CHƯƠNG 1. Bùi Hữu Đức, Phạm Trung Tiến (2013), Khoa học quản lý, NXB. Phan Huy Đường (2012), Quản lý nhà nước về kinh tế, NXB. Đại học Quốc gia Hà Nội, H.
Đoàn Phúc Thanh (chủ biên) (2000), Nguyên lý Quản lý kinh tế, NXB. Chính trị quốc gia, H. 117 118 Chương 5 CÔNG CỤ QUẢN LÝ KINH TẾ Công cụ quản lý kinh tế là những phương tiện được chủ thể quản lý sử dụng để tác động lên đối tượng quản lý với mục đích điều chỉnh, khuyến khích và phối hợp hoạt động kinh tế hướng tới các mục tiêu xác định. Mục tiêu của chương này là trên cơ sở giới thiệu những kiến thức tổng quát về các công cụ quản lý kinh tế sẽ trang bị cho người học những kiến thức cơ bản về một số công cụ quản lý kinh tế chủ yếu, đặc biệt những nguyên lý vận dụng các công cụ này trong quản lý kinh tế của Nhà nước và quản lý sản xuất kinh doanh tại các đơn vị kinh tế cơ sở.
KHÁI NIỆM VÀ PHÂN LOẠI CÔNG CỤ QUẢN LÝ KINH TẾ 5. Khái niệm công cụ quản lý kinh tế Trong tất cả các lĩnh vực hoạt động của đời sống kinh tế - xã hội, con người luôn cần tới sự trợ giúp của công cụ để đạt được mục đích. Trong quản lý, công cụ được xem là phương tiện mà con người có thể sử dụng để tác động vào đối tượng, là cầu nối giữa chủ thể quản lý và đối tượng quản lý24. Trong quản lý kinh tế ở các cấp độ khác nhau, như: Quản lý toàn bộ nền kinh tế, quản lý của các ngành, các địa phương/ vùng kinh tế, quản lý tại các cơ sở sản xuất - kinh doanh người ta cũng cần có những công cụ quản lý thích hợp.
Các công cụ quản lý kinh tế 24. Đoàn Phúc Thanh (chủ biên) (2000), Nguyên lý Quản lý kinh tế, NXB. Chính trị quốc gia, tr. 119 bởi vậy được xem là nhu cầu khách quan của quản lý kinh tế ở cả tầm vĩ mô và vi mô.
Về bản chất, công cụ quản lý kinh tế là tổng thể những phương tiện mà chủ thể quản lý sử dụng nhằm định hướng, khuyến khích và phối hợp hoạt động kinh tế của các tập thể và cá nhân người lao động hướng tới mục tiêu xác định. Công cụ quản lý kinh tế là những phương tiện cần thiết, bao gồm cả phương tiện hữu hình và vô hình mà chủ thể quản lý sử dụng để truyền tải những ý định và ý chí của mình đến đối tượng quản lý. Việc sử dụng loại công cụ nào để quản lý là tùy thuộc vào đặc điểm trình độ, hoàn cảnh, quy mô. của đối tượng quản lý, cũng như khả năng của chủ thể quản lý kinh tế trong việc nhận thức và lựa chọn các công cụ.
Cũng như phương pháp quản lý kinh tế, công cụ quản lý kinh tế giúp cho hoạt động kinh tế được tiến hành theo đúng quy luật và nguyên tắc, đồng thời là phương tiện để thực hiện có hiệu quả các chức năng quản lý. Phân loại công cụ quản lý kinh tế Việc phân loại các công cụ quản lý kinh tế chỉ mang tính chất tương đối, tuy nhiên việc phân loại này giúp chúng ta hiểu rõ đặc điểm, phạm vi và nguyên lý tác động của các công cụ quản lý kinh tế, giúp cho nhà quản lý có cơ sở lựa chọn và vận dụng hiệu quả các công cụ quản lý kinh tế trong những điều kiện và hoàn cảnh cụ thể, phù hợp với đối tượng quản lý. Có thể phân loại công cụ quản lý kinh tế theo các tiêu chí sau đây: a) Căn cứ vào phạm vi tác động của công cụ quản lý kinh tế, các công cụ quản lý kinh tế có thể chia ra thành hai loại: Công cụ quản lý kinh tế vĩ mô và công cụ quản lý kinh tế vi mô. Trong đó: - Công cụ quản lý kinh tế vĩ mô chính là các công cụ mà các cơ quan quản lý nhà nước các cấp sử dụng để quản lý nền kinh tế.
Các công cụ quản lý kinh tế vĩ mô này bao gồm: công cụ pháp luật, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, các chính sách kinh tế, tài sản quốc gia. 120 - Công cụ quản lý kinh tế vi mô là các công cụ được sử dụng để quản lý kinh tế trong phạm vi các đơn vị kinh tế cơ sở. Các công cụ quản lý kinh tế vi mô có thể là hệ thống điều lệ hoạt động, qui chế, qui định, chiến lược và kế hoạch, chính sách sản xuất - kinh doanh của doanh nghiệp, các hợp động kinh tế. b) Căn cứ vào nội dung và tính chất tác động của công cụ quản lý kinh tế Ở phạm vi vĩ mô, căn cứ vào tiêu chí này, các công cụ quản lý của nhà nước về kinh tế được chia thành các loại sau: - Công cụ pháp luật: Là sự tác động mang tính bắt buộc dựa vào chức năng quản lý và quyền uy của nhà nước.
- Công cụ kế hoạch: Là sự tác động của nhà nước nhằm định hướng và điều tiết sự phát triển của các lĩnh vực, bộ phận trong nền kinh tế. - Công cụ chính sách kinh tế: Là sự tác động của chủ thể quản lý lên đối tượng bị quản lý thông qua các biện pháp kinh tế đồng bộ nhằm kích thích và điều tiết các hoạt động kinh tế theo mục tiêu. Ngoài ra, trong quản lý kinh tế, nhà nước còn sử dụng các công cụ khác như: Dự trữ quốc gia, hệ thống kinh tế nhà nước. là các lực lượng vật chất cần thiết để nhà nước điều tiết thị trường, dẫn dắt các thành phần kinh tế hoạt động theo quỹ đạo của nhà nước.
Tương ứng với các công cụ trên, ở góc độ vi mô - tức là tại các đơn vị kinh tế cơ sở, các công cụ này bao gồm các loại: Hệ thống điều lệ hoạt động, các qui chế, qui định trong doanh nghiệp, kế hoạch, chính sách sản xuất - kinh doanh. c) Căn cứ vào lĩnh vực tác động của công cụ quản lý kinh tế Theo tiêu chí này, ở phạm vi vĩ mô hệ thống các công cụ quản lý kinh tế bao gồm: Công cụ tài khóa, tiền tệ, thương mại, đầu tư. Trong mỗi công cụ đó lại bao gồm một số công cụ nhỏ khác. Thí dụ: Công cụ tài khóa được cấu thành bởi công cụ chỉ tiêu của chính phủ và công cụ thuế khóa; công cụ tiền tệ được cấu thành bởi lãi suất, cung ứng tiền tệ 121 và điều tiết tỉ giá hối đoái; công cụ ổn định gồm có công cụ giá cả và tiền lương.
Ở phạm vi vi mô, các công cụ này có thể bao gồm: Công cụ tiền lương, thưởng, khoán, các chính sách kinh doanh. d) Căn cứ vào thời gian tác động của công cụ quản lý kinh tế, các công cụ quản lý kinh tế được chia thành 2 loại: Các công cụ quản lý có thời gian tác động lâu dài và công cụ quản lý có thời gian tác động ngắn. - Công cụ quản lý có thời gian tác động lâu dài đó là luật pháp, chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, các chính sách kinh tế gắn với sở hữu. - Công cụ quản lý có thời gian tác động tương đối ngắn là kế hoạch sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp, các chính sách giá cả, lãi suất.
là những công cụ phải hoàn thiện, thay đổi thường xuyên do sự đòi hỏi của nền kinh tế hàng hóa vận hành theo cơ chế thị trường. Trong số các cách thức phân loại trên đây, cách phân loại theo nội dung và tính chất tác động của công cụ quản lý kinh tế được sử dụng rộng rãi và khoa học nhất. CÁC CÔNG CỤ QUẢN LÝ KINH TẾ CHỦ YẾU Pháp luật, kế hoạch và chính sách kinh tế là những công cụ quản lý kinh tế chủ yếu với tư cách chúng là phương tiện để nhà nước thực hiện chức năng quản lý của mình đối với các hoạt động kinh tế. Tương ứng với các công cụ này, tại các đơn vị kinh tế cơ sở đó là các công cụ: hệ thống điều lệ hoạt động, quy chế, quy định; chiến lược và kế hoạch kinh doanh; chính sách kinh doanh, chính sách tiền lương, tiền thưởng, khoán.
Dưới đây là các công cụ chủ yếu trong quản lý nhà nước về kinh tế: 5. Công cụ pháp luật a) Bản chất và các hình thức pháp luật kinh tế Pháp luật kinh tế là một bộ phận nằm trong hệ thống pháp luật nói chung, nó bao gồm những quy tắc xử sự bắt buộc do Nhà nước đặt ra 122 hay thừa nhận mà mỗi cá nhân, đơn vị kinh tế buộc phải tuân theo để hành vi ứng xử của họ phù hợp với những quan hệ kinh tế khách quan và lợi ích chung của xã hội. Đối tượng điều chỉnh của công cụ pháp luật trong quản lý kinh tế bao gồm các quan hệ xã hội phát sinh trong các lĩnh vực sản xuất, phân phối, trao đổi, tiêu dùng và trong quá trình vận hành quản lý kinh tế ở cả phạm vi vĩ mô và vi mô. Quyền và nghĩa vụ của các bên tham gia những quan hệ đó được nhà nước quy định và đảm bảo thực hiện bằng sức mạnh cưỡng chế của nhà nước.
Bởi vậy, sự điều chỉnh của pháp luật kinh tế thể hiện ở quyền và nghĩa vụ mà các bên phải thực hiện trong các quan hệ kinh tế và quan hệ quản lý kinh tế. Nói cách khác, quản lý kinh tế bằng pháp luật là việc xác định quyền và nghĩa vụ của tất cả các chủ thể tham gia vào hệ thống kinh tế quốc dân. Thông qua việc xác định quyền và nghĩa vụ, cũng như việc đảm bảo thực hiện quyền và nghĩa vụ ấy mà pháp luật tác động, chi phối các hành vi kinh tế của đối tượng bị quản lý cũng như chủ thể quản lý kinh tế. Để làm rõ hơn bản chất của công cụ pháp luật trong quản lý kinh tế chúng ta xem xét thêm những đặc điểm đặc thù và hệ thống các văn bản pháp luật cấu thành của công cụ này.
Đặc điểm của công cụ pháp luật trong quản lý kinh tế: - Quản lý bằng pháp luật là quản lý bằng sức mạnh của những quyền uy khách quan kết hợp với sức mạnh quyền uy của nhà nước. Nội dung của pháp luật kinh tế chính là những quan hệ, những lợi ích kinh tế khách quan được xã hội thừa nhận và bảo vệ dưới dạng ý chí của nhà nước.