Chương 1: Những nhân tố ảnh hưởng tới quan hệ Thái Lan - Nhật Bản sau khủng hoảng kinh tế Châu Á đến nay 1. Bối cảnh quốc tế và khu vực 1. Bối cảnh quốc tế Có thể nói rằng quan hệ quốc tế cuối thế kỷ 20 đầu thế kỷ 21 có rất nhiều thay đổi, thời điểm này được coi là thời điểm cải cách của toàn bộ hệ thống quốc tế. Một số thay đổi trong hệ thống quốc tế đã hình thành sau thời kỳ chiến tranh lạnh, khi mà Liên bang Xô Viết vốn là một siêu cường sau thế chiến II đã tan rã vào năm 1991, kéo theo đó là sự sụp đổ của hệ thống xã hội chủ nghĩa, là những khủng hoảng cả về chính trị, kinh tế, xã hội và sắc tộc.
Cùng với nó, là sự tan rã của những nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu. Như vậy, trên thế giới chỉ còn lại một cực là Mỹ. Mỹ trở thành siêu cường duy nhất cho tới ngày 11/9/2001, khi xuất hiện sự kiện khủng bố kinh hoàng và bất ngờ. Sự kiện này đã làm thay đổi quan niệm về một nước Mỹ bất khả xâm phạm và tạo nên những hoài nghi về vấn đề an ninh và quyền lực của nước Mỹ.
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Có thể nhận định về quan hệ quốc tế cuối thế kỷ 20 đầu thế kỷ 21 mang một số đặc điểm cơ bản sau: Vai trò của đường biên giới giảm sút Hệ thống kinh tế, thương mại và tài chính giữa các nước giảm rào cản. Quá trình này được hình thành ngay từ thập kỷ 80 xuất phát từ ảnh hưởng của cuộc cách mạng tin học và khoa học công nghệ, khi mà người ta có thể liên lạc cũng như nhận tin tức giữa các nước, các khu vực trên thế giới một cách nhanh chóng, tức thời. Ngay cả những vấn đề như sự biến động của ngoại tệ hay đầu tư với số lượng lớn cũng có thể được thông tin ra khắp thế giới qua hệ thống vi tính, đồng thời sản xuất và thương mại của các nước cũng đi theo hướng của một nền kinh tế tự do và dần dần đã được phổ biến trên khắp thế giới. Vì vậy, cùng với sự hình thành của một nền kinh tế tự do và sự phát triển của tin học, kinh tế thương mại và tài chính giữa các nước dần giảm đi rào cản.
Với đặc điểm này, chính phủ các nước chắc chắn sẽ dần giảm đi khả năng quản lý nền kinh tế, tài chính và thông tin trong phạm vi quốc gia của mình như trước đây. Thay vào đó, toàn cầu hóa sẽ là thách thức đối với quyền lực nhà nước, điều chưa từng xảy ra trong lịch sử. Và điều đó sẽ làm cho các nhà nước cần phải có sự thay đổi để bảo vệ quyền lực và sự tồn tại của mình. Mỹ trở thành siêu cường quân sự duy nhất thế giới Mỹ được đánh giá là siêu cường quân sự duy nhất trên thế giới và là nước duy nhất tự cho mình quyền được đưa lực lượng quân đội đến những điểm nóng ở bất cứ nơi nào trên thế giới.
Tuy nhiên trong những năm đầu thế kỷ 21, nội bộ nước Mỹ cũng gặp phải không ít những vấn đề về mặt kinh tế và xã hội. Những năm đầu thế kỷ 21, một loạt các công ty xuyên quốc gia của Mỹ bị phá sản như công ty Enron, World com, Tyco, Imclone, Global Crossing, Adelphia đã gây nên những tổn thất to lớn cho không chỉ những 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com công ty kể trên mà cho cả xã hội. Đó là nạn thất nghiệp, các công ty không còn khả năng để trả tiền đền bù, lương hưu và trợ cấp thất nghiệp cho nhân viên. Tuy nhiên một vấn đề gây nhiều tổn thất và đau đầu nhất cho Mỹ đó là vấn đề khủng bố quốc tế mà chủ yếu nhằm vào Mỹ và người dân Mỹ kể cả người dân trong nước và cả những người Mỹ hoạt động kinh doanh, đầu tư hoặc đi du lịch… ở nước ngoài.
Vụ khủng bố ngày 11/9/2001 đã làm chết và mất tích tới 6 nghìn người, lớn nhất trong các vụ khủng bố kể từ sau chiến tranh thế giới thứ hai. Nước Mỹ sau vụ khủng bố ngày 11/9 đã tuyên bố: Vụ khủng bố 11/9 vừa qua chính là hành động gây chiến nhằm vào nước Mỹ và nước Mỹ sẽ đáp trả vụ khủng bố này cho dù phải tốn bao nhiêu thời gian đi chăng nữa. Tiếp theo đó, ngày 7/10/2001 Mỹ đã cùng với Anh đưa máy bay tới thủ đô Kabul và nhiều địa điểm khác của Apganixtan với danh nghĩa là để bảo vệ đất nước tránh nguy cơ khủng bố. Hiện tại, rất nhiều quốc gia đã không còn tin tưởng vào hành động của Mỹ và những công ty xuyên quốc gia của Mỹ, kể cả ở châu Mỹ la tinh, Trung Á và Đông Nam Á, do đó Mỹ không thể tự cho rằng Mỹ là quốc gia lãnh đạo 1 duy nhất trên thế giới mà các nước khác buộc phải nghe theo.
Sự phân chia thành các khu vực thương mại Chủ nghĩa khu vực trong hoạt động thương mại ngày càng trở nên rõ nét nhất là khi xuất hiện các khu vực thương mại tự do giữa các nước và các khu vực thương mại tự do này cũng ngày càng cạnh tranh nhau quyết liệt hơn. Có thể nhận thấy điều đó qua việc phát triển của Châu Âu từ một Hiệp hội trở thành Liên Hiệp châu Âu, việc thành lập các khối NAFTA, AFTA, APEC… Mặc dù những khối kinh tế nói trên đều khẳng định rằng họ là những khối 1 [15, tr. 10] 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com kinh tế tự do nhưng nhiều nguyên tắc trong các khối kinh tế này lại thể hiện ra rằng đó là những khối kinh tế có nhiều ràng buộc, hạn chế, mang tính chất “thương mại khối”. Tình trạng này thực chất đã làm cho sự cạnh tranh giữa các nước trở nên quyết liệt hơn mà theo nhận định của nhiều chuyên gia thì đây giống như một cuộc chiến kinh tế.
Mặc dù vậy, sự xuất hiện của những trung tâm thương mại mang tính khu vực này cũng mang lại những lợi ích trực tiếp cho các khu vực đó là khả năng nâng cao vị thế trong đàm phán. Ngoài ra còn một lợi ích nữa đó là giúp cho các sản phẩm khi sản xuất ra có cơ hội mở rộng thị trường sang nhiều khu vực với một giá thành công bằng, hợp lý hơn. Nâng cao vị thế của các chủ thể quan hệ quốc tế không phải là nhà nước Mặc dù nhà nước vẫn là một chủ thể quan trọng nhất nhưng hiện nay trong quan hệ quốc tế còn có những chủ thể khác có vị thế quan trọng không kém đó là các tổ chức quốc tế, các cơ quan quốc tế kể cả ở cấp khu vực và thế giới, các công ty xuyên quốc gia hiện có vị trí ngày càng quan trọng hơn trong các giao dịch quốc tế thậm chí nhiều nhà phân tích và nghiên cứu còn cho rằng các công ty xuyên quốc gia hiện đang là những chủ thể cạnh tranh quyền lực với chính phủ nhiều nhất. Mặc dù vậy cũng không thể phủ nhận những lợi ích mà các công ty xuyên quốc gia mang đến cho đất nước như tạo nên sự phát triển của nền công nghiệp và công nghệ hiện đại đã giúp cải thiện công ăn việc làm cho người lao động, cải thiện chất lượng cuộc sống cho người dân kể cả là trong giao thông, liên lạc hay trong rất nhiều lĩnh vực khác nữa.
Nhưng các công ty xuyên quốc gia này có số vốn khổng lồ với các chi nhánh, bộ phận ở khắp các khu vực trên thế giới. Việc điều hành, quản lý chính thuộc về công ty mẹ trong đó có các bộ phận quản lý nhỏ được điều xuống các chi nhánh, các công ty con để giám sát các hoạt động của các chi nhánh và các 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com công ty này. Các công ty xuyên quốc gia do có chi nhánh ở khắp nơi trên thế giới nên việc lưu chuyển dòng vốn, chuyển đổi công nghệ hay quá trình sản xuất khá thuận tiện, dễ dàng. Trong trường hợp nếu ở khu vực nào gặp phải khủng hoảng kinh tế thì công ty xuyên quốc gia cũng vẫn có khả năng chuyển đổi từ nơi có khủng hoảng sang nơi không bị ảnh hưởng của khủng hoảng.
Như vậy, cho dù có xảy ra khủng hoảng kinh tế cấp khu vực thì những công ty xuyên quốc gia vẫn có khả năng tồn tại vững vàng. Ngoài ra, công ty xuyên quốc gia khi đột ngột rút một nguồn vốn lớn tại một quốc gia nào đó thì có khả năng sẽ làm rối loạn thị trường chứng khoán của nước đó do lượng vốn mà họ có trong tay là khổng lồ. Có thể thấy được điều này trong cuộc khủng hoảng tài chính năm 1997 tại một số nước châu Á, đặc biệt là ở Thái Lan, khủng hoảng tài chính trở nên nặng nề hơn cũng có một lý do là do các công ty xuyên quốc gia đã nhanh chóng rút vốn làm cho thị trường tài chính ở nước này càng thêm rối loạn. Sự mở rộng vấn đề an ninh quốc tế An ninh quốc tế hiện tại (tính từ khoảng giữa thập kỷ 80 đến nay) không phải chỉ trong vấn đề quân sự hay các hành động quân sự như trong hơn 50 năm qua.
Việc nghiên cứu các chiến lược trong thời điểm hiện nay được hiểu một cách sâu rộng hơn trước, không chỉ là những vấn đề về sức mạnh quân sự. Vấn đề an ninh ở mỗi quốc gia cũng không chỉ có nghĩa là việc chạy đua vũ trang hay việc chống lại sự xâm lược của các thế lực bên ngoài. Sự mâu thuẫn không chỉ có nghĩa là mâu thuẫn về mặt quân sự, Nhà nước cũng không hẳn là nơi có quyền lực duy nhất trong việc giải quyết các vấn đề trên. Hiện nay, nguy cơ đối với an ninh của đất nước không phải chỉ là sự can thiệp của các thế lực quân sự bên ngoài mà những nguy cơ đối với nền an ninh của quốc gia xuất phát từ rất nhiều vấn đề như vấn đề kinh tế, sự xuống cấp của môi trường, buôn lậu, mua bán trái phép chất gây nghiện, vận 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chuyển tiền trái phép, nhập cư, di cư trái phép, bệnh truyền nhiễm, khủng bố, biểu tình chính trị và tham ô, tham nhũng… Tất cả những vấn đề trên đều có những ảnh hưởng nhất định tới an ninh quốc gia.