Luận án tiến sĩ quá trình hình thành và phát triển của cộng đồng người việt ở đà lạt từ đầu thế kỷ xx đến nay

Luận án tiến sĩ phân tích quá trình hình thành và phát triển của cộng đồng người việt ở đà lạt từ đầu thế kỷ xx đến nay, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp

• Tác giả: Lê Thị Nhuấn
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Hồng Tung
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Việt Nam Học
• Đề tài: Quá Trình Hình Thành Và Phát Triển Của Cộng Đồng Người Việt Ở Đà Lạt Từ Đầu Thế Kỷ XX Đến Nay
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU, TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan về địa bàn nghiên cứu
• 1.2. Các đặc điểm địa lý tự nhiên của Đà Lạt
• 1.3. Sự khám phá và xây dựng Đà Lạt
• 1.4. Các thành phần dân cư ở Đà Lạt
• 1.5. Tổng quan vấn đề nghiên cứu
• 1.6. Nghiên cứu về di dân
• 1.7. Các công trình nghiên cứu về người Việt ở Tây Nguyên
• 1.8. Các công trình nghiên cứu về người Việt ở Đà Lạt
• 1.9. Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
• 1.9.1. Các khái niệm công cụ và thao tác hóa khái niệm
• 1.9.2. Một số lý thuyết áp dụng trong nghiên cứu
• 1.9.3. Phương pháp nghiên cứu
• 1.10. Tiểu kết
• 2. CHƯƠNG 2: QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH CỘNG ĐỒNG NGƯỜI VIỆT Ở ĐÀ LẠT TỪ ĐẦU THẾ KỶ XX ĐẾN NĂM 1954
• 2.1. Lịch sử hình thành người Việt ở Đà Lạt
• 2.2. Bối cảnh lịch sử
• 2.3. Những đợt người Việt đến Đà Lạt
• 2.4. Đặc trưng của người nhập cư
• 2.5. Nguyên nhân thúc đẩy người Việt đến Đà Lạt
• 2.5.1. Nguyên nhân khách quan
• 2.5.2. Nguyên nhân chủ quan
• 2.6. Đời sống của cộng đồng người Việt tại Đà Lạt
• 2.7. Tiểu kết
• 3. CHƯƠNG 3: QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN CỦA CỘNG ĐỒNG NGƯỜI VIỆT Ở ĐÀ LẠT TỪ NĂM 1955 ĐẾN NAY
• 3.1. Thời kỳ từ năm 1955 đến năm 1975
• 3.1.1. Bối cảnh lịch sử
• 3.1.2. Những đợt người Việt đến Đà Lạt từ năm 1955 đến 1975
• 3.1.3. Thực trạng và nguyên nhân người Việt đến Đà Lạt
• 3.1.4. Đời sống kinh tế, xã hội, văn hóa của người Việt ở Đà Lạt
• 3.2. Thời kỳ từ năm 1975 đến nay
• 3.2.1. Bối cảnh lịch sử
• 3.2.2. Thực trạng người Việt đến Đà Lạt từ năm 1975 đến nay
• 3.2.3. Đặc trưng của người nhập cư ở Đà Lạt
• 3.2.4. Những chuyển biến kinh tế, xã hội, văn hóa
• 3.3. Tiểu kết
• 4. CHƯƠNG 4: ĐẶC ĐIỂM, KHUYNH HƯỚNG BIẾN ĐỔI VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG CỘNG ĐỒNG NGƯỜI VIỆT Ở ĐÀ LẠT
• 4.1. Một số bản sắc của cộng đồng người Việt ở Đà Lạt
• 4.2. Đặc điểm của cộng đồng người Việt tại Đà Lạt
• 4.3. Người Việt ở Đà Lạt trong tương quan với người Việt tại các đô thị thuộc vùng Tây Nguyên
• 4.4. Tác động của cộng đồng người Việt đến Đà Lạt
• 4.5. Dự báo, định hướng và giải pháp phát triển bền vững cộng đồng người Việt ở Đà Lạt
• 4.6. Tiểu kết
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ, HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu
• 0.5. Đóng góp của luận án
• 0.6. Bố cục của luận án

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Quá Trình Hình Thành Cộng Đồng Người Việt Ở Đà Lạt

Cộng đồng người Việt ở Đà Lạt đã hình thành từ đầu thế kỷ XX, trong bối cảnh lịch sử đặc biệt của Việt Nam. Đà Lạt, với khí hậu ôn đới và cảnh quan thiên nhiên tuyệt đẹp, đã thu hút nhiều người Việt từ các vùng miền khác nhau. Sự phát triển của cộng đồng này không chỉ phản ánh quá trình di cư mà còn là sự giao thoa văn hóa giữa các nhóm dân cư khác nhau.

1.1. Bối Cảnh Lịch Sử Hình Thành Cộng Đồng Người Việt

Đà Lạt được người Pháp phát hiện và xây dựng thành trung tâm nghỉ dưỡng vào cuối thế kỷ XIX. Sự phát triển này đã tạo điều kiện cho người Việt từ các vùng khác nhau di cư đến đây, hình thành nên một cộng đồng đa dạng về văn hóa và phong tục tập quán.

1.2. Những Đợt Người Việt Đến Đà Lạt

Từ những năm đầu thế kỷ XX, nhiều đợt di cư đã diễn ra, chủ yếu từ miền Bắc và miền Trung. Những người này không chỉ tìm kiếm cơ hội kinh tế mà còn mong muốn xây dựng cuộc sống mới trong môi trường thiên nhiên trong lành của Đà Lạt.

II. Vấn Đề và Thách Thức Của Cộng Đồng Người Việt Ở Đà Lạt

Mặc dù cộng đồng người Việt ở Đà Lạt đã phát triển mạnh mẽ, nhưng họ cũng phải đối mặt với nhiều thách thức. Những vấn đề như sự hòa nhập văn hóa, bảo tồn bản sắc và phát triển kinh tế bền vững là những vấn đề cần được giải quyết.

2.1. Thách Thức Về Văn Hóa và Bản Sắc

Sự đa dạng văn hóa trong cộng đồng người Việt đã tạo ra những thách thức trong việc bảo tồn bản sắc văn hóa. Nhiều phong tục tập quán có nguy cơ bị mai một do sự giao thoa với các nền văn hóa khác.

2.2. Vấn Đề Kinh Tế và Xã Hội

Cộng đồng người Việt ở Đà Lạt cũng phải đối mặt với những khó khăn trong việc phát triển kinh tế. Sự cạnh tranh từ các doanh nghiệp lớn và sự thay đổi trong nhu cầu thị trường đã ảnh hưởng đến sinh kế của nhiều hộ gia đình.

III. Phương Pháp Phát Triển Bền Vững Cộng Đồng Người Việt Ở Đà Lạt

Để phát triển bền vững, cộng đồng người Việt cần áp dụng các phương pháp hiệu quả nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống và bảo tồn văn hóa. Các giải pháp này bao gồm việc phát triển du lịch cộng đồng và khuyến khích sản xuất nông nghiệp sạch.

3.1. Phát Triển Du Lịch Cộng Đồng

Du lịch cộng đồng không chỉ giúp tăng thu nhập cho người dân mà còn tạo cơ hội để giới thiệu văn hóa đặc sắc của người Việt đến với du khách. Các hoạt động như tổ chức lễ hội, giới thiệu ẩm thực truyền thống sẽ thu hút sự quan tâm của du khách.

3.2. Khuyến Khích Sản Xuất Nông Nghiệp Sạch

Việc phát triển nông nghiệp sạch sẽ không chỉ đảm bảo an toàn thực phẩm mà còn góp phần bảo vệ môi trường. Cộng đồng cần được hỗ trợ về kỹ thuật và tài chính để chuyển đổi sang các phương pháp canh tác bền vững.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu Về Cộng Đồng Người Việt Ở Đà Lạt

Nghiên cứu về cộng đồng người Việt ở Đà Lạt đã chỉ ra nhiều kết quả tích cực trong việc phát triển kinh tế và văn hóa. Những ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu này có thể giúp chính quyền địa phương đưa ra các chính sách phù hợp.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Đời Sống Kinh Tế

Nghiên cứu cho thấy rằng cộng đồng người Việt đã có những bước tiến đáng kể trong việc cải thiện đời sống kinh tế. Nhiều hộ gia đình đã chuyển đổi sang các mô hình sản xuất hiệu quả hơn, từ đó nâng cao thu nhập.

4.2. Ứng Dụng Chính Sách Phát Triển

Các kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các chính sách phát triển bền vững cho cộng đồng người Việt. Chính quyền địa phương cần lắng nghe ý kiến của người dân để đưa ra các giải pháp phù hợp.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Cộng Đồng Người Việt Ở Đà Lạt

Cộng đồng người Việt ở Đà Lạt đã trải qua một quá trình hình thành và phát triển dài lâu. Tương lai của cộng đồng này phụ thuộc vào khả năng thích ứng với những thay đổi trong xã hội và môi trường.

5.1. Tương Lai Của Cộng Đồng Người Việt

Với những nỗ lực trong việc phát triển bền vững, cộng đồng người Việt có thể tiếp tục đóng góp vào sự phát triển của Đà Lạt. Việc bảo tồn văn hóa và phát triển kinh tế song song sẽ là chìa khóa cho sự thành công.

5.2. Đề Xuất Chính Sách Hỗ Trợ

Chính quyền địa phương cần có các chính sách hỗ trợ cụ thể cho cộng đồng người Việt, từ việc đào tạo nghề đến hỗ trợ tài chính cho các dự án phát triển. Điều này sẽ giúp cộng đồng phát triển mạnh mẽ hơn trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về lịch sử hình thành và chuyển biến cấu trúc xã hội của cộng đồng người Việt tại các vùng đất đặc thù giữ vị trí trọng yếu trong tiến trình phát triển nhân học và khu vực học Việt Nam. Công trình luận án tiến sĩ chuyên ngành Việt Nam học (mã số: 62 22 01 13) của tác giả Lê Thị Nhuấn, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Phạm Hồng Tung tại Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển (Đại học Quốc gia Hà Nội, 2018), mang tên: "Quá trình hình thành và phát triển của cộng đồng người Việt ở Đà Lạt từ đầu thế kỷ XX đến nay" là công trình nghiên cứu tiên phong, toàn diện và có hệ thống về cộng đồng cư dân người Việt (dân tộc Kinh) tại không gian đô thị cao nguyên Lang Bian.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực trạng: phần lớn các nghiên cứu lịch sử và nhân học trước đây tại Tây Nguyên chỉ tập trung khảo sát các cộng đồng tộc người bản địa tại chỗ (Cơ-ho, Ê-đê, M’nông, Gia-rai) hoặc nhìn nhận di dân dưới lăng kính phân bố lực lượng sản xuất thuần túy (Đặng Nghiêm Vạn, 1981; Bế Viết Đẳng, 1982; Gerald Hickey, 1967). Vấn đề lịch sử định cư, cấu trúc xã hội, vốn sinh kế và sự biến đổi văn hóa của cộng đồng người Việt tại Đà Lạt vốn chiếm tới 95,97% dân số đô thị (Cục Thống kê Lâm Đồng, 2010) chưa từng được phân tích như một thực thể xã hội - văn hóa độc lập dưới góc độ Khu vực học liên ngành.

Câu hỏi nghiên cứu trọng tâm bao gồm:

1. Đặc trưng nhân khẩu - xã hội và nguồn gốc của các làn sóng người Việt đến Đà Lạt qua ba giai đoạn lịch sử (trước 1954, 1955–1975, và từ sau 1975 đến 2016) có những khác biệt căn bản nào?
2. Tiến trình thích ứng sinh thái nhân văn và tiếp biến văn hóa của cộng đồng người Việt đối với tự nhiên, cư dân bản địa và các yếu tố ngoại sinh diễn ra theo cơ chế nào?
3. Những tác động đa chiều (tích cực và tiêu cực) của cộng đồng người Việt đến diện mạo kinh tế, cảnh quan sinh thái và cấu trúc văn hóa của thành phố Đà Lạt là gì?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu xác định:

• Giả thuyết H1: Bộ phận cư dân người Việt định cư trước năm 1954 mang tính chọn lọc sinh thái và động cơ định cư bền vững khác biệt về "chất" so với các luồng di dân thuần túy kinh tế - chính trị giai đoạn 1955–1975 và sau 1975.
• Giả thuyết H2: Người Việt tại Đà Lạt đã thiết lập một mô hình thích ứng sinh thái nhân văn đặc thù, dung hợp tri thức nông nghiệp ôn đới với văn hóa bản địa và lối sống thị dân phương Tây.
• Giả thuyết H3: Quá trình mở rộng không gian hành chính và gia tăng mật độ dân số người Việt đặt ra những áp lực xung đột sinh thái đe dọa trực tiếp đến mô hình đô thị sinh thái cảnh quan của thành phố.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp hệ thống lý thuyết Khu vực học (Area Studies), Lý thuyết di cư (Migration Theory), Lý thuyết Vốn xã hội (Social Capital Theory), Lý thuyết Sinh thái học nhân văn (Human Ecology Theory), và Lý thuyết Tiếp biến văn hóa (Acculturation). Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát 12 phường nội thành và 4 xã ngoại thành (Xuân Thọ, Xuân Trường, Trạm Hành, Tà Nung) trên tổng diện tích tự nhiên 394,46 km², quy mô dân số 220.251 người với mật độ 558 người/km² (năm 2015). Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện ở việc lượng hóa biến động nhân khẩu qua hơn một thế kỷ, cung cấp cơ sở dữ liệu lịch sử xác thực từ 4 phông lưu trữ quốc gia nhằm định hướng quy hoạch đô thị sinh thái Đà Lạt tầm nhìn 2030–2050 theo Quyết định 704/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước cho thấy ba dòng nghiên cứu chính liên quan đến chủ đề di dân và phát triển đô thị cao nguyên:

Dòng thứ nhất - Các lý thuyết di dân cổ điển và hiện đại: E. G. Ravenstein (1885, 1889) với công trình kinh điển "The Laws of Migration" đặt nền móng cho quy luật di dân theo khoảng cách và động lực kinh tế. W. A. Lewis (1954) nhấn mạnh chênh lệch tiền lương nông thôn - đô thị, trong khi Everett S. Lee (1966) hoàn thiện mô hình "Lực hút - Lực đẩy" (Push-Pull Theory) dựa trên 4 nhóm yếu tố: nơi đi, nơi đến, trở ngại trung gian và yếu tố cá nhân. J. Harris và M. Todaro (1970) lượng hóa quyết định di cư dựa trên kỳ vọng thu nhập tại đô thị. Tuy nhiên, các mô hình kinh tế học thuần túy này bộc lộ hạn chế lớn khi giải thích các dòng di dân mang tính cưỡng bức, quy hoạch chính trị hoặc tìm kiếm nơi nghỉ dưỡng chữa bệnh tại các trạm điều dưỡng thuộc địa.

Dòng thứ hai - Nghiên cứu về mạng lưới xã hội và vốn xã hội: Alejandro Portes (2003) và Mark Granovetter chứng minh rằng di dân không phải là hành vi đơn lẻ mà được dẫn dắt bởi mạng lưới xã hội (social networks) và thể chế hóa các quan hệ nhóm. Tại Việt Nam, Đặng Nguyên Anh (1997, 2006, 2007), Đỗ Thị Minh Đức và Nguyễn Viết Thịnh (2008, 2010), Doãn Mậu Diệp (1998) đã đào sâu các luồng di cư liên tỉnh, di dân nông thôn - đô thị giai đoạn Đổi mới, nhưng chủ yếu tiếp cận theo góc độ xã hội học thực nghiệm tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh, chưa đặt trong tương quan lịch sử dài hạn của một đô thị miền núi.

Dòng thứ ba - Nghiên cứu về Tây Nguyên và đô thị nghỉ dưỡng thuộc địa: Các học giả người Pháp như Georges Condominas (1957), Paul Munier (1942), J. Lagisquet (1942) và Eric T. Jennings (2015) khảo cứu cấu trúc địa lý, nhân trắc học và tham vọng biến Đà Lạt thành "thủ đô mùa hè" của Liên bang Đông Dương. Về phía các nhà khoa học Việt Nam, Đặng Nghiêm Vạn (1981, 1998), Khổng Diễn (2011), Bùi Minh Đạo (2011, 2012), Phạm Quang Hoan (2015) và Phan An (2014) khảo sát sâu sắc quan hệ tộc người tại Đắk Lắk, Gia Lai, Kon Tum, song chưa làm nổi bật tính chất biến chuyển của cộng đồng người Việt trong không gian nông nghiệp công nghệ cao và du lịch dịch vụ tại Lâm Đồng.

Về mặt định vị nghiên cứu quốc tế, công trình so sánh đối chiếu sâu sắc với hai trường hợp đô thị trạm nghỉ dưỡng vùng cao (colonial hill stations):

1. Trường hợp Baguio (Philippines): Do kiến trúc sư Daniel Burnham quy hoạch cho chính quyền thực dân Mỹ đầu thế kỷ XX; làn sóng di dân người Ilocano và người Tagalog tràn lên cao nguyên Cordillera đã làm xáo trộn sinh kế truyền thống của người Igorot bản địa.
2. Trường hợp Shimla (Ấn Độ): "Thủ đô mùa hè" của Đế chế Anh trên dãy Himalaya, nơi diễn ra sự phân tầng không gian xã hội nghiêm ngặt giữa tầng lớp cai trị châu Âu và cư dân bản địa phục vụ di cư từ vùng đồng bằng Punjab.

Luận án khẳng định vị thế khoa học độc bản khi chứng minh: Đà Lạt không đơn thuần tái hiện mô hình phân tầng thuộc địa kiểu Shimla hay đồng hóa cưỡng bức kiểu Baguio, mà diễn ra tiến trình tái cấu trúc văn hóa thông qua sự hình thành các làng nông nghiệp biệt lập của người Việt (như ấp Hà Đông thành lập năm 1938, ấp Nghệ Tĩnh năm 1940) tồn tại song song và tương hỗ với trung tâm hành chính - du lịch của người Pháp.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết khoa học xã hội trong bối cảnh cụ thể của một đô thị thuộc địa chuyển đổi sang đô thị hiện đại:

1. Bổ khuyết Mô hình Lực hút - Lực đẩy (Everett S. Lee): Luận án chứng minh rằng trong điều kiện trước năm 1954 và 1955–1975, các yếu tố "phi kinh tế" (như chính sách di dân mộ phu của Pháp, sắc lệnh "Hoàng triều cương thổ" của Bảo Đại năm 1950, dòng người di cư năm 1954 do biến động chính trị) giữ vai trò chi phối quyết định hơn so với áp lực kinh tế thuần túy.
2. Khái niệm "Di dân định cư sinh thái": Mở rộng lý thuyết của Hawley (1950) và Lewis (1954) bằng việc xác lập mô hình di dân không chỉ tìm kiếm việc làm mà gắn liền với quá trình chuyển hóa hệ tri thức nông nghiệp truyền thống đồng bằng (trồng trọt lúa nước) sang hệ sinh kế thâm canh rau hoa cận ôn đới trên nền đất feralit đỏ vàng.
3. Mô hình tiếp biến văn hóa đa tuyến (Multilinear Acculturation): Vượt qua quan điểm đồng hóa tuyến tính một chiều của Thompson (Levinson, 1996) hay Kroeber (1948). Luận án chứng minh người Việt tại Đà Lạt không làm mất đi văn hóa của người Cơ-ho bản xứ hay bị Pháp hóa hoàn toàn, mà hình thành nên một lớp bản sắc thị dân hỗn dung: kết hợp phong cách lịch thiệp, trang nhã kiểu Pháp với tính cố kết cộng đồng làng xã truyền thống vùng Bắc Bộ và Trung Bộ.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành ba trụ cột:

• Trục Thời gian - Lịch sử: Phục dựng tiến trình di dân qua các mốc bản lề thể chế (1893 – 1954 – 1975 – 2016).
• Trục Không gian - Sinh thái: Khảo sát sự dịch chuyển từ vùng thung lũng Đankia sang trung tâm hồ Cam Ly (Xuân Hương), lan tỏa ra các vùng đồi ven đô (ấp Hà Đông, ấp Nghệ Tĩnh, Trại Mát, Xuân Trường).
• Trục Cấu trúc - Thể chế: Phân tích sự tương tác giữa 4 nhóm chủ thể: Chính quyền cai trị (Pháp/Việt Nam Cộng hòa/Chính quyền Cách mạng) – Tộc người bản địa (Cơ-ho: Lạch, Chil, Srê) – Cộng đồng người Việt nhập cư – Kiều dân ngoại quốc (Pháp, Hoa).

Phạm vi giới hạn (boundary conditions) của khung phân tích được ấn định trong địa giới hành chính đô thị Đà Lạt và vùng đệm phụ cận sinh thái cao nguyên Lang Bian, không bao gồm các hình thái du cư ngắn hạn như du lịch thuần túy hay sinh viên lưu trú tạm thời dưới 1 năm.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường bản thể học hiện thực phê phán (Critical Realism) và nhận thức luận diễn giải liên ngành (Interdisciplinary Interpretivism). Nghiên cứu phối hợp thiết kế hỗn hợp định tính - định lượng kết hợp phương pháp sử liệu học lưu trữ và điền dã dân tộc học:

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành nghiêm ngặt qua các bước:

1. Khảo sát văn bản lưu trữ gốc tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV (Đà Lạt):

   • Phông Tòa Khâm sứ Trung Kỳ (RSA): Khảo cứu 6.000 hồ sơ, trích xuất 20 hồ sơ chuyên đề về Lao động - Điền địa (như hồ sơ 4088 về chuyển nhượng đất 1925–1928), 19 hồ sơ Hành chính tổng quát (hồ sơ 1448 về thiết lập thị xã Đà Lạt 1922–1923), 16 hồ sơ Công chánh (hồ sơ 3305 về đường sắt Tháp Chàm – Đà Lạt).
   • Phông Phủ Quốc trưởng Bảo Đại (1949–1954): Khảo sát 1.350 hồ sơ, phân tích 76 hồ sơ Tài chính và 04 hồ sơ nhân sự (hồ sơ 834, 880 về bảng lương nhân công người Việt).
   • Phông Phủ Thủ hiến Trung Việt (1945–1954): Khai thác 2.592 hồ sơ, tập trung hồ sơ 2479 về mộ phu lao động và Sắc lệnh 28-QT/TD.
   • Phông Tòa Đại biểu Chính phủ tại Trung nguyên Trung phần (1954–1969): Tiếp cận 3.516 hồ sơ hành chính, quản trị và an ninh.

2. Giao thức phỏng vấn sâu có chủ đích (Purposive In-depth Interviews - IDI): Thiết lập mẫu khảo sát thực địa gồm $N = 100$ đối tượng được phân tầng đại diện:

   • Nhóm cán bộ quản lý Nhà nước cấp tỉnh/thành phố/phường xã: $n = 5$.
   • Nhóm chuyên gia, nhà khoa học nghiên cứu độc lập và viện chuyên ngành: $n = 5$.
   • Nhóm cư dân người Việt sinh sống qua các thời kỳ lịch sử: $n = 90$, chia đều thành 3 nhóm thuần tập (cohorts):
     • Nhóm định cư trước năm 1954: $n_1 = 30$ người (tập trung tại ấp Hà Đông, ấp Nghệ Tĩnh, Trạm Hành).
     • Nhóm định cư giai đoạn 1955–1975: $n_2 = 30$ người (ấp Đa Thiện, Ánh Sáng, các khu cư xá công chức).
     • Nhóm định cư giai đoạn sau 1975 đến 2016: $n_3 = 30$ người (vùng kinh tế mới Tà Nung, các khu đô thị mới).

3. Tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation): Kiểm chứng chéo giữa biên niên sử hành chính Pháp, tài liệu thống kê chính thống của Cục Thống kê Lâm Đồng (1979, 1989, 1999, 2009, 2015) và hồi ức truyền khẩu dân gian của các nhân chứng lịch sử.

Data và phân tích

Dữ liệu định lượng nhân khẩu học được tổng hợp, chuẩn hóa và xử lý chuỗi thời gian (time-series descriptive statistics). Cơ cấu biến động dân số thể hiện sự gia tăng vượt bậc:

• Năm 1923: Đà Lạt chỉ có 1.500 dân; đến năm 1939 đạt 11.800 người; năm 1944 đạt 21.000 người.
• Năm 1952: Dân số đạt khoảng 25.000 người, trong đó người Âu chiếm 1.217 người, người Hoa 752 người, còn lại là người Việt và người bản địa (Monographie de Dalat, 1953).
• Năm 2015: Dân số toàn thành phố chạm mức 220.251 người; người Việt chiếm tỷ lệ áp đảo 95,97%, người Cơ-ho chiếm 1,68%, người Hoa chiếm 0,81%.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Công trình công bố 5 phát hiện mang tính đột phá về mặt khoa học:

1. Khái quát hóa ba làn sóng di dân mang tính chất bước ngoặt:

   • Làn sóng thứ nhất (1893–1954): Khởi đầu từ phu làm đường hỏa xa Kronpha – Đà Lạt, tiếp nối bởi chương trình di dân có tổ chức lập nên ấp Hà Đông (1938) gồm 33 người dân gốc tỉnh Hà Đông do Tổng đốc Hoàng Trọng Phu và Quản đạo Trần Văn Lý bảo trợ; ấp Nghệ Tĩnh (1940). Trích dẫn y văn xác nhận:

   "Nhờ chuyến thám hiểm Lâm Viên năm 1893, A. Yersin đã đề xuất chọn cao nguyên Lâm Viên làm nơi nghỉ dưỡng và được Toàn quyền Paul Doumer ghi nhận" (Ủy ban nhân dân thành phố Đà Lạt, 2008, tr. 14).

   • Làn sóng thứ hai (1955–1975): Di dân tôn giáo - chính trị sau Hiệp định Giơ-ne-vơ 1954, bổ sung luồng cư dân làm dịch vụ giáo dục, quân sự và trồng rau chuyên canh tại ấp Đa Thiện.
   • Làn sóng thứ ba (1975–2016): Di dân phát triển kinh tế mới có tổ chức (như vùng kinh tế mới Hà Nội tại Lâm Hà, Tà Nung) kết hợp với di dân tự do tìm kiếm cơ hội thương mại du lịch thời kỳ Đổi mới.

2. Chứng minh vai trò kiến tạo sinh kế nông nghiệp cận ôn đới của người Việt: Dưới quy hoạch của Pháp, người Việt đã nhanh chóng thích ứng thổ nhưỡng đất feralit đỏ vàng (chiếm hơn 90% diện tích thành phố), đưa các giống cây ôn đới phương Tây (a-ti-sô, xà lách, dâu tây, hoa cúc, lay-ơn) thành ngành kinh tế mũi nhọn. Trích dẫn nhận định quy hoạch của J. Lagisquet (1942):

   "Không ai có thể phủ nhận, Đà Lạt chiếm một vị trí đặc biệt thuận lợi ở Viễn Đông. Khí hậu, danh lam thắng cảnh, tiềm năng phát triển làm cho Đà Lạt thành một nơi được ưu đãi, không nơi nào có thể so sánh được. Đà Lạt có thể trở thành một nơi nghỉ mát ở Viễn Đông" (Lagisquet, 1942).

3. Phát hiện quy luật biến đổi bản sắc văn hóa: Tính bảo lưu vi văn hóa trong lòng đô thị mở: Cộng đồng người Việt tại Đà Lạt bảo tồn nguyên vẹn các thiết chế không gian làng xã gốc (đình làng Hà Đông, nhà thờ họ, hương ước cải biên) ngay giữa một đô thị du lịch hiện đại. Hiện tượng này khẳng định luận điểm của PGS. Phạm Hồng Tung:

   "những biến động về phạm vi hành chính này không thể làm “pha loãng” hay làm “xói mòn” bản sắc và đặc điểm của cộng đồng người Việt ở đây, trái lại làm cho không gian này từng bước được mở rộng, lan tỏa" (Phạm Hồng Tung, 2017a, tr. 30).

4. Xác lập định nghĩa khoa học về "Chất thị dân Đà Lạt": Được cấu thành từ: Tính lịch thiệp, phong cách ứng xử hòa nhã (ảnh hưởng giáo dục phương Tây kết hợp truyền thống Nho giáo Tràng An/xứ Nghệ), lối sống hướng nội, gắn bó mật thiết với thiên nhiên và tính cần cù, thích ứng cao trong hoạt động canh tác nông nghiệp công nghệ cao.

5. Chỉ ra các hệ quả tiêu cực của quá trình tăng trưởng nóng: Sự bùng nổ dân số cơ học và diện tích nhà kính nông nghiệp làm suy giảm nghiêm trọng diện tích rừng thông bản địa, gây biến đổi vi khí hậu (nhiệt độ trung bình gia tăng, xuất hiện ngập úng cục bộ tại lưu vực suối Cam Ly), đe dọa trực tiếp mô hình "thành phố trong rừng".

Implications đa chiều

• Ý nghĩa Lý luận: Khẳng định tính hiệu quả của phương pháp tiếp cận Khu vực học trong nghiên cứu các tiểu vùng văn hóa đô thị tại Việt Nam; cung cấp mô hình thực nghiệm để kiểm chứng lý thuyết tiếp biến văn hóa trong không gian đa tộc người.
• Ý nghĩa Phương pháp luận: Cung cấp bộ công cụ phối hợp giữa khai thác văn bản hành chính lưu trữ thuộc địa với kỹ thuật phỏng vấn sâu hồi ức nhân chứng lịch sử cho các nghiên cứu lịch sử xã hội học đô thị.
• Ý nghĩa Thực tiễn và Chính sách: Cảnh báo nguy cơ phá vỡ cảnh quan từ việc mở rộng không gian xây dựng thiếu kiểm soát. Đề xuất lộ trình quản lý không gian cư trú theo Quyết định 704/QĐ-TTg:
  1. Hạn chế mật độ xây dựng tại vùng lõi 12 phường, giãn dân có kiểm soát ra các đô thị vệ tinh (Đức Trọng, Lâm Hà, Lạc Dương).
  2. Chuyển đổi mô hình nông nghiệp nhà kính truyền thống sang nông nghiệp sinh thái tuần hoàn, bảo tồn tối thiểu 50% độ che phủ rừng nội đô.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn nhìn nhận các giới hạn học thuật:

• Giới hạn nguồn dữ liệu định lượng trước 1975: Các số liệu thống kê dân số thời kỳ Pháp thuộc và Việt Nam Cộng hòa không liên tục, phân tán qua nhiều cơ quan lưu trữ (Tòa Khâm sứ, Phủ Thủ hiến, Tòa Đại biểu), thiếu các chỉ số phân tích hồi quy chi tiết về thu nhập và phân tầng xã hội.
• Phạm vi khảo sát mẫu phỏng vấn sâu: Dung lượng $N = 100$ dù đảm bảo độ bão hòa dữ liệu định tính nhưng chưa thể bao quát toàn bộ các tiểu nhóm di dân thiểu số (như nhóm phu đồn điền chè Cầu Đất hay kiều dân các tỉnh Nam Bộ).
• Hạn chế đo lường biến đổi vi khí hậu: Chưa lượng hóa tuyệt đối mối quan hệ nhân quả giữa diện tích chuyển đổi đất nông nghiệp của người Việt với mức độ suy giảm tầng nước ngầm tại lưu vực sông Đồng Nai.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) cần mở rộng:

1. Ứng dụng công nghệ GIS và viễn thám không gian (Remote Sensing) kết hợp dữ liệu lịch sử để mô hình hóa sự thay đổi thảm phủ rừng và biến thiên không gian cư trú từ năm 1893 đến 2030.
2. Mở rộng nghiên cứu so sánh liên quốc gia giữa Đà Lạt với các đô thị cao nguyên Đông Nam Á như Pyin Oo Lwin (Myanmar), Berastagi (Indonesia).
3. Đánh giá tác động của cuộc cách mạng nông nghiệp số và làn sóng "bỏ phố về rừng" (lifestyle migration) của giới trẻ hiện đại đến cấu trúc cộng đồng địa phương.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng Học thuật: Công trình là tài liệu tham khảo nền tảng cho các chương trình đào tạo sau đại học ngành Việt Nam học, Nhân học, Lịch sử đô thị tại Đại học Quốc gia Hà Nội và Đại học Đà Lạt; dự kiến mang lại hàng trăm trích dẫn học thuật trong các công trình nghiên cứu về Tây Nguyên và di dân đô thị.
• Tác động Hoạch định Chính sách: Cung cấp luận cứ lịch sử - xã hội xác thực giúp Ủy ban nhân dân tỉnh Lâm Đồng và thành phố Đà Lạt xây dựng Đề án "Phát huy phong cách người Đà Lạt: Hiền hòa - Thanh lịch - Mến khách" và tích hợp dữ liệu dân cư vào Quy hoạch tổng thể không gian đô thị 2030–2050.
• Tác động Xã hội và Bảo tồn Di sản: Nâng cao ý thức cộng đồng trong việc bảo tồn các di sản văn hóa vật thể (kiến trúc biệt thự cổ, đình làng ấp Hà Đông, ấp Nghệ Tĩnh) và bảo vệ hệ sinh thái rừng cảnh quan – "lá phổi xanh" của cao nguyên Lâm Viên.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giảng viên ngành Khoa học Xã hội: Tiếp cận mô hình nghiên cứu liên ngành chuẩn mực, nguồn tư liệu lưu trữ sơ cấp từ 4 phông lưu trữ quốc gia và khung lý thuyết hoàn chỉnh về Khu vực học.
• Nhà quy hoạch đô thị & Kiến trúc sư: Nắm bắt sâu sắc bản chất không gian sinh thái - nhân văn Đà Lạt để tránh các sai lầm trong việc bê tông hóa cảnh quan thiên nhiên.
• Nhà hoạch định chính sách địa phương: Sở hữu các khuyến nghị thực chứng có giá trị phản biện cao nhằm giải quyết mâu thuẫn giữa tăng trưởng kinh tế du lịch và bảo tồn môi trường sinh thái bền vững.
• Cộng đồng cư dân & Doanh nghiệp du lịch: Nhận diện rõ giá trị cốt lõi của bản sắc văn hóa bản địa, từ đó xây dựng các sản phẩm du lịch nhân văn, bền vững và tôn trọng môi trường.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Trả lời: Đó là việc vận dụng sáng tạo lý thuyết Khu vực học (Area Studies) của PGS. Phạm Hồng Tung để xây dựng mô hình "Tiếp biến văn hóa sinh thái nhân văn", chứng minh rằng sự hội tụ của người Việt tại một đô thị cao nguyên thuộc địa không triệt tiêu các đặc trưng văn hóa gốc mà tái lập các "vi không gian làng xã" thích ứng hài hòa với hệ sinh thái cận ôn đới.

2. Phương pháp luận có điểm gì đột phá so với các công trình trước đây? Trả lời: Luận án kết hợp đa giác hóa kiểm định (Data Triangulation) giữa 4 phông lưu trữ quốc gia (RSA, Bảo Đại, Thủ hiến Trung Việt, Tòa Đại biểu Chính phủ với tổng cộng hàng vạn hồ sơ gốc) với 100 mẫu phỏng vấn sâu phân tầng 3 thế hệ di dân, vượt qua lối nghiên cứu mô tả đơn thuần hoặc thống kê xã hội học cắt ngang.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu nghiên cứu là gì? Trả lời: Tính cố kết cộng đồng và sự bảo tồn hương ước làng xã của người Việt tại ấp Hà Đông (phường 8) và Nghệ Tĩnh sau gần một thế kỷ vẫn duy trì tính khép kín tích cực, tạo nên sức đề kháng văn hóa mạnh mẽ trước các làn sóng thương mại hóa du lịch xô bồ.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (Replication Protocol) không? Trả lời: Luận án cung cấp bảng chỉ dẫn chi tiết mã số phông lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV, danh mục câu hỏi phỏng vấn sâu bán cấu trúc và hệ thống tọa độ khảo sát thực địa tại 12 phường, 4 xã, cho phép các nhà nghiên cứu tương lai tái lập quy trình khảo sát.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào? Trả lời: Luận án định hướng nghiên cứu chuyển dịch cấu trúc sinh kế số, tích hợp mô hình kinh tế xanh thích ứng biến đổi khí hậu toàn cầu và sự biến động của cộng đồng người Việt trong kịch bản mở rộng không gian Đà Lạt sáp nhập huyện Lạc Dương.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Lê Thị Nhuấn đã tổng kết 5 đóng góp học thuật cốt lõi:

1. Phục dựng toàn diện, khoa học tiến trình lịch sử di dân, định cư của cộng đồng người Việt tại Đà Lạt qua 3 giai đoạn (1893–1954, 1955–1975, 1975–2016).
2. Làm sáng tỏ cơ chế thích ứng sinh thái nhân văn đặc thù trên vùng đất feralit cao nguyên.
3. Giải mã cấu trúc bản sắc thị dân Đà Lạt với các giá trị: Hiền hòa – Thanh lịch – Mến khách.
4. Lượng hóa và phân tích đa chiều tác động kinh tế - xã hội - môi trường của cộng đồng người Việt đến đô thị sinh thái.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp chính sách mang tính khả thi cao phục vụ quy hoạch đô thị bền vững tầm nhìn 2030–2050.

Công trình khẳng định giá trị bền vững của phương pháp tiếp cận liên ngành trong Việt Nam học, mở ra các dòng nghiên cứu mới về đô thị học cao nguyên và nhân học sinh thái trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan địa bàn nghiên cứu, tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu Chương 2. Quá trình hình thành cộng đồng ngƣời Việt ở Đà Lạt từ đầu thế kỷ XX đến năm 1954 Chương 3. Quá trình phát triển của cộng đồng ngƣời Việt ở Đà Lạt từ năm 1955 đến nay Chương 4.

Đặc điểm, khuynh hƣớng biến đổi và giải pháp phát triển bền vững cộng đồng ngƣời Việt ở Đà Lạt 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1. TỔNG QUAN ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU, TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về địa bàn nghiên cứu 1. Các đặc điểm địa lý tự nhiên của Đà Lạt - Vị trí địa lý và tên gọi: Đà Lạt là tỉnh lỵ của Lâm Đồng, tọa lạc ở độ cao trung bình khoảng 1.500m so với mặt nƣớc biển, có tọa độ địa lý: kinh độ từ 108019’23’’ đông đến 108036’27’’; vĩ độ: từ 11048’36’’ Bắc đến 12001’07’’ Bắc, không có đƣờng địa giới hành chính chung với các tỉnh lân cận.

Diện tích tự nhiên của Đà Lạt là 394,46km2, dân số là 220.251 ngƣời, mật độ dân số 558 ngƣời/km2 (năm 2015). Hiện nay, thành phố Đà Lạt gồm có 12 phƣờng, đƣợc đánh số từ phƣờng 1 đến phƣờng 12 và 4 xã ngoại thành gồm Tà Nung, Xuân Thọ, Xuân Trƣờng, Trạm Hành [Cục Thống kê Lâm Đồng, 2015] (xem hình 1. Bản đồ hành chính thành phố Đà Lạt “Nguồn: Tác giả Luận án” 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Theo phân loại đô thị toàn quốc, Đà Lạt là đô thị loại I. Đối với Lâm Đồng, Đà Lạt đƣợc xác định có 5 tính chất quan trọng là: Tỉnh lỵ của tỉnh Lâm Đồng; trung tâm du lịch - nghỉ dƣỡng; trung tâm đào tạo đa ngành, nghiên cứu khoa học; khu vực sản xuất, chế biến rau và hoa chất lƣợng cao; có vị trí quan trọng về an ninh và quốc phòng.

Đà Lạt - tên gọi từ khi ngƣời Pháp tìm ra cao nguyên Lang Bian. Cho đến nay, mặc dù có nhiều cách lý giải khác nhau về tên gọi này; song, phần lớn đều thống nhất với cách hiểu: Đạ là nƣớc/sông/suối, Lạt là Lạch (con suối của nhóm ngƣời Lạch1). Ông Phạm Khắc Hòe giải thích, “Đà” theo tiếng Cơ-ho là nƣớc/suối. “Lạt” là tên một bộ tộc ở dƣới chân núi Lang Bian.

Đà Lạt là suối của ngƣời Lạt…[…]…Đà Lạt là tên cấu thành từ 5 chữ cái đứng đầu của mỗi chữ trong câu latin: Dat Aliis Laetitiam Aliis Temperiem có nghĩa là cho ngƣời này niềm vui cho ngƣời kia sức khỏe. Đó là một cách hiểu sai đi ý nghĩa thật của danh xƣng Đà Lạt” [Phạm Khắc Hòe, 1983, tr. Quan điểm của ông Phạm Khắc Hòe khá trùng hợp với ông M. Cunhac - Thị trƣởng ở Đà Lạt (từ năm 1916 - 1920): “Ở tại chỗ cái hồ nƣớc trƣớc đó, con suối nhỏ của bộ lạc ngƣời Lạch chảy qua và ngƣời ta đã gọi suối này là Đà Lạt (Da hay Dak tiếng Thƣợng nghĩa là nƣớc) và không hiểu lý do gì mà ngƣời ta đã thay thế danh xƣng Việt Nam và Cam Ly [Baudrit, A.

Cũng theo Mạc Đƣờng, “tên gọi Đà Lạt có nghĩa là con suối của ngƣời Lạt theo ngôn ngữ của ngƣời dân địa phƣơng lúc bấy giờ (theo tiếng Lạt, Đạ có nghĩa là nƣớc, Lạt là ngƣời Lạt” [Mạc Đƣờng, 1983, tr. - Tài nguyên thiên nhiên + Về khí hậu: Do ảnh hƣởng của độ cao và rừng thông bao bọc, Đà Lạt mang nhiều đặc tính của miền ôn đới: “Nhiệt độ trung bình tháng giao động trong khoảng 15,8 - 19,3°C, trong những tháng nóng nhất nhiệt độ không vượt quá 20°C, những tháng lạnh nhất nhiệt độ vẫn lớn hơn 14°C” [Ủy ban nhân dân thành phố Đà Lạt, 2008, tr. Tính chất gió mùa cũng đƣợc phản ảnh rõ rệt trong đặc điểm khí hậu Đà Lạt (xem bảng 1, Phụ lục Chƣơng 1). 1 Nhóm Lạch là một trong 6 nhóm địa phƣơng của tộc ngƣời Cơ-ho.

12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] + Về thủy văn: Tại địa bàn Đà Lạt có trên 20 dòng suối với chiều dài hơn 4km, đều là những dòng suối đầu nguồn thuộc lƣu vực sông Đồng Nai, trong đó có 14 suối bắt nguồn từ độ cao trên 1. Là các suối đầu nguồn, nên số lƣợng các suối cạn chiếm trên 50% số dòng chảy. Chế độ dòng chảy ở Đà Lạt phụ thuộc vào khí hậu và phân ra hai mùa rõ rệt: mùa lũ và mùa kiệt. Thời kỳ từ tháng 5 đến tháng 7 là mùa chuyển tiếp từ kiệt sang lũ trên các dòng suối của Đà Lạt.

+ Về thổ nhưỡng: Theo bảng phân loại mới dùng cho bản đồ đất của Việt Nam, các loại đất ở Đà Lạt thuộc hai nhóm chính: Nhóm đất feralit nâu đỏ rất thích hợp cho các giống cây công nghiệp dài ngày nhƣ cà phê, chè; Nhóm đất feralit vàng đỏ: là đất sắt nhôm hơi yếu, giàu caolimit và có màu vàng đỏ, nâu vàng hoặc nâu đỏ tạo thành nhóm đất feralit vàng đỏ chiếm hơn 90% diện tích đất toàn thành phố. Theo tài liệu điều tra của Phân viện quy hoạch thiết kế nông nghiệp miền Nam, trên đất feralit nâu đỏ khá phù hợp cho các loại hoa, sau hoa là cây dƣợc liệu a-ti-sô (artichoke), rau các loại xếp thứ 3 và cuối cùng là cây ăn quả. Trên đất feralit vàng đỏ, các cây trồng vì mục đích kinh doanh có thể cho lãi suất tuy không cao, nhƣng thứ tự vẫn xếp từ trên xuống là rau, cây ăn quả và cây hoa màu. Với sự hình thành và phát triển của đô thị Đà Lạt, nhu cầu về rau quả tăng lên, cƣ dân tới đây lập nghiệp đã khai thác các loại đất feralit, lập thành các vùng chuyên canh rau, hoa, cây ăn quả, cây công nghiệp.

+ Rừng và hệ động, thực vật: Từ lâu, các yếu tố tự nhiên đã góp phần hình thành nên một thảm thực vật đa dạng ở Đà Lạt, với các kiểu hình rừng khác nhau nhƣ: rừng lá kim, rừng thƣờng, rừng hỗn giao và trảng cỏ cây bụi. Trong phạm vi rừng cao nguyên Lang Bian, sự phân bố động, thực vật theo độ cao biểu hiện rất rõ nét.000 loài thực vật. Rừng ở Đà Lạt gồm thông 2 lá và 3 lá, riêng họ thông đất ở đây đã có 10 loài trong khi cả nƣớc chỉ có 11 loài [Champsoloix, R. Điểm dị biệt giữa Đà Lạt với nhiều thành phố khác ở Việt Nam - Đà Lạt là thành phố trong rừng, rừng trong thành phố tạo nên nét riêng, độc đáo của Đà Lạt.

Chính vì có mật độ che phủ cao nên đã có đƣợc một nền nhiệt lý tƣởng có thể coi thành phố nhƣ một máy điều hòa nhiệt độ khổng lồ. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Đà Lạt đƣợc thiên nhiên ƣu đãi, trở thành nơi ƣớc đến, thu hút du khách từ nhiều nơi đến tham quan và thậm chí là cƣ trú, định cƣ. Cũng với vị trí này, từ thời cận đại, ngƣời Pháp đã có ý tƣởng xây dựng Đà Lạt làm nơi trú quân của binh lính Pháp và cố gắng đƣa Đà Lạt trở thành một trung tâm hành chính ở Đông Dƣơng: “Không ai có thể phủ nhận, Đà Lạt chiếm một vị trí đặc biệt thuận lợi ở Viễn Đông. Khí hậu, danh lam thắng cảnh, tiềm năng phát triển làm cho Đà Lạt thành một nơi đƣợc ƣu đãi, không nơi nào có thể so sánh đƣợc.

Đà Lạt có thể trở thành một nơi nghỉ mát ở Viễn Đông” [Lagisquest, J. Bên cạnh đó, “Đà Lạt là xứ sở của hoa, xứ sở của thông, xứ sở của rau… thích hợp cho sinh hoạt trí thức. Đà Lạt còn có vùng ven săn bắn lý tƣởng” [Munier, P. Sự khám phá và xây dựng Đà Lạt - Từ năm 1893 đến năm 1954: Trƣớc thế kỷ XX, khu vực cao nguyên Lâm Viên nói chung, Đà Lạt nói riêng vốn là địa bàn cƣ trú của các nhóm ngƣời Lạch, Chil, Srê thuộc dân tộc Cơ-ho sinh sống theo phƣơng thức du canh, du cƣ; trong đó, đông nhất là nhóm Lạch.

Với nhiệm vụ tìm hiểu thƣợng lƣu sông Đồng Nai, bác sĩ Paul Néis và trung úy Albert Septans có đến thăm một số làng ngƣời Lạch trên cao nguyên Lang Bian ngày 16-3-1881 và ghi chép đƣợc nhiều số đo khí tƣợng và nhân trắc học cƣ dân trong vùng. Ngày 21-6-1893, trong một chuyến thám hiểm vùng rừng núi ở Nam Trung Kỳ giữa biển Đông và sông Mê Công, đầu nguồn sông Đồng Nai và Xê Băng Can, bác sĩ A.Yersin2 đã đặt chân lên cao nguyên Lâm Viên. Nghỉ mát dƣỡng sức là nhu cầu cần thiết của ngƣời Pháp tại xứ nóng nhƣ Việt Nam: “Năm 1870, ngƣời Pháp đã thiết lập nơi nghỉ mát dƣỡng sức dành cho nhà binh tại Bà Rịa” [Baudrit, A. Sau chuyến đi Ấn Độ, Toàn quyền Paul Doumer nhận thấy cần phải thiết lập nơi nghỉ mát ở miền núi tƣơng tự nhƣ ở Ấn Độ rất lợi ích đối với những Pháp kiều bị đau yếu vì khí hậu nhiệt đới.

“Nhờ chuyến thám hiểm Lâm Viên năm 1893, A. Yersin đã đề xuất chọn cao nguyên Lâm Viên làm nơi nghỉ dƣỡng và đƣợc Toàn quyền Paul Doumer ghi nhận” [Ủy ban nhân dân 2 Alexandre Yersin sinh ngày 22-9-1869 tại Thụy Sĩ. Năm 24 tuổi, ông sang Pháp. Từ năm 1905 đến 1908, Yersin là Giám đốc Viện Pasteur Sài Gòn - Nha Trang.

Ông là một nhà y học, vi trùng học, nông học, mất ngày 1-3-1943 tại Nha Trang. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thành phố Đà Lạt, 2008, tr. Ban đầu, địa điểm ngƣời Pháp chọn làm nơi nghỉ dƣỡng không phải là Đà Lạt ngày nay mà là khu vực Đankia. Năm 1897, Toàn quyền Paul Doumer đã cử một phái đoàn lên cao nguyên Lang Bian, dƣới sự chỉ huy của đại úy Thouard3.

Cho đến năm 1899, Toàn quyền Đông Dƣơng Paul Doumer đã ký Nghị định thành lập tỉnh Đồng Nai Thƣợng với thủ phủ là Djiring và hai trạm hành chính là Tánh Linh (Bình Thuận) và Lâm Viên (đặt tại Đà Lạt ngày nay). Ngày 31-10-1920, Toàn quyền Maurice Long đã ký Nghị định thành lập khu tự trị Lâm Viên. Cùng ngày, một Nghị định khác của Toàn quyền Đông Dƣơng ấn định khu tự trị trên cao nguyên Lâm Viên thành thị xã Đà Lạt và xác định nâng Đà Lạt lên thành thị xã hạng hai [Ủy ban nhân dân thành phố Đà Lạt, 2008, tr. Về tính chất, Đà Lạt đƣợc thiết kế xây dựng theo hƣớng đô thị sinh thái.

Mô hình đô thị sinh thái kiểu áp dụng ở Đà Lạt lúc bấy giờ chính là giữ nguyên đặc điểm cảnh quan tự nhiên. Điều đó thể hiện khá rõ nét qua các đồ án quy hoạch của các Thị trƣởng, kiến trúc sƣ, kĩ sƣ ngƣời Pháp trong thời kỳ này.