Chương 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1. Các nghiên cứu trong nước Quan hệ kinh tế của Trung Quốc với Châu Phi là chủ đề nổi bật được nhiều học giả quan tâm tìm hiểu trong những năm trở lại đây. Có thể phân loại các công trình nghiên cứu trong nước về quan hệ kinh tế của Trung Quốc với châu Phi theo các nội dung sau: Một là nghiên cứu về quan hệ của các nước lớn đối với khu vực Châu Phi. Trong đó có quan hệ của Trung Quốc với Châu Phi.
Cuốn sách “Châu Phi và Trung Đông năm 2008: những vấn đề và sự kiện nổi bật” của Đỗ Đức Định và Nguyễn Thanh Hiền (2009) đánh giá những vấn đề kinh tế, chính trị, xã hội nổi bật của Châu Phi – Trung Đông trong năm 2008, trong đó có đánh giá quan hệ của các nước lớn (gồm cả Trung Quốc) và Việt Nam với hai khu vực này trong năm 2008. Cuốn sách “Hợp tác quốc tế giải quyết các vấn đề mang tính toàn cầu của Châu Phi” của Nguyễn Thanh Hiền (2008) đã phân tích, đánh giá vị trí của Châu Phi trong hợp tác quốc tế vì mục tiêu phát triển toàn cầu hiện nay, những vấn đề chính trị, kinh tế, xã hội mà các nước Châu Phi đang phải đối mặt và sự hợp tác của các nước trên thế giới (trong đó có Trung Quốc) giúp Châu Phi giải quyết các vấn đề trên. Ngoài ra, nhiều khía cạnh của quan hệ kinh tế của Trung Quốc với châu Phi như đầu tư, hợp tác phát triển nông nghiệp còn là nội dung quan trọng của một số nghiên cứu về các vấn đề phát triển của Châu Phi như “Hợp tác nông nghiệp ở Châu Phi: thực trạng và xu hướng” của Trần Thị Lan Hương (2009). Các nghiên cứu này cũng nói về sự trỗi dậy của Trung Quốc, phân tích về vai trò và ảnh hưởng của nước này ở khu vực Châu Phi.
Điển hình trong số các nghiên cứu này có thể kể đến cuốn sách “Ngoại giao Trung Quốc trong quá trình trỗi dậy và những vấn đề đặt ra cho Việt Nam” của Lê Văn Mỹ (2013). Cuốn sách đưa ra một cái nhìn tổng quan về ngoại giao Trung Quốc trong 10 năm đầu thế kỉ XXI; tổng hợp những đánh giá, dự báo của các học giả Trung Quốc và học giả thế giới về ngoại giao với sự trỗi đậy của Trung Quốc những 11 năm đầu thế kỉ XXI, trong đó có vấn đề điều chỉnh chính sách ngoại giao của Trung Quốc giai đoạn 2011-2020. Hai là nghiên cứu quan hệ kinh tế của Trung Quốc với châu Phi, được phân tích, đánh giá thông qua các tác phẩm tiêu biểu, như:“Quan hệ hợp tác nông nghiệp Trung Quốc – Châu Phi”, tác giả Đỗ Minh Cao (2008); “Trung Quốc – đối tác nông nghiệp quan trọng của Châu Phi trong những thập niên đầu thế kỷ XXI” (Trần Thị Lan Hương và Đặng Thị Thư, 2009); “Quan hệ Trung Quốc – Angola thời gian gần đây” (Lê Thị Tố Uyên, 2010); “Di chuyển lao động của Trung Quốc đến Châu Phi trong thập niên đầu thế kỷ XXI”, (Nguyễn Hồng Thu, 2010); “Quan hệ hợp tác kinh tế Trung Quốc – Châu Phi” (Nguyễn Nhâm, 2011) v.v…Ngoài ra có một bài viết rất đáng chú ý của tác giả Võ Minh Tập về “Chính sách của Trung Quốc đối với Châu Phi trong thập niên đầu thế kỉ XXI” đã đánh giá vị trí của Châu Phi trong chính sách của Trung Quốc trong những năm đầu thế kỉ XXI từ đó đưa ra những đánh giá về những thành công, thách thức về chính sách của Trung Quốc với Châu Phi. Trong các tác phẩm nghiên cứu này, quan hệ kinh tế Trung Quốc – Châu Phi được phân tích qua một số lĩnh vực: thương mại, đầu tư, hợp tác lao động…Tuy nhiên, trong hầu hết các tác phẩm chưa đánh giá được toàn diện mối quan hệ hợp tác kinh tế Châu Phi – Trung Quốc cũng như tác động của mối quan hệ hợp tác này đối với khu vực Châu Phi.
Bên cạnh đó, các nghiên cứu cũng cố gắng rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam từ quan hệ kinh tế của Trung Quốc với châu Phi như nghiên cứu “Quan hệ thương mại Trung Quốc – Châu Phi và một số bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam” (Trần Thị Tuyết Lan, 2012). Nghiên cứu này đã nêu lên một số bài học cho Việt Nam từ thực trạng thương mại của Trung Quốc với châu Phi. Tuy nhiên, các bài học này chưa toát lên tính tổng thể và toàn diện. Các phương pháp sử dụng chủ yếu là mô tả thực trạng giới hạn trong thời gian gần đây song tính cập nhật chưa cao.
Đặc biệt, Tờ Tài liệu tham khảo đặc biệt của Thông tấn xã Việt Nam đăng tải khá nhiều bài viết của các tác giả nước ngoài và được dịch sang tiếng Việt từ nhiều nguồn tạp chí nước ngoài khác nhau, điển hình là các tạp chí như: “Le 12 Quotidien d’Oran” (Algeria), “Afrik” (Morocco), “Liberté” (Algeria), “Libération”, “Le Monde Diplomatique”và “Politique Étrangère (Pháp), “Elwantan” (Algeria), “Good Morning Afrika”, “Newsweek” (Mỹ), “L’Expression” (Algeria), “Peace and Development” (Trung Quốc), “World Today” (Anh), “Chính trị quốc tế” và “Tin tức quốc tế” (Trung Quốc), “Geopolitique”, “Les cahiers” v.Những chuyên trang này có các bài bình luận và phân tích khá sâu về quan hệ của Trung Quốc với châu Phi trên nhiều mặt, song nổi bật nhất vẫn là chính trị-ngoại giao và kinh tế. Dù vậy, quan điểm của một số tác giả phương Tây có phần tiêu cực, chủ yếu chỉ đánh giá, phát hiện những mặt hạn chế của quan hệ kinh tế của Trung Quốc với châu Phi, chưa đánh giá đúng mặt tích cực của mối quan hệ này. Các bài đăng tải trên Tài liệu tham khảo đặc biệt của Thông tấn xã đã đề cập và phân tích nhiều vấn đề xung quanh những chính sách ngoại giao của Trung Quốc, những chiến lược của Trung Quốc và ảnh hưởng đối với trật tự thế giới. Ví dụ, bài “Chiến lược cùng tồn tại của Trung Quốc và ảnh hưởng đối với trật tự thế giới” (Jamestown Foundation, 2013) là một bài viết chuyên sâu về chiến lược hiện nay của Trung Quốc.
Bài viết đã phân tích về vị thế của Trung Quốc hiện nay trên trường quốc tế. Chiến lược của Trung Quốc nhằm thay đổi hoạt động quốc tế của các nước khác mà không cần thúc đẩy việc thành lập một trật tự thế giới hoàn toàn mới. Bài “Trung Quốc đẩy mạnh chiến lược dầu lửa tại Iraq” (Jamestown Foundation, 2013) đã cho biết trong khi cộng đồng quốc tế vẫn đang quan tâm đến tình trạng bạo lực tràn lan và khả năng sản xuất dầu lửa nhưng ít chú trọng tới những thay đổi trong chính sách ngoại giao của Iraq đặc biệt với Trung Quốc trong thời kì hậu Saddam. Bài viết “Chính sách kinh tế của Trung Quốc tại Ăngola” (2013) đưa ra đánh giá những phản ứng khác nhau, đặc biệt xu hướng quan ngại về việc mở rộng địa chính trị và xác định chủ nghĩa thực dân kiểu mới của Trung Quốc ở Châu Phi.
Nhìn chung, các tác phẩm nghiên cứu nói trên đã cung cấp được những thông tin bổ ích; phân tích về tình hình đất nước, con người, hệ thống chính trị, thực trạng kinh tế, phát triển xã hội của khu vực và một số nước Châu Phi. Do 13 vậy, đây là nguồn tài liệu tham khảo quý giá để luận án tham khảo các luận điểm cũng như có thêm bằng chứng minh hoạ cho một số yếu tố tác động đến quan hệ kinh tế giữa Châu Phi và Trung Quốc. Các nghiên cứu nước ngoài Tài liệu nước ngoài về quan hệ giữa Châu Phi và Trung Quốc rất phong phú. Đặc biệt, các bài báo về quan hệ ngoại giao chính trị kinh tế của khu vực Châu Phi và Trung Quốc rất nhiều.
Từ khi biến động chính trị Mùa xuân Arab xảy ra tại Trung Đông – Bắc Phi năm 2011, bối cảnh khu vực ngày càng biến đổi kéo theo sự điều chỉnh và thay đổi chính sách đối nội và đối ngoại của rất nhiều quốc gia ở đây cũng như của các nước lớn, điển hình như Trung Quốc, có mặt ở khu vực này. Các công trình nghiên cứu của những học giả Trung Quốc về quan hệ kinh tế Trung Quốc – Châu Phi tiêu biểu gồm: 中国对非政策的调适与转变 (Điều chỉnh và thay đổi chính sách của Trung Quốc về Châu Phi) của Li Anshan (2006);论中国对非洲援助的阶段性演变及意义 (Viện trợ của Trung Quốc ở Châu Phi và vai trò của nó) của Luo Jianbo và Liu Hongwu (2007); 非洲一体化与中非关系 (Liên kết ở Châu Phi và mối quan hệ Trung Quốc – Châu Phi) của Luo Jianbo (2006); 中国对非政策文件 (Năm lĩnh vực trong chính sách của Trung Quốc với Châu Phi) đăng trên Báo nhân dân Trung Quốc, ngày 13/1/2006; Sách trắng Hợp tác kinh tế, thương mại Trung Quốc – Châu Phido Hội đồng nhà nước Trung Quốc xuất bản năm 2013; 中国对非洲的政策 , 其软实力 (Chính sách Trung Quốc ở Châu Phi và quyền lực mềm của nó) của Luo Jianbo và Zhang Xiaomin (2009). Các ấn phẩm của các học giả Trung Quốc đã khái quát chung về các chính sách ngoại giao, kinh tế của Trung Quốc đối với Châu Phi kể từ năm 1979 đến nay, nhấn mạnh đến các lĩnh vực hợp tác kinh tế cụ thể, lịch sử phát trển mối quan hệ của Trung Quốc với châu Phi. Dựa trên các tác phẩm của người Trung Quốc, luận án đã có những tư liệu xác thực nhất về các chính sách, chiến lược và phương thức tiếp cận thị trường Châu Phi của người Trung Quốc.
Tuy nhiên, các ấn phẩm này không có nhiều ở Việt Nam, chưa cập nhật thông tin và những đánh 14 giá toàn diện về quan hệ kinh tế của Trung Quốc với châu Phi, còn thiên về ý kiến chủ quan của người Trung Quốc khi đánh giá mối quan hệ này. Ngoài ra, các học giả thế giới cũng rất quan tâm nghiên cứu quan hệ kinh tế của Trung Quốc với châu Phi, tập trung vào các nhóm chủ đề cơ bản sau: Thứ nhất, nghiên cứu bức tranh chung về hợp tác kinh tế và chính sách của Trung Quốc với Châu Phi. Bài viết “Chính sách đối ngoại phục vụ thương mại: Quan hệ thương mại của Trung Quốc với Châu Phi và Mỹ Latinh 1992-2006”của Gustavo A Flores Macia (2013) đã phân tích lịch sử của mối quan hệ thương mại Trung Quốc với khu vực Châu Phi và Mỹ Latinh, các vấn đề chính sách của mối quan hệ thương mại song phương này. Bài viết “Trung Quốc và Châu Phi: Chính sách và thách thức” của Li Anshan (2007) phân tích các chính sách Châu Phi của Trung Quốc, tầm quan trọng của Châu Phi đối với Trung Quốc và những thách thức trong hợp tác kinh tế Trung Quốc – Châu Phi.