phần mở đầu và kết luận, luận văn gồm có 3 chƣơng. 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com * Chƣơng 1: Cơ sở lý luận dạy học và thực tiễn văn học Việt Nam sau 1975. * Chƣơng 2: Phƣơng pháp thảo luận nhóm và định hƣớng giảng dạy hai tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu và Mùa lá rụng trong vườn của Ma Văn Kháng * Chƣơng 3: Thực nghiệm và các giải pháp phát huy phƣơng pháp thảo luận nhóm trong việc giảng dạy tác phẩm. 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Ch-¬ng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN DẠY HỌC VÀ THỰC TIỄN VĂN HỌC VIỆT NAM SAU 1975.
Phƣơng pháp dạy học và định hƣớng đổi mới phƣơng pháp dạy học. Phƣơng pháp dạy học là cách thức hành động của giáo viên và học sinh trong quá trình dạy học. Cách thức hành động bao giờ cũng diễn ra trong những hình thức cụ thể. Cách thức và hình thức không tách rời nhau một cách độc lập.
Phƣơng pháp dạy học là những hình thức và cách thức hoạt động của giáo viên và học sinh trong những điều kiện dạy học xác định nhằm đạt mục đích dạy học. Phƣơng pháp dạy học là những hình thức và cách thức, thông qua đó giáo viên và học sinh lĩnh hội những hiện thực tự nhiên và xã hội xung quanh trong những điều kiện học tập cụ thể. Nhà nghiên cứu Borep đã định nghĩa: Phƣơng pháp là cách tƣ duy tốt nhất đƣợc kết tinh trong kiến thức, trong quá trình nhận thức thế giới do sự lặp lại nhiều lần những nét chung nhất về nội dung. Dạy và học là một khoa học, nó đòi hỏi có phƣơng pháp riêng phù hợp với quá trình giảng dạy của giáo viên để từ đó học sinh lĩnh hội đƣợc kiến thức, kỹ năng và kỹ xảo nhằm từng bƣớc hoàn thiện về nhân cách.
Phƣơng pháp dạy học văn nghiên cứu bản chất của quá trình dạy học văn, chỉ ra phƣơng pháp tiếp nhận văn học có hiệu quả nhất nhằm phát huy vai trò chủ động, tích cực, sáng tạo của học sinh. Định hƣớng đổi mới phƣơng pháp dạy học đã đƣợc xác định trong Nghị quyết Trung ƣơng 4 khóa 7 (1/1993), Nghị quyết Trung ƣơng 2 khóa 8 (12/1996), đƣợc thể chế hóa trong Luật giáo dục (2005), đƣợc cụ thể hóa trong các chỉ thị của Bộ giáo dục và Đào tạo, đặc biệt Chỉ thị số 14 (4/1999). Luật giáo dục, điều 28.2, đã ghi „Phƣơng pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dƣỡng phƣơng pháp tự học, khả 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com năng làm việc theo nhóm, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh‟[23, điều 28. Với mục tiêu giáo dục phổ thông là “giúp học sinh phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân, tính năng động và sáng tạo, hình thành nhân cách con ngƣời Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tƣ cách và trách nhiệm công dân; chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học lên hoặc đi vào cuộc sống lao động, tham gia xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” [24, tr.3]; chƣơng trình giáo dục phổ thông ban hành kèm theo Quyết định số 16/2006/QĐ-BGDĐT ngày 5/5/2006 của Bộ trƣởng Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng đã nêu: "Phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc trƣng môn học, đặc điểm đối tƣợng học sinh, điều kiện của từng lớp học, bồi dƣỡng cho học sinh phƣơng pháp tự học, khả năng hợp tác; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú và trách nhiệm học tập cho học sinh"[24, tr.
Đổi mới phƣơng pháp dạy học cần có cuộc cách mạng về tƣ duy: Thay đổi kiểu tƣ duy đơn tuyến: coi phƣơng pháp là hệ thống các nguyên tắc, điều chỉnh hoạt động nhận thức và hoạt động cải tạo thực tiễn; chuyển kiến thức của thầy sang trò theo một chiều. Tƣ duy đơn tuyến khiến cho học sinh học thụ động nhƣ kiểu đổ nƣớc vào bình chứa, cần phải khắc phục. Tƣ duy đa tuyến: là tƣ duy đặt phƣơng pháp vào hệ thống hoạt động gồm nhiều thành tố, là tƣ duy theo hệ hình thái tƣơng tác, bao quát tổng thể mỗi sự vật, từ đó nắm đƣợc bản chất cụ thể và sâu xa của sự vật. Vậy có thể nói cốt lõi của đổi mới dạy và học là hƣớng tới hoạt động học tập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động.
17 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Định hƣớng chung về đổi mới phƣơng pháp là phát huy tính tích cực, chủ động, tự giác, sáng tạo, tự học, kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tạo hứng thú cho học sinh trong học tập, tận dụng những công nghệ mới nhất, khắc phục lối truyền thụ một chiều các kiến thức có sẵn. Rất cần phát huy năng lực tự học, tự chiếm lĩnh kiến thức trong thời đại bùng nổ thông tin. Tăng cƣờng học tập cá thể phối hợp với hợp tác. Vấn đề ngƣời học sinh luôn luôn đƣợc đặt ra trong tiến trình dạy học.
Việc phát huy năng lực của chủ thể học sinh chính là sự huy động một cách có cơ sở khoa học phù hợp với quy luật cảm thụ văn học những năng lực chủ quan của bản thân học sinh để học sinh chủ động, tích cực, hứng thú tham gia vào quá trình dạy và học văn. Vì vậy học sinh luôn là đối tƣợng trực tiếp chịu ảnh hƣởng những nhiệm vụ, phƣơng pháp lên lớp của giáo viên. Định hƣớng vào ngƣời học đƣợc coi là định hƣớng chung trong đổi mới phƣơng pháp dạy học. Điều đó đƣợc cụ thể bằng các phƣơng pháp dạy học và các kỹ thuật dạy học cụ thể.
Phƣơng pháp dạy học tích cực. Phƣơng pháp dạy học tích cực là một khái niệm làm việc, hƣớng làm việc tích cực hóa hoạt động học tập và phát triển tính sáng tạo của học sinh. Trong đó các hoạt động học tập đƣợc thực hiện và điều khiển, ngƣời học không thụ động mà cần tự lực lĩnh hội nội dung học tập. Hoạt động học tập đƣợc thực hiện trên cơ sở hợp tác và giao tiếp ở mức độ cao.
Phƣơng pháp dạy học tích cực không phải là một phƣơng pháp dạy học cụ thể, mà là một khái niệm rộng, bao gồm nhiều phƣơng pháp, hình thức, kỹ thuật cụ thể khác nhau. Phƣơng pháp dạy học tích cực đƣợc dùng với nghĩa là hoạt động, chủ động, trái với không hoạt động, thụ động. Kỹ thuật dạy học tích cực là "hạt nhân" của phƣơng pháp dạy học tích cực, hƣớng tới việc tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh, nghĩa là hƣớng vào phát huy tính tích cực, chủ 18 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com động của ngƣời học chứ không chỉ hƣớng vào việc phát huy tính tích cực của ngƣời dạy. Trong phƣơng pháp dạy học tích cực, giáo viên có vai trò kích thích học sinh hoạt động.
Tùy theo yêu cầu, giáo viên có thể là ngƣời thúc giục, trung gian, hòa giải, cố vấn. Thực hiện dạy và học tích cực không có nghĩa là gạt bỏ các phƣơng pháp dạy học truyền thống. Phân biệt phƣơng pháp dạy học tích cực với phƣơng pháp cổ truyền là ở chỗ giáo viên là chất xúc tác, không đảm nhận một hành động trực tiếp nào ; giáo viên là ngƣời kích thích nhằm thƣờng xuyên thức tỉnh một số khuynh hƣớng, một số quy trình bổ sung cần thiết cho sự thăng bằng nhân cách cho học sinh. Làm cho "học" là quá trình kiến tạo, học sinh tìm tòi, khám phá, phát hiện, luyện tập, khai thác và xử lý thông tin, tự hình thành tri thức, có năng lực phẩm chất của con ngƣời mới tự tin, năng động, sáng tạo trong cuộc sống.
Tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh, dạy học sinh cách tìm ra chân lý. Chú trọng hình thành các năng lực (tự học, sáng tạo, hợp tác) dạy phƣơng pháp và kỹ thuật lao động khoa học, dạy cách học. Muốn dạy và học tích cực thì cần phát triển phƣơng pháp thực hành, phƣơng pháp trực quan theo kiểu tìm tòi từng phần hoặc nghiên cứu phát hiện. Một số phƣơng pháp dạy học tích cực : 1.
Dạy học vấn đáp, đàm thoại. Vấn đáp đàm thoại là phƣơng pháp trong đó giáo viên đặt ra những câu hỏi để học sinh trả lời, hoặc có thể tranh luận với nhau và với cả giáo viên, qua đó học sinh lĩnh hội đƣợc nội dung bài học. Mục đích của phƣơng pháp này là nâng cao chất lƣợng của giờ học bằng cách tăng cƣờng hình thức hỏi đáp, đàm thoại giữa giáo viên và học 19 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com sinh, rèn cho học sinh bản lĩnh tự tin, khả năng diễn đạt một vấn đề trƣớc tập thể. Muốn thực hiện điều đó đòi hỏi giáo viên phải xây dựng hệ thống câu hỏi phù hợp với yêu cầu bài học, hấp dẫn, sát đối tƣợng, xác định đƣợc vai trò chức năng của từng câu hỏi, mục đích hỏi, các yếu tố kết nối các câu hỏi, thứ tự hỏi.
Giáo viên cũng cần dự kiến các phƣơng pháp trả lời của học sinh để có thể chủ động thay đổi hình thức, cách thức, mức độ hỏi, có thể dẫn dắt qua các câu hỏi phụ tránh đơn điệu, nhàm chán, nặng nề, bế tắc, tạo hứng thú học tập của học sinh và tăng hấp dẫn của giờ học. Trong lý luận dạy học hiện đại, một số nhà sƣ phạm đã nêu lên kiểu giờ học đối thoại. Nhƣng ứng dụng và kết hợp với các phƣơng pháp dạy học khác nhƣ thế nào đòi hỏi giáo viên phải tích cực gia công cho giờ học. Giáo viên nắm đƣợc những câu hỏi, những tình huống có vấn đề từ tác phẩm để học sinh trao đổi.
Thông qua giờ học nhƣ vậy, học sinh có dịp đƣợc bộc lộ cảm nhận của mình. Ngƣợc lại giáo viên cũng có cơ hội để nắm bắt đƣợc trình độ tiếp nhận của học sinh với những mặt mạnh mặt yếu cần điều chỉnh hoặc biểu dƣơng. Không khí giờ học thực sự dân chủ, mỗi học sinh là một chủ thể nhận thức chứ không thụ động nghe giáo viên “rót kiến thức”. Trong dạy học đối thoại, giáo viên không những nắm chắc tác phẩm mà còn phải dự đoán những những tình huống xảy ra trong sự tiếp nhận của học sinh.
Giáo viên phải biết tổ chức cho học sinh tham gia vào cuộc đối thoại sao cho đúng định hƣớng mà vẫn đảm bảo tính tự do, dân chủ và cởi mở.