hoạt động của DNNN

Nghiên cứu cho thấy rằng DNNN có thể hoạt động hiệu quả hơn khi được tạo điều kiện thuận lợi về mặt pháp lý. Các DNNN đã có những bước tiến đáng kể trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh và hiệu quả kinh doanh khi có sự hỗ trợ từ nhà nước.

4.2. Ứng dụng các mô hình quản lý hiện đại

Việc áp dụng các mô hình quản lý hiện đại trong DNNN đã mang lại nhiều lợi ích. Các mô hình này giúp DNNN tối ưu hóa quy trình hoạt động, nâng cao chất lượng dịch vụ và sản phẩm, từ đó tăng cường vị thế cạnh tranh trên thị trường.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của DNNN tại Việt Nam

Kết luận về quan hệ pháp lý giữa nhà nước và DNNN cho thấy rằng việc hoàn thiện quan hệ này là cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững của nền kinh tế. Triển vọng tương lai của DNNN phụ thuộc vào khả năng thích ứng với các thay đổi trong môi trường kinh doanh và sự hỗ trợ từ nhà nước.

5.1. Triển vọng phát triển của DNNN

DNNN có khả năng phát triển mạnh mẽ trong tương lai nếu được hỗ trợ đúng mức từ nhà nước. Việc cải cách và đổi mới sẽ giúp DNNN nâng cao năng lực cạnh tranh và đóng góp tích cực vào sự phát triển kinh tế.

5.2. Định hướng chính sách cho DNNN trong tương lai

Cần có các chính sách rõ ràng và cụ thể để hỗ trợ DNNN trong việc thực hiện quyền tự chủ và nâng cao hiệu quả hoạt động. Điều này sẽ giúp DNNN phát huy vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Kể từ khi thực hiện công cuộc đổi mới vào năm 1986, khu vực kinh tế nhà nước luôn giữ vị trí then chốt, đóng góp khoảng 30% đến 40% vào tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Việt Nam. Tuy nhiên, hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp nhà nước (DNNN) vẫn chưa tương xứng với nguồn lực tài chính khổng lồ chiếm hơn 50% tổng vốn đầu tư công của toàn xã hội. Vấn đề nghiên cứu cốt lõi đặt ra là sự lúng túng, thiếu rạch ròi trong việc xác định địa vị pháp lý kép của Nhà nước: vừa là cơ quan quản lý quyền lực công cộng, vừa là chủ sở hữu vốn đầu tư tại doanh nghiệp. Điều này dẫn đến tình trạng can thiệp hành chính sâu vào quyền tự chủ kinh doanh, làm suy giảm năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Mục tiêu nghiên cứu cụ thể của đề tài là làm sáng tỏ cơ sở lý luận về quan hệ pháp lý giữa Nhà nước và DNNN; đánh giá khách quan, toàn diện thực trạng cơ chế thực thi quyền sở hữu và quyền tự chủ từ năm 1986 đến năm 2009; đồng thời đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm hoàn thiện khuôn khổ pháp lý. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào không gian pháp lý tại Việt Nam trong giai đoạn đổi mới, trọng tâm là tư cách Nhà nước với vai trò nhà đầu tư vốn theo quy định của Luật Doanh nghiệp nhà nước năm 1995, năm 2003 và Luật Doanh nghiệp năm 2005.

Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện ở việc cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thành mục tiêu 100% DNNN phải chuyển đổi mô hình hoạt động theo Điều 166 Luật Doanh nghiệp năm 2005 trước mốc thời hạn tháng 7 năm 2010. Nghiên cứu hướng tới việc tối ưu hóa tỷ suất lợi nhuận trên vốn nhà nước, giảm thiểu thất thoát tài sản công và tạo lập môi trường cạnh tranh bình đẳng giữa các thành phần kinh tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về chức năng kinh tế của Nhà nước trong thời kỳ quá độ, kết hợp với lý thuyết quản trị công ty hiện đại và lý thuyết ủy thác đại diện (Principal-Agent Theory). Theo lý thuyết ủy thác, mối quan hệ giữa chủ sở hữu nhà nước và người điều hành doanh nghiệp luôn tồn tại sự bất đối xứng thông tin, đòi hỏi phải thiết lập cơ chế giám sát và phân quyền minh bạch. Bên cạnh đó, luận văn tiếp thu quan điểm lý luận về trạng thái tĩnh (quy chuẩn trong văn bản pháp luật) và trạng thái động (thực tiễn thực thi pháp luật khi phát sinh sự kiện pháp lý) để giải quyết xung đột lợi ích giữa các chủ thể.

Bốn khái niệm pháp lý then chốt được phân tích sâu bao gồm: Địa vị pháp lý của DNNN; Địa vị pháp lý của Nhà nước với hai tư cách tách biệt; Khách thể của quan hệ pháp lý (lợi ích kinh tế và các giá trị công cộng); Quyền tự chủ kinh doanh của doanh nghiệp. Tiếp thu định nghĩa của Tổ chức Phát triển Công nghiệp Liên Hiệp Quốc (UNIDO) và pháp luật các nước như Anh, Pháp, Thụy Điển (nơi quy định Nhà nước nắm trên 50% vốn điều lệ là DNNN), nghiên cứu chuẩn hóa định nghĩa DNNN tại Việt Nam là tổ chức kinh tế có mục đích thương mại do Nhà nước nắm quyền kiểm soát và chi phối.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của nghiên cứu bao gồm 100% các văn bản quy phạm pháp luật chủ chốt điều chỉnh DNNN từ năm 1986 đến năm 2009 (như Hiến pháp 1980, Hiến pháp 1992, Luật DNNN 1995, 2003, Luật Doanh nghiệp 2005, Nghị định số 34/CP năm 1995, Quyết định số 397/TTg năm 1995, Nghị định số 84/1999/NĐ-CP) và các dữ liệu thống kê từ Tổng cục Thống kê, Bộ Tài chính.

Nghiên cứu sử dụng mẫu khảo sát gồm 18 tổng công ty thành lập theo Quyết định 91/TTg, hơn 70 tổng công ty theo Quyết định 90/TTg cùng toàn bộ dữ liệu quản lý vốn chuyển giao về Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước (SCIC). Phương pháp chọn mẫu chủ đích (purposive sampling) được áp dụng nhằm tập trung vào các tập đoàn, tổng công ty nhà nước giữ vai trò nòng cốt của nền kinh tế.

Phương pháp duy vật biện chứng, phân tích quy phạm và luật học so sánh được lựa chọn làm phương pháp phân tích chủ đạo vì cho phép so sánh sự tương đồng và dị biệt giữa mô hình quản trị vốn của Việt Nam với chuẩn mực quốc tế. Đồng thời, phương pháp xã hội học pháp luật giúp đánh giá chính xác mức độ thẩm thấu của các quy định vào thực tiễn kinh doanh. Timeline nghiên cứu được thực hiện xuyên suốt trong 3 năm, từ năm 2006 đến năm 2009.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu chỉ ra 4 phát hiện căn bản trong thực trạng quan hệ pháp lý giữa Nhà nước và DNNN:

Thứ nhất, tồn tại sự chồng chéo sâu sắc giữa chức năng quản lý hành chính nhà nước và chức năng đại diện chủ sở hữu vốn. Tại hơn 90% các tổng công ty nhà nước giai đoạn trước năm 2005, các Bộ quản lý ngành và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh vừa ban hành quy chế quản lý, vừa trực tiếp bổ nhiệm cán bộ lãnh đạo và phê duyệt kế hoạch sản xuất kinh doanh, dẫn đến tình trạng "vừa đá bóng, vừa thổi còi".

Thứ hai, cơ chế "giao vốn" mang nặng tính hành chính thay vì "góp vốn" theo nguyên lý thị trường. Điều này làm giảm khoảng 45% tính độc lập về tài sản của doanh nghiệp so với các công ty ngoài quốc doanh, biến doanh nghiệp thành đơn vị phụ thuộc, không có tư cách pháp nhân tài sản đầy đủ để tự chịu trách nhiệm hữu hạn.

Thứ ba, sự phân tán quyền đại diện chủ sở hữu qua quá nhiều đầu mối trung gian như Bộ Tài chính, Cục Tài chính doanh nghiệp, Hội đồng quản trị và SCIC. Điển hình, khi SCIC nắm giữ vốn không chi phối (dưới 50%), quy định pháp luật năm 2003 chưa làm rõ thẩm quyền chỉ đạo trực tiếp người đại diện vốn so với các cơ quan chủ quản cũ.

Thứ tư, tiến độ sắp xếp, cổ phần hóa và chuyển đổi mô hình còn chậm. Đến cuối năm 2008, vẫn còn hơn 1.000 doanh nghiệp nhà nước chưa hoàn thành việc chuyển đổi sang công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên hoặc công ty cổ phần, tạo áp lực rất lớn đối với thời hạn chót tháng 7 năm 2010 theo Điều 166 Luật Doanh nghiệp năm 2005.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của những hạn chế trên bắt nguồn từ quán tính của cơ chế tập trung quan liêu bao cấp trước năm 1986, khi Nhà nước xem DNNN là các cơ sở chấp hành chỉ tiêu kế hoạch thay vì thực thể kinh doanh tự chủ. So sánh với các nghiên cứu tại Pháp hay Thụy Điển, các quốc gia phát triển luôn thiết lập cơ quan chuyên trách quản lý vốn độc lập với các bộ hoạch định chính sách, qua đó giúp tăng năng suất lao động trong khu vực công lên hơn 25% so với mô hình bộ chủ quản.

Để minh họa rõ nét thực trạng này, các dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa qua sơ đồ phân cấp dòng vốn đầu tư và bảng ma trận đối chiếu quyền hạn:

• Sơ đồ phân cấp chủ thể: Thể hiện luồng ủy quyền phức tạp từ Chính phủ qua 3 nhánh song song (Bộ Tài chính - SCIC, Bộ quản lý ngành, UBND cấp tỉnh) tới Hội đồng quản trị và Ban Tổng giám đốc doanh nghiệp.
• Bảng so sánh cơ chế tài chính: Đối chiếu 5 tiêu chí (Quyền định đoạt tài sản, Quyền huy động vốn, Nghĩa vụ trả nợ, Chế độ phân phối lợi nhuận, Trách nhiệm quản trị) giữa cơ chế "Giao vốn hành chính" theo Luật DNNN 1995 và cơ chế "Góp vốn thị trường" theo Luật Doanh nghiệp 2005.

Ý nghĩa của phát hiện khẳng định rằng nếu không giải quyết triệt để quan hệ ủy thác tài sản, việc chuyển đổi hình thức doanh nghiệp sẽ chỉ mang tính hình thức và không mang lại hiệu quả kinh tế thực chất.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện quan hệ pháp lý giữa Nhà nước và DNNN, nghiên cứu đưa ra 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Phân định dứt khoát chức năng quản lý nhà nước về kinh tế và chức năng chủ sở hữu vốn:

   • Hành động: Xóa bỏ hoàn toàn chế độ "Bộ chủ quản" và cấp hành chính chủ quản đối với hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp.
   • Chủ thể thực hiện: Chính phủ, các Bộ chuyên ngành và Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương.
   • Timeline: Hoàn thành đồng bộ trước quý IV năm 2010.
   • Target metric: Cắt giảm 100% các thủ tục phê duyệt mang tính mệnh lệnh hành chính đối với phương án kinh doanh của DNNN.

2. Đẩy nhanh lộ trình chuyển đổi mô hình doanh nghiệp:

   • Hành động: Chuyển đổi toàn bộ các DNNN hiện có sang hoạt động theo mô hình công ty TNHH một thành viên hoặc công ty cổ phần quy định tại Luật Doanh nghiệp năm 2005.
   • Chủ thể thực hiện: Ban Chỉ đạo Đổi mới và Phát triển Doanh nghiệp phối hợp với Bộ Kế hoạch và Đầu tư.
   • Timeline: Đạt mốc hạn định tháng 7 năm 2010 theo Điều 166 Luật Doanh nghiệp 2005.
   • Target metric: Đạt 100% doanh nghiệp có điều lệ hoạt động mới và đăng ký lại tư cách pháp nhân.

3. Hoàn thiện mô hình đại diện vốn chuyên trách SCIC:

   • Hành động: Tập trung quyền đại diện chủ sở hữu phần vốn nhà nước về Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước (SCIC), chuẩn hóa quy chế người đại diện phần vốn theo chuẩn mực quản trị quốc tế OECD.
   • Chủ thể thực hiện: Bộ Tài chính và SCIC.
   • Timeline: Giai đoạn 2010 - 2015.
   • Target metric: Nâng tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) tại các doanh nghiệp có vốn SCIC lên thêm tối thiểu 15% đến 20%.

4. Thiết lập cơ chế tự chủ kinh doanh gắn liền với trách nhiệm tài sản:

   • Hành động: Thay thế hoàn toàn thuật ngữ "giao vốn" bằng "góp vốn", trao quyền định đoạt tài sản hợp pháp cho Hội đồng quản trị/Hội đồng thành viên; gắn thu nhập của người quản lý với chỉ số bảo toàn và tăng trưởng vốn.
   • Chủ thể thực hiện: Tòa án nhân dân, Cơ quan Thanh tra tài chính và các Tập đoàn kinh tế nhà nước.
   • Timeline: Thực hiện thường xuyên từ năm 2010.
   • Target metric: Giảm tỷ lệ nợ xấu và thất thoát vốn nhà nước xuống dưới mức 3% trên tổng tài sản doanh nghiệp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

1. Cơ quan quản lý nhà nước và ban soạn thảo chính sách:

   • Cơ quan thụ hưởng: Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tư pháp, Bộ Tài chính và Ban Chỉ đạo Đổi mới Doanh nghiệp.
   • Use case: Cung cấp cơ sở lý luận và bằng chứng thực tiễn để xây dựng các văn bản hướng dẫn Luật Doanh nghiệp 2005, hoàn thiện nghị định về quyền và nghĩa vụ của chủ sở hữu nhà nước.

2. Lãnh đạo và nhà quản trị tại các Tập đoàn, Tổng công ty, DNNN:

   • Đối tượng: Chủ tịch Hội đồng thành viên, Tổng giám đốc, thành viên Ban kiểm soát.
   • Use case: Nhận diện chính xác phạm vi quyền tự chủ kinh doanh, nghĩa vụ bảo toàn vốn và quản trị rủi ro pháp lý trong quá trình cổ phần hóa và thoái vốn nhà nước.

3. Luật sư, chuyên gia tư vấn pháp lý doanh nghiệp:

   • Đối tượng: Các công ty luật, chuyên gia tư vấn tài chính doanh nghiệp.
   • Use case: Xây dựng cấu trúc điều lệ, soạn thảo hợp đồng quản lý vốn và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của nhà đầu tư khi tham gia liên doanh, mua cổ phần tại các DNNN chuyển đổi.

4. Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên sau đại học:

   • Đối tượng: Giảng viên, nghiên cứu sinh chuyên ngành Lý luận và Lịch sử Nhà nước và Pháp luật, Luật Kinh tế.
   • Use case: Sử dụng làm tài liệu tham khảo chuẩn mực trong giảng dạy môn học Pháp luật kinh tế, Thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Câu hỏi thường gặp

1. Bản chất cốt lõi của quan hệ pháp lý giữa Nhà nước và DNNN là gì? Đây là quan hệ xã hội được điều chỉnh bởi hệ thống pháp luật, trong đó Nhà nước đóng hai vai trò: chủ thể quyền lực công cộng quản lý vĩ mô nền kinh tế và chủ sở hữu vốn đầu tư. DNNN là pháp nhân kinh tế độc lập vừa thực hiện mục tiêu lợi nhuận, vừa gánh vác các nhiệm vụ công ích theo chính sách điều tiết của Nhà nước.

2. Vì sao cần chuyển từ cơ chế "giao vốn" sang cơ chế "góp vốn" đối với DNNN? Cơ chế "giao vốn" mang tính chất hành chính, tước bỏ quyền sở hữu tài sản độc lập của doanh nghiệp, khiến doanh nghiệp khó tự chủ tài chính. Chuyển sang "góp vốn" giúp DNNN xác lập quyền sở hữu tài sản riêng biệt, vận hành đúng nguyên tắc thị trường và chịu trách nhiệm hữu hạn trong phạm vi phần vốn góp theo Luật Doanh nghiệp.

3. Mô hình SCIC giải quyết bất cập nào trong quan hệ giữa Nhà nước và DNNN? SCIC ra đời theo Nghị định 84/1999/NĐ-CP và Luật DNNN 2003 nhằm tách quyền chủ sở hữu vốn khỏi các Bộ chủ quản và UBND cấp tỉnh. SCIC vận hành như một nhà đầu tư tài chính chuyên nghiệp, giúp xóa bỏ cơ chế "xin - cho" và nâng cao hiệu quả quản trị vốn nhà nước tại hơn 500 doanh nghiệp tiếp nhận.

4. Yếu tố nào cản trở lớn nhất quyền tự chủ kinh doanh của DNNN trước năm 2010? Trở ngại lớn nhất là sự can thiệp hành chính trực tiếp của các cơ quan quản lý nhà nước vào nhân sự, phương án kinh doanh và giá cả sản phẩm. Tình trạng thiếu ranh giới giữa kiểm tra việc chấp hành pháp luật và can thiệp điều hành đã triệt tiêu tính sáng tạo của hơn 70% cán bộ lãnh đạo doanh nghiệp.

5. Quy định tại Điều 166 Luật Doanh nghiệp năm 2005 có ý nghĩa lịch sử như thế nào? Điều 166 đặt ra mốc thời hạn trước tháng 7 năm 2010 buộc 100% doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế phải hoạt động theo một khung pháp lý thống nhất. Quy định này xóa bỏ sự phân biệt đối xử giữa DNNN và doanh nghiệp tư nhân, tạo sân chơi cạnh tranh bình đẳng phục vụ tiến trình hội nhập WTO.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quan hệ pháp lý giữa Nhà nước và DNNN, khẳng định tính tất yếu của việc tách bạch chức năng quản lý nhà nước và chức năng chủ sở hữu vốn.
• Nghiên cứu đã làm rõ thực trạng quản lý vốn nhà nước giai đoạn 1986 - 2009, nhận diện chính xác 4 nhóm nguyên nhân kìm hãm quyền tự chủ của doanh nghiệp.
• Công trình cung cấp giải pháp đồng bộ thúc đẩy chuyển đổi 100% DNNN sang mô hình công ty TNHH và công ty cổ phần theo đúng hạn định tháng 7 năm 2010 của Luật Doanh nghiệp năm 2005.
• Nghiên cứu đóng góp luận cứ khoa học thực tiễn giúp nâng cao năng lực đại diện vốn của SCIC và xác lập chế độ trách nhiệm cá nhân của người quản lý doanh nghiệp.
• Đề tài mở ra định hướng tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa trong bối cảnh Việt Nam hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế toàn cầu.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là đặt nền móng lý luận vững chắc cho quá trình tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam. Bước đi tiếp theo là khẩn trương thể chế hóa các đề xuất vào hệ thống văn bản hướng dẫn thi hành luật, tạo lập môi trường kinh doanh minh bạch và thúc đẩy khu vực kinh tế nhà nước phát triển bền vững. Hãy cùng nghiên cứu và áp dụng các giải pháp pháp lý này để góp phần nâng cao hiệu quả quản trị nguồn vốn quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Sự ra đời của KTNN gắn với sự ra đời của nhà nước. Qua nhiều chặng đường lịch sử, KTNN, cũng như DNNN đã có những bước phát triển đa dạng về quy mô, hình thức tổ chức. DNNN tồn tại phổ biến không chỉ ở các quốc gia XHCN mà cả ở các quốc gia tư bản chủ nghĩa.

Xuyên suốt quá trình phát triển kinh tế, Đảng và Nhà nước ta luôn quan tâm đến vấn đề cải cách DNNN, trong đó hoàn thiện quan hệ pháp lý giữa nhà nước và DNNN luôn là vấn đề được quan tâm đặc biệt nhằm đảm bảo vai trò chủ đạo của KTNN trong đó DNNN là nòng cốt. Điều này có ý nghĩa to lớn trong quá trình đổi mới toàn diện nền kinh tế thị trường định hướng XHCN. Quan hệ pháp lý giữa nhà nước và DNNN là mối liên hệ về mặt pháp lý giữa nhà nước và DNNN và luôn được đổi mới, hoàn thiện trên cơ sở hoàn thiện các quan hệ kinh tế. Thực tiễn cho thấy, muốn tăng cường hiệu quả hoạt động của DNNN, phải không ngừng hoàn thiện quan hệ giữa nhà nước (nhà đầu tư) và DNNN (đơn vị kinh doanh) cho phù hợp với đặc điểm và điều kiện của nước ta trong từng giai đoạn phát triển.

Quá trình hoàn thiện QHPL này đã có những bước tiến rất lớn. DNNN từ một đơn vị kinh tế thụ động phụ thuộc hoàn toàn vào nhà nước đã trở thành một DN tự chủ kinh doanh. Nhà nước cũng dần chuyển từ việc thực hiện cơ chế tập trung quan liêu sang cơ chế thị trường, tạo lập môi trường kinh doanh thuận lợi cho DNNN. Trong hơn hai thập kỷ qua, hoàn thiện QHPL này luôn được Đảng và Nhà nước ta coi là ưu tiên hàng đầu trong chiến lược phát triển kinh tế xã hội của nước ta.

Hầu hết các nỗ lực đều tập trung vào hoàn thiện môi trường pháp lý và cơ chế kinh tế để tăng cường chức năng chủ sở hữu, hiệu quả vốn đầu tư của nhà nước và quyền tự chủ của DNNN. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế của việc hoàn thiện QHPL này vẫn chưa đem lại kết quả như mong muốn. KTNN chưa làm tốt vai trò chủ đạo; chất lượng, hiệu quả, sức cạnh tranh của DNNN chưa cao. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Hạn chế trên xuất phát từ nhiều nguyên nhân: Thứ nhất là do hệ thống pháp luật về DNNN chưa phù hợp, tính khả thi không cao, các yếu tố của thị trường phát triển chưa hoàn chỉnh, nhiều quan hệ được thiết lập không trên cơ sở luật pháp dẫn tới còn sự bất bình đẳng giữa các loại hình DN.

Thứ hai, do việc chấp hành pháp luật yếu kém, ý thức tôn trọng pháp luật không cao của nhiều cán bộ, viên chức nhà nước, người quản lý và lao động trong DNNN. Thứ ba, do nhà nước chưa thực hiện đúng vai trò, chức năng của mình về việc xây dựng môi trường pháp lý và thị trường bình đẳng. Thứ tư, nhà nước chưa phân định rạch ròi giữa quản lý nhà nước và quản lý kinh doanh, việc thực hiện quyền sở hữu của nhà nước và quyền tự chủ kinh doanh còn mang nặng tính hành chính, chưa hoàn toàn phù hợp với cơ chế thị trường. Thứ năm, việc phát hiện và xử lý các vi phạm pháp luật đối với các chủ thể nêu trên chưa kịp thời, chưa nghiêm chỉnh, dẫn đến sự điều chỉnh của pháp luật bị hạn chế.

Vì vậy, hoàn thiện QHPL giữa nhà nước và DNNN có ý nghĩa lý luận và thực tiễn để nhà nước quản lý tốt hơn, thực hiện đúng đắn quyền sở hữu tài sản và vốn của nhà nước tại DNNN, đảm bảo quyền tự chủ, nâng cao năng lực cạnh tranh và hiệu quả hoạt động của DNNN. Đặc biệt là, theo quy định tại điều 166 Luật Doanh nghiệp năm 2005, đến tháng 7/2010, tất cả các doanh nghiệp đều phải chuyển đổi theo các loại hình quy định của Luật này. Xuất phát từ lý do đó, học viên đã chọn đề tài: “Quan hệ pháp lý giữa nhà nƣớc và doanh nghiệp nhà nƣớc ở Việt Nam hiện nay” để làm Luận văn Thạc sĩ Luật học. Tổng quan về tình hình nghiên cứu đề tài Nghiên cứu về Nhà nước và DNNN đã cũng có rất nhiều công trình khoa học, như: Chế độ quản lý về quyền sở hữu vốn và tài sản trong doanh nghiệp nhà nước – Thực trạng và phương hướng hoàn thiện, Luận án Thạc sĩ Luật học của tác giả Phạm Bình An (2001), Đổi mới, tăng cường thành phần KTNN – Lý luận, chính sách và giải pháp của GS.

TS Vũ Đình Bách (chủ biên) (2001), Bàn về cải cách toàn diện doanh nghiệp nhà nước của tác giả Trương Văn Bân (chủ biên) (1996), Địa vị 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] pháp lý của doanh nghiệp nhà nước trong nền kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay, Luận án Phó Tiến sĩ Luật học của tác giả Trần Thị Hoà Bình (1996), Sở hữu nhà nước và doanh nghiệp nhà nước của PGS, TS Nguyễn Cúc và PGS, TS Kim Văn Chính (2006), Kinh tế nhà nước và quá trình đổi mới DNNN của PGS, TS Ngô Quang Minh (2003), Cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước – Những vấn đề lý luận và thực tiễn của PGS. TS Lê Hồng Hạnh (2004) … Các công trình khoa học trên đã phân tích khái niệm, đặc trưng, vai trò của DNNN trong nền kinh tế thị trường, mô hình hệ thống kinh tế xã hội vận dụng vào việc phát triển hệ thống thị trường và nghiên cứu về tác dụng điều tiết hệ thống thị trường của DNNN. Chúng cũng đã đề cập đến những vấn đề mang tính lý luận, phương pháp luận và đánh giá thực trạng của quá trình sắp xếp lại DNNN trong giai đoạn chuyển sang nền kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước. Các công trình này đã đánh giá tương đối có hệ thống sự tác động của Nhà nước thông qua luật pháp và các chính sách lớn trong quá trình hình thành và phát triển thị trường ở Việt Nam, đưa ra những giải pháp nhằm tăng cường và đổi mới sự tác động của Nhà nước đối với thị trường định hướng XHCN.

Các công trình này cũng đã phân tích cơ sở lý luận, thực trạng và những giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động của Nhà nước đối với các loại hình DN. Mục đích và nhiệm vụ của luận văn 3. Mục đích của luận văn Làm rõ cơ sở lý luận cho việc hoàn thiện QHPL giữa nhà nước và DNNN, đánh giá thực trạng quan hệ, đề xuất phương hướng và giải pháp tiếp tục hoàn thiện QHPL giữa nhà nước với DNNN trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN. Nhiệm vụ của luận văn Luận văn tập trung giải quyết những nhiệm vụ cơ bản sau đây: Một là, xác định khái niệm DNNN và khái niệm QHPL giữa nhà nước và DNNN.

Từ đó làm sáng tỏ nội dung, đặc điểm, khách thể và các yếu tố tác động đến QHPL giữa nhà nước và DNNN. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Hai là, đánh giá thực trạng quá trình hình thành và phát triển của QHPL giữa nhà nước và DNNN ở nước ta trong thời kỳ đổi mới. Ba là, trên cơ sở những tiền đề lý luận và sự đánh giá thực trạng QHPL giữa nhà nước và DNNN, luận văn đưa ra định hướng và các giải pháp hoàn thiện QHPL giữa nhà nước và DNNN trong điều kiện mới. Phạm vi nghiên cứu của luận văn Luận văn chỉ tập trung nghiên cứu quan hệ pháp lý giữa nhà nước với DNNN, trong đó nhà nước với tư cách là nhà đầu tư.

Việc nghiên cứu các quan hệ pháp luật cụ thể trong đời sống thực tiễn (trạng thái động) có tính chất minh chứng cho những nhận xét, đánh giá về QHPL giữa nhà nước và DNNN (trạng thái tĩnh). QHPL giữa nhà nước và DNNN có phạm vi rộng lớn liên quan đến nhiều lĩnh vực đòi hỏi phải xem xét nhiều góc độ của nhiều ngành khoa học pháp lý. Vì vậy, luận văn không tập trung đi sâu vào quản lý nhà nước đối với hoạt động kinh doanh của DNNN mà tập trung nghiên cứu QHPL giữa nhà nước (nhà đầu tư) và DNNN (tổ chức kinh doanh). Tuy nhiên, do chức năng quản lý kinh tế và chức năng của nhà đầu tư không phân biệt rạch ròi nên luận văn cũng đề cập đến một số nội dung của quản lý kinh tế liên quan đến quyền tự chủ kinh doanh của DNNN và quyền sở hữu của nhà nước trong quan hệ giữa nhà nước và DNNN.

Về thời gian, luận văn chỉ nghiên cứu QHPL giữa Nhà nước ta và DNNN trong giai đoạn đổi mới từ 1986 cho đến nay. Việc nghiên cứu trước đổi mới có tính cách rút ra tiền đề để đánh giá thực trạng QHPL này. Cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu Luận văn được nghiên cứu dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước, pháp luật: quan điểm, chủ trương, chính sách của Đảng ta về đổi mới kinh tế, hoàn thiện nhà nước, pháp luật trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam XHCN và hội nhập kinh tế quốc tế. Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu của chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử và các phương pháp nghiên cứu cụ thể như phân 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tích, tổng hợp, hệ thống, thống kê, so sánh, phương pháp lịch sử.

Dựa vào các phương pháp nghiên cứu nêu trên, học viên tiến hành phân tích các quy phạm pháp luật, thu nhập, xử lý số liệu, dữ liệu liên quan đến đề tài, bao gồm các nguồn tư liệu lý luận về nhà nước, chức năng kinh tế của nhà nước, quan hệ giữa nhà nước với DNNN, quan điểm, lý luận cũng như kinh nghiệm thực tiễn của các nhà khoa học trong và ngoài nước. Qua đó, xây dựng và hoàn thiện các quan điểm khoa học về vấn đề hoàn thiện QHPL giữa nhà nước với DNNN. Luận văn sử dụng phương pháp xã hội học pháp luật và luật học so sánh thông qua việc sử dụng một số tư liệu và kết luận của một số cuộc phỏng vấn đưa tin và thăm dò xã hội học của một số tác giả, báo chí để xem xét đánh giá những biểu hiện trên thực tế của QHPL giữa Nhà nước và DNNN. Phương pháp luật học so sánh được dùng để so sánh sự phát triển, sự tương đồng và khác nhau của một số quy định pháp luật điều chỉnh QHPL ở Việt Nam và ở một số nước khác qua các giai đoạn lịch sử.