CHƯƠNG 1 – CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1.1 Khái niệm về giá chuyển nhượng Theo tài liệu hướng dẫn của Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế (Organisation for Economic Co-operation and Development – viết tắt là OECD), “giá chuyển nhượng (transfer prices) là giá hàng hoá, dịch vụ hoặc tài sản vô hình mà một bên xác định khi bán cho bên con hoặc bên liên kết khác” [12] Theo định nghĩa từ Wikipedia [12], “định giá chuyển giao” (transfer pricing) là việc xác định giá hàng hoá (hữu hình hoặc vô hình), dịch vụ được chuyển dịch trong nội bộ một tổ chức. Ví dụ như hàng hoá từ bộ phận sản xuất có thể được bán cho bộ phận kinh doanh (bộ phận marketing) hay hàng hoá từ công ty mẹ có thể được bán cho công ty con ở nước ngoài (foreign subsidiary). Do giá chuyển nhượng được thiết lập trong nội bộ của một tổ chức (có nghĩa là có sự kiểm soát) nên các cơ chế thị trường hình thành giá chuyển nhượng các giao dịch tương tự với công ty thứ ba có thể không được áp dụng. Việc lựa chọn giá chuyển nhượng tác động đến lợi nhuận trong từng bộ phận của một công ty.
Như vậy khái niệm giá chuyển nhượng luôn gắn liền với các giao dịch giữa các bộ phận trong cùng một tổ chức hay các công ty có mối quan hệ liên kết. Một số đặc trưng của định giá chuyển giao: Gắn liền với các giao dịch giữa các công ty có mối quan hệ liên kết Có thể không phản ánh giá trị thực của giao dịch Có thể diễn ra trong các giao dịch liên kết xuyên biên giới hoặc trong phạm vi một quốc gia Không làm tăng tổng lợi nhuận của toàn công ty Các công ty có mối quan hệ liên kết Hành vi định giá chuyển giao diễn ra trong các giao dịch giữa các công ty có quan hệ liên kết. Theo Mẫu Hiệp định tránh đánh thuế hai lần và ngăn ngừa LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 trốn lậu thuế của OECD, các công ty được coi là có quan hệ liên kết khi: + Một công ty của một nước ký kết tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào việc điều hành, kiểm soát hoặc góp vốn vào một công ty của nước ký kết kia, hoặc + Các đối tượng cùng tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào việc điều hành, kiểm soát hoặc góp vốn vào một công ty của nước ký kết và vào một công ty của nước ký kết kia. Khái niệm các công ty liên kết theo OECD để áp dụng nguyên tắc giá thị trường được áp dụng ở phạm vi giữa các quốc gia.
Một số nước đưa ra khái niệm giao dịch liên kết bao gồm cả các giao dịch liên kết diễn ra trong nước (Trung Quốc, Việt Nam) 1.2 Động cơ và tác động của việc định giá chuyển giao 1.1 Động cơ Theo Horngren, T.William (2004), Introduction to Management Accounting, Thirteenth Edition, Pearson, Prentice Hall Inc, p.440 [8], về góc độ kinh doanh, xác định giá chuyển nhượng là một công cụ quản trị của một công ty đa quốc gia. Các nhà quản trị của một công ty đa quốc gia có thể sử dụng giá chuyển nhượng của các giao dịch nội bộ làm công cụ đánh giá hiệu quả kinh doanh của từng đơn vị bộ phận trong công ty. Các nhà quản lý các đơn vị bộ phận trong công ty được đặt trong tình trạng phải đưa ra các quyết định hợp lý nhất về việc mua hay bán các sản phẩn hàng hoá, dịch vụ trong nội bộ hay từ bên ngoài để có thể tối đa hoá lợi nhuận của bộ phận mình. Kết quả là hiệu quả kinh doanh đạt được bởi từng đơn vị bộ phận sẽ dẫn đến hiệu quả kinh doanh của toàn công ty tăng lên.
Theo OECD [12], về góc độ thuế, đối với người nộp thuế và cơ quan thuế thì giá chuyển nhượng có ý nghĩa quan trọng bởi vì giá chuyển nhượng quyết định phần lớn thu nhập và chi phí - và kết quả là lợi nhuận chịu thuế - của các công ty liên kết trong các chế độ thuế khác nhau. Giá chuyển nhượng là công cụ để một công ty đa quốc gia tối thiểu hoá nghĩa vụ thuế thu nhập doanh nghiệp, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 tối đa hoá lợi nhuận sau thuế của toàn công ty bằng cách chuyển lợi nhuận sang các nước có thuế suất thấp hoặc bằng 0 (hoặc trong phạm vị một quốc gia thì chuyển lợi nhuận từ các công ty đang hưởng ưu đãi về thuế thu nhập sang các công ty không có ưu đãi). Ngoài ra, hành vi định giá chuyển giao còn nhắm đến một số động cơ như sau: – Vô hiệu hoá các quy định kiểm soát ngoại hối. Nếu một quốc gia có những quy định hạn chế việc chuyển lợi nhuận từ một công ty con về công ty mẹ ở nước ngoài thì có thể vượt qua rào cản này bằng cách công ty mẹ định giá cao các khoản thanh toán thương mại như tiền bản quyền, lãi cho vay, chi phí quản lý,… – Tránh yêu cầu về tỷ lệ nội địa hoá của nước nhận đầu tư, thông qua việc định giá thấp nguyên liệu, vật tư nhập khẩu nhằm giảm tỷ lệ vật tư nguyên liệu nhập khẩu, tăng tỷ lệ nội địa hoá – Bù đắp những biến động về ngoại hối.
Sự không ổn định của đồng tiền, các yêu cầu về cân đối ngoại tệ, các hạn chế trong việc tiếp cận nguồn ngoại tệ,… đã làm gia tăng các rủi ro trong hoạt động kinh doanh tại nước chủ nhà. Đây cũng là một trong những lý do quan trọng để các công ty đa quốc gia xác định giá chuyển nhượng nhằm chuyển lợi nhuận từ đồng tiền yếu sang đồng tiền mạnh – Áp lực cạnh tranh, thâm nhập thị trường. Thông qua việc định giá chuyển nhượng, các công ty trong cùng tập đoàn có thể xác định mức giá “lý tưởng” trong tập đoàn nhằm loại bỏ đối thủ cạnh tranh trên thị trường. – Chuyển lợi nhuận từ các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán sang các công ty tư nhân và tối đa hoá lợi ích của cổ đông lớn bằng sự trả giá của các cổ đông nhỏ.
– Đối phó với yêu cầu tăng lương của người lao động thông qua việc cố tình LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 che giấu lợi nhuận thực của công ty.2 Tác động của việc định giá chuyển giao đối với quốc gia nhận đầu tư Theo sách giáo khoa chuyên ngành của BPP (năm 2006), Quản trị hiệu quả kinh doanh (“BPP Professional Education (2006), Paper 3.3 Performance Management”) [4], việc định giá chuyển giao của các công ty đa quốc gia có những tác động đến quốc gia nhận đầu tư như sau: – Vốn nước ngoài có thể bị chuyển dần ra khỏi nước tiếp nhận đầu tư – Thất thu thuế – Tạo ra một sự độc quyền về nhãn hiệu sản phẩm từ chính sách bán hạ giá sản phẩm đầu ra, đẩy các công ty cạnh tranh trong nước vào thế bất lợi. – Sự thua lỗ của các liên doanh - công ty con làm giảm sự tham gia của đối tác trong nước dẫn đến tình trạng mất vốn, công ty mẹ thôn tính hoàn toàn. – Trong dài hạn, định giá chuyển giao sẽ làm thay đổi đầu tư trong nền kinh tế quốc dân, làm giảm tính cạnh tranh của nền kinh tế, tăng sự phụ thuộc của nước tiếp nhận đầu tư vào các công ty đa quốc gia và ảnh hưởng tiêu cực đến các điều khoản thương mại và cán cân thanh toán quốc gia. Nhằm kiểm soát vấn đề định giá chuyển giao, hiện nay có hai hệ thống được sử dụng để phân bổ lợi nhuận giữa các công ty có mối quan hệ liên kết: nguyên tắc giá thị trường (Arm’s Length Priciple – ALP) và nguyên tắc phân chia theo một công thức định trước (Formulary Apportionment – FA).
Theo Hamaekers, Hubert, “Introduction to Transfer pricing”, Sec 4, in Tax Treatment of Transfer Pricing, IHBD Tranfer Pricing Database, and loose-leaf publication, 2009 [7], nguyên tắc FA xem một công ty đa quốc gia hay một bộ phận trong công ty đa quốc gia như một thực thể đơn lẻ (a single entity) trên cơ sở kết quả kinh doanh hợp nhất, và FA thực hiện phân bổ - theo một công thức định sẵn - một phần kết quả hợp nhất của cả công ty hay của một bộ phận cho các đơn vị thành viên có hoạt động kinh doanh ở những nơi có chế độ thuế khác LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Nguyên tắc này được áp dụng ở một số nước liên bang như Hoa Kỳ, Canada và Thụy Sĩ để phân bổ kết quả trên toàn liên bang của một công ty đa quốc gia cho từng đơn vị thành viên có hoạt đông kinh doanh ở các bang. Uỷ ban châu Âu cũng đang nghiên cứu để đưa nguyên tắc FA vào Cơ sở Thuế thu nhập hợp nhất (Common Consolidated Corporate Tax Base) để phân bổ thu nhập của các công ty đa quốc gia ở EU trên cơ sở kết quả hợp nhất của cả công ty [6] Tuy nhiên, theo OECD và hầu hết các nước thành viên OECD kể cả các nước không phải thành viên của OECD không công nhận việc áp dụng nguyên tắc FA trên toàn cầu vì cho rằng nguyên tắc này không phản ánh tình trạng kinh tế của các thành viên trong một công ty đa quốc gia. Nguyên tắc "giá thị trường" hay "nguyên tắc giao dịch độc lập" (arm's length principle) là nguyên tắc được các tổ chức quốc tế, công ty và các cơ quan thuế áp dụng phổ biến để xác định tính hợp lý của các giao dịch liên kết nhằm ngăn chặn hành vi định giá chuyển giao và bảo vệ cơ sở tính thuế (nguồn thu).3 Nguyên tắc giá thị trường 1.1 Khái niệm Theo Mẫu Hiệp định tránh đánh thuế hai lần và ngăn ngừa việc trốn lậu thuế của OECD (The OECD Model Tax Convention), tại điều 9 có quy định “[Khi] điều kiện được đưa ra hoặc áp đặt giữa.
hai xí nghiệp liên kết trong mối quan hệ thương mại hoặc tài chính khác với những điều kiện được đưa ra giữa các xí nghiệp độc lập, lúc đó mọi khoản lợi tức mà một xí nghiệp có thể thu được nếu có những điều kiện trên nhưng nay vì những điều kiện này mà xí nghiệp đó không thu được, sẽ vẫn bị tính vào các khoản lợi tức của xí nghiệp đó và bị đánh thuế tương ứng” [14] Nguyên tắc giá thị trường là nguyên tắc xác định giá giao dịch liên kết tương đương với mức giá nếu giao dịch đó được tiến hành theo thoả thuận khách quan giữa các công ty không có quan hệ liên kết. Nhiều quốc gia thừa nhận nguyên tắc giá thị trường do nguyên tắc này LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.