Chương 1: Những nhân tố tác động đến mối quan hệ Pháp – Châu Phi - Chương 2: Quan hệ Pháp – Châu Phi trên các lĩnh vực cơ bản từ những năm 1990 đến nay - Chương 3: Đánh giá mối quan hệ Pháp – Châu Phi 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN MỐI QUAN HỆ PHÁP – CHÂU PHI 1. Bối cảnh quốc tế 1. Bối cảnh quốc tế trong thời kỳ Chiến tranh lạnh Chiến tranh thế giới lần thứ hai kết thúc, giữa bối cảnh một Châu Âu bị tàn phá và suy yếu trong hệ thống quốc tế, vai trò của Anh, Pháp, Đức suy giảm, Liên Xô và Mỹ nổi lên với vai trò là siêu cường thế giới, giàu có và hùng mạnh. Cả hai quốc gia này nhanh chóng nắm quyền chi phối toàn bộ hệ thống chính trị quốc tế.
Thế nhưng Xô – Mỹ lại có hai ý thức hệ đối lập, điều này dẫn đến một loạt các xung đột liên tiếp, tuy không gây ra đối đầu trực tiếp nhưng lại là khởi nguồn cho một giai đoạn lịch sử - Chiến tranh lạnh. Chiến tranh lạnh – trật tự hai cực – đã tác động toàn diện tới tất cả các mặt trong đời sống chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội của các quốc gia khi mà các nước tự xác định con đường đi của mình dựa trên việc xác định ý thức hệ. Ngoài sự khác biệt về ý thức hệ dẫn đến sự đối đầu Đông – Tây, cùng các xung đột lợi ích, thì “Thế giới thứ ba” cũng là một trong những nguyên nhân bắt nguồn Chiến tranh lạnh. Chiến tranh thế giới lần thứ hai kết thúc, kéo theo sự cáo chung của hệ thống thực dân.
Quá trình phi thực dân hóa diễn ra trong những năm 1950 – 1960 với kết quả là các quốc gia mới giành được độc lập đã nhanh chóng lọt vào tầm ngắm của hai siêu cường. Mỹ và Liên Xô quyết liệt tranh giành ảnh hưởng tại các quốc gia này như một cách để tăng cường sức mạnh ngoài các khu vực ảnh hưởng truyền thống. Đầu những năm 1970, đã xuất hiện nhiều biểu hiện của xu thế hòa hoãn Đông – Tây với các cuộc thương lượng Xô – Mỹ. Hàng loạt các hiệp định, thỏa thuận đã được hai bên 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ký kết giúp tình hình Châu Âu bớt căng thẳng (như: Hiệp định về những cơ sở quan hệ giữa Đông Đức và Tây Đức, Thỏa thuận hạn chế vũ khí chiến lược, Hiệp ước ABM (Hiệp ước Chống tên lửa đạn đạo), SALT-1(Hiệp định hạn chế vũ khí tiến công chiến lược), Định ước Hen-xin-ki,…) để dẫn đến thời điểm tháng 12/1989, tại Manta (Malta- Địa Trung Hải ), Xô – Mỹ tuyên bố chấm dứt “chiến tranh lạnh” nhằm ổn định và củng cố vị thế của mình.
Chiến tranh lạnh chấm dứt mở ra chiều hướng giải quyết hòa bình các vụ tranh chấp, xung đột ở nhiều khu vực: Afganistan, Campuchia, Namibia… Hy vọng xây dựng một nền dân chủ ở Châu Phi, xây dựng một Châu Phi có chủ quyền, thống nhất và chủ nghĩa quân bình… sau 50 năm kể từ khi các nước Châu Phi giành được độc lập đến nay vẫn chưa được thực hiện một cách có hiệu quả. Trách nhiệm lịch sử đó một phần thuộc về các nước tư bản Châu Âu, khi đã tiến hành chủ nghĩa thực dân và chủ nghĩa đế quốc ở Châu Phi, một phần là trách nhiệm của Châu Phi khi đã bằng mọi cách phục vụ nhu cầu kinh tế của chính mình, nhưng trên thực tế lại phục vụ cho các công ty đa quốc gia. Từ Dakar1 đến Johannesburg2 qua Lagos3, các cuộc đình công nằm trong các phong trào quần chúng đều phản ánh nguyện vọng và tinh thần đấu tranh hướng đến xây dựng một Châu Phi và một thế giới khác. Bối cảnh quốc tế sau Chiến tranh lạnh Từ những năm 1980, trên thế giới đã diễn ra xu hướng toàn cầu hóa: Toàn cầu hóa là quá trình tăng lên mạnh mẽ những mối liên hệ, những ảnh hưởng tác động lẫn nhau, phụ thuộc lẫn nhau của tất cả các khu vực, các quốc gia, dân tộc trên thế giới.
Từ sau Chiến tranh lạnh, trật tự hai cực tan rã, trật tự thế giới đang trong quá trình hình thành theo xu hướng “đa cực”. Toàn cầu hóa đã thành 1 Thủ đô Sénégal. 2 Thuộc Cộng hòa Nam Phi. 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com một xu thế khách quan không thể đảo ngược.
Xu thế này đã góp phần thúc đẩy nhanh chóng quan hệ thương mại quốc tế với sự phát triển và tác động to lớn của các công ty xuyên quốc gia, sự sáp nhập và hợp nhất của các công ty thành những tập đoàn lớn, sự ra đời của các tổ chức liên kết kinh tế, thương mại, tài chính quốc tế và khu vực. Tuy nhiên, tư tưởng thống trị của chủ nghĩa tự do và sự thống trị của các thế lực lớn chống lại miền Nam trong thương mại nói chung, đã ảnh hưởng đến tất cả các hoạt động khác của con người. Hiện tại không một nước nào có thể thoát khỏi sự toàn cầu hóa tự do mới. Tất cả mọi thứ được bán.
Ví dụ như rừng nguyên sinh đang bị tàn phá để mở đường hoặc để khai thác; Các công ty đã di dời sản xuất theo khối lượng dựa trên chi phí lao động thấp nhất; Cố tình bỏ qua các biện pháp bảo vệ môi trường ở các nước phát triển, các công ty lựa chọn đặt sản xuất tại các nơi có ít chi phí về y tế. Cuộc khủng hoảng tài chính thế giới vừa qua đã cho chúng ta thấy: sự bùng nổ của bất bình đẳng giàu nghèo, bần cùng hóa của các quốc gia, những căng thẳng địa chính trị, tệ hơn nữa nó còn gây ra cuộc khủng hoảng sinh thái nguy hiểm cho tương lai của nhân loại. Châu Phi sở hữu một lượng của cải lớn, về mặt thiên nhiên và khoáng sản, nguồn nhân lực với tỷ lệ dân số trẻ cao, nhưng các lợi thế đó lại không có khả năng mang lại lợi nhuận cho Châu Phi. Như trong thời kỳ thực dân, tài nguyên của Châu Phi bị khai thác bởi các công ty đa quốc gia nước ngoài.
Sau khi khai thác các nguồn tài nguyên dưới lòng đất (khoáng sản, dầu, khí) thì sẽ là các nguồn tài nguyên thiên nhiên trên mặt đất (cây trồng, rừng, v.v…), và giờ đây Châu Phi là vùng đất nông nghiệp tốt nhất, là chủ đề của tất cả các cuộc tranh cãi. Các công ty và các quốc gia nước ngoài lấy đất nông nghiệp của nông dân Châu Phi và từ chối cách trồng trọt của họ. Ví như các cuộc vận động hành lang để tiến hành sử dụng hạt giống biến đổi gen ngày 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com càng tăng, việc này đe dọa đến chủ quyền lương thực của Châu Phi. Tiếp đó là hiện tượng nóng lên toàn cầu - mối đe dọa đặc biệt nghiêm trọng đối với Châu Phi: Nhóm Chuyên gia Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu đã cảnh báo về hiện tượng nhiệt độ tăng, lượng mưa giảm, tiếp theo là hiện tượng sa mạc hóa, sự suy giảm độ phì nhiêu của đất và đa dạng sinh học ở một số khu vực của châu lục này.
Các hậu quả về xã hội và chính trị là thảm khốc. Tỷ lệ thất nghiệp và mất an ninh bùng nổ. Ở các vùng nông thôn, nông dân xưa nay làm ruộng, nhưng nay thì phần lớn đã ngừng làm việc vì sự biến đổi của các thị trường cũng như sự điều chỉnh chính sách. Từ sau cuộc khủng hoảng toàn cầu, tiến bộ xã hội và dân chủ đã thắng nhưng sau đó vẫn xảy ra rất nhiều cuộc đấu tranh, đó là một câu hỏi cần lời giải đáp.
Chỉ những tầng lớp chiếm ưu thế khi có được thu nhập đáng kể từ hiện trạng đó thì mới tranh thủ xây dựng mối quan hệ chặt chẽ với giới quyền lực. Theo các số liệu thống kê, dân số đô thị của châu lục này sẽ tăng từ 414 triệu đến hơn 1,2 tỷ người vào năm 2050 (47,3% trong độ tuổi 15-24 bị thất nghiệp trong năm 2011). Tỷ lệ nghèo đói giảm tổng thể nhưng số người nghèo đang gia tăng: năm 2012, 386 triệu người châu Phi sống dưới mức 1,25 USD/ngày.4 Tăng trưởng kinh tế lại gây ra khoảng cách giàu nghèo giữa các vùng và ngay trong một nước, đó cũng có thể là nguồn gốc của sự căng thẳng và việc không phải lúc nào cũng có thể dự đoán một cuộc khủng hoảng. Tại Châu Phi, các chính sách đã được áp đặt dưới sự hỗ trợ của Ngân hàng Thế giới (WB) và Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) từ những năm 1980 bằng biện pháp "điều chỉnh cơ cấu".
Hai tổ chức này đã tiến hành tư nhân hóa và làm giảm vai trò của các quốc gia, đã phá bỏ các rào cản thương mại, và đã 4 Nguồn: [19, tr. 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trao quyền khai thác các nguồn lực cho những công ty đa quốc gia nước ngoài. Do đó, các quốc gia Châu Phi đã bị tước đoạt chính những tiềm năng, nguồn lực thuộc về chủ quyền của mình để phát triển những chính sách phát triển nội sinh thích hợp. Hình 1: Sáu nhà xuất khẩu lớn tại Châu Phi (từ năm 1990 đến năm 2011)5 Các chính sách trên đã được khuyến khích và nhận được sự đồng lõa tích cực của nhiều nhà lãnh đạo, dẫn đến những thay đổi trong cách nghĩ, mà hậu quả là kéo theo hiện tượng tham nhũng tài chính.
Mặc dù nhờ các chính sách này, nhiều quốc gia đã được hưởng lợi trong một thời gian dài, đảm bảo sự ổn định của lợi ích kinh tế và địa chiến lược của họ, nhưng nó cũng gây thiệt hại cho người dân. Hiện tại, Châu Phi tiếp tục bị loại khỏi một phần của dòng chảy tài chính quốc tế và đầu tư nước ngoài. Các điều kiện sống đã chững lại trong 10 năm, và sự suy giảm kinh tế được nhìn thấy ngay cả ở một 5 Nguồn: [19, tr. 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phần vùng hạ Sahara6.
Hầu hết các quốc gia thất bại trong việc làm giảm các khoản nợ của họ hoặc trong việc cung cấp các dịch vụ công cần thiết nhằm đạt được các Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ: tiếp cận với giáo dục, y tế, nước sạch, v.v… Như vậy, sau Chiến tranh lạnh, mỗi quốc gia đều cần phải điều chỉnh chiến lược phát triển, tập trung vào phát triển kinh tế để xây dựng sức mạnh thực sự.