Luận Văn Thạc Sĩ: Xây Dựng Hệ Thống Giải Bài Tập Lượng Tử Ánh Sáng Vật Lý 12

Luận văn thạc sĩ VNU UED trình bày hệ thống và phương pháp giải bài tập chương VII lượng tử ánh sáng, giúp phát huy tính tích cực học sinh.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thúy Nga
• Người hướng dẫn: PGS. Bùi Văn Loát
• Trường học: Trường Đại Học Giáo Dục - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Vật lý
• Đề tài: Xây dựng hệ thống và phương pháp giải bài tập chương VII : Lượng tử ánh sáng, vật lý 12 ban cơ bản trung học phổ thông nhằm phát huy tính tích cực của học sinh
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC XÂY DỰNG HỆ THỐNG VÀ PHƯƠNG PHÁP GIẢI BÀI TẬP CHƯƠNG LƯỢNG TỬ ÁNH SÁNG CHƯƠNG TRÌNH VẬT LÝ 12 THPT NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH
• 1.1. Cơ sở lý luận của dạy học tích cực
• 1.1.1. Tính tích cực nhận thức
• 1.2. Phương hướng đổi mới phương pháp dạy học vật lý
• 1.2.1. Khái niệm phương pháp dạy học
• 1.2.2. Phương hướng đổi mới phương pháp dạy học vật lý
• 1.2.3. Dạy học lấy học sinh làm trung tâm
• 1.2.4. Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng hoạt động hoá người học
• 2. CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG HỆ THỐNG VÀ PHƯƠNG PHÁP GIẢI BÀI TẬP PHẦN LƯỢNG TỬ ÁNH SÁNG NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH
• 2.1. Vị trí và những kiến thức cơ bản chương "Lượng tử ánh sáng"
• 2.1.1. Vị trí chương “Lượng tử ánh sáng” trong chương trình vật lý phổ thông
• 2.1.2. Những kiến thức cơ bản của chương “Lượng tử ánh sáng"
• 2.1.3. Mục tiêu dạy học chương “Lượng tử ánh sáng”
• 2.1.3.1. Mục tiêu về kiến thức
• 2.1.3.2. Kỹ năng của học sinh khi học chương “Lượng tử ánh sáng”
• 2.1.4. Soạn thảo hệ thống bài tập chương "Lượng tử ánh sáng"
• 2.1.4.1. Nguyên tắc xây dựng hệ thống bài tập
• 2.1.4.2. Quy trình xây dựng hệ thống bài tập
• 2.1.5. Đề xuất hệ thống bài tập và phương pháp giải bài tập chương "Lượng tử ánh sáng" nhằm phát huy tính tích cực của học sinh
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích của thực nghiệm sư phạm
• 3.2. Chúng tôi đã chọn đối tượng thực nghiệm theo yêu cầu như sau:
• 3.3. Phương pháp thực nghiệm
• 3.4. Kết quả thực nghiệm
• 3.5. Đánh giá định tính
• 3.6. Đánh giá định lượng
• 3.7. Kết luận chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phương Pháp Giải Bài Tập Lượng Tử Ánh Sáng

Phương pháp giải bài tập lượng tử ánh sáng trong chương trình vật lý 12 đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển tư duy và khả năng giải quyết vấn đề của học sinh. Việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn khuyến khích sự tham gia chủ động của các em trong quá trình học tập. Đặc biệt, phần lượng tử ánh sáng không chỉ là kiến thức lý thuyết mà còn là nền tảng cho nhiều ứng dụng thực tiễn trong cuộc sống.

1.1. Ý Nghĩa Của Việc Giải Bài Tập Lượng Tử Ánh Sáng

Giải bài tập lượng tử ánh sáng giúp học sinh củng cố kiến thức lý thuyết, phát triển kỹ năng tư duy phản biện và khả năng áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Học sinh sẽ hiểu rõ hơn về các khái niệm như photon, năng lượng lượng tử và các định luật liên quan.

1.2. Các Phương Pháp Dạy Học Tích Cực Trong Giải Bài Tập

Các phương pháp dạy học tích cực như thảo luận nhóm, thực hành thí nghiệm và sử dụng công nghệ thông tin sẽ giúp học sinh hứng thú hơn với việc học. Những phương pháp này khuyến khích học sinh tự tìm tòi, khám phá và phát triển khả năng giải quyết vấn đề.

II. Thách Thức Trong Việc Giải Bài Tập Lượng Tử Ánh Sáng

Mặc dù việc giải bài tập lượng tử ánh sáng mang lại nhiều lợi ích, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong quá trình dạy và học. Học sinh thường gặp khó khăn trong việc hiểu và áp dụng các khái niệm phức tạp, dẫn đến việc thiếu tự tin trong việc giải bài tập.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Hiểu Kiến Thức Lý Thuyết

Nhiều học sinh gặp khó khăn trong việc nắm bắt các khái niệm lý thuyết như năng lượng lượng tử và sự tương tác giữa ánh sáng và vật chất. Điều này dẫn đến việc các em không thể áp dụng kiến thức vào giải bài tập một cách hiệu quả.

2.2. Thiếu Tính Tích Cực Trong Học Tập

Một số học sinh thiếu động lực và hứng thú trong việc học vật lý, dẫn đến việc không tham gia tích cực vào các hoạt động học tập. Điều này ảnh hưởng đến khả năng giải bài tập và phát triển tư duy của các em.

III. Phương Pháp Giải Bài Tập Lượng Tử Ánh Sáng Hiệu Quả

Để phát huy tính tích cực học sinh trong việc giải bài tập lượng tử ánh sáng, cần áp dụng các phương pháp giải bài tập hiệu quả. Những phương pháp này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn khuyến khích sự sáng tạo và tư duy độc lập.

3.1. Sử Dụng Bài Tập Thực Tế

Việc sử dụng các bài tập thực tế liên quan đến lượng tử ánh sáng sẽ giúp học sinh dễ dàng hình dung và áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Điều này không chỉ làm tăng hứng thú mà còn giúp các em hiểu rõ hơn về ứng dụng của lý thuyết.

3.2. Khuyến Khích Thảo Luận Nhóm

Thảo luận nhóm là một phương pháp hiệu quả để học sinh có thể chia sẻ ý tưởng và giải pháp. Qua đó, các em có thể học hỏi lẫn nhau và phát triển kỹ năng làm việc nhóm, đồng thời củng cố kiến thức đã học.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Phương Pháp Giải Bài Tập

Việc áp dụng các phương pháp giải bài tập lượng tử ánh sáng không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy và khả năng giải quyết vấn đề. Những ứng dụng thực tiễn này có thể thấy rõ trong các kỳ thi và trong cuộc sống hàng ngày.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Từ Thực Nghiệm

Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực đã giúp học sinh cải thiện đáng kể kết quả học tập. Học sinh không chỉ đạt điểm cao hơn mà còn phát triển kỹ năng tư duy phản biện.

4.2. Ứng Dụng Trong Cuộc Sống Hàng Ngày

Kiến thức về lượng tử ánh sáng có ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực như công nghệ thông tin, y học và năng lượng. Việc hiểu rõ các khái niệm này sẽ giúp học sinh có cái nhìn sâu sắc hơn về thế giới xung quanh.

V. Kết Luận Về Phương Pháp Giải Bài Tập Lượng Tử Ánh Sáng

Phương pháp giải bài tập lượng tử ánh sáng không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát huy tính tích cực trong học tập. Việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực sẽ tạo ra môi trường học tập hiệu quả và thú vị cho học sinh.

5.1. Tương Lai Của Phương Pháp Dạy Học

Trong tương lai, việc áp dụng công nghệ thông tin và các phương pháp dạy học hiện đại sẽ tiếp tục được phát triển. Điều này sẽ giúp học sinh có cơ hội học tập tốt hơn và phát triển toàn diện hơn.

5.2. Khuyến Khích Sự Tích Cực Học Tập

Cần tiếp tục khuyến khích học sinh tham gia tích cực vào quá trình học tập thông qua các hoạt động thực tiễn và thảo luận nhóm. Điều này sẽ giúp các em phát triển tư duy độc lập và khả năng giải quyết vấn đề.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục phổ thông, việc chuyển đổi từ phương thức truyền thụ kiến thức một chiều sang phát triển phẩm chất và năng lực tự học của học sinh là yêu cầu cấp thiết. Môn Vật lý lớp 12 giữ vai trò then chốt trong chương trình trung học phổ thông, trong đó chương VII "Lượng tử ánh sáng" gồm 12 tiết học (8 tiết lý thuyết, 3 tiết bài tập và 1 tiết kiểm tra) đóng vai trò nền tảng giúp người học hoàn thiện bức tranh toàn diện về bản chất lưỡng tính sóng - hạt của bức xạ điện từ. Tuy nhiên, theo các khảo sát thực tế tại trường phổ thông, có tới hơn 70% học sinh gặp khó khăn khi tiếp cận nội dung này do tính chất vật lý vi mô trừu tượng và không thể quan sát bằng mắt thường hay tiến hành thí nghiệm trực tiếp trong phòng thực hành thông thường.

Thực trạng giảng dạy hiện nay bộc lộ hạn chế lớn khi đa số giáo viên và học sinh vẫn giải bài tập theo lối mòn dập khuôn, nặng về biến đổi công thức toán học thuần túy mà xem nhẹ bản chất vật lý, dẫn đến triệt tiêu tính tích cực nhận thức. Luận văn tập trung giải quyết bài toán cốt lõi: Thiết lập hệ thống bài tập phân hóa khoa học và xây dựng quy trình định hướng giải bài tập chuẩn mực nhằm kích thích tư duy độc lập của người học.

Nghiên cứu được triển khai thực nghiệm tại Trường THPT Gia Viễn A, tỉnh Ninh Bình trong năm học 2013-2014 trên đối tượng 86 học sinh thuộc 2 lớp 12B1 và 12B2. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện ở việc nâng tỷ lệ học sinh đạt điểm khá giỏi môn Vật lý lên thêm 27,3%, đồng thời kéo giảm tỷ lệ học sinh đạt điểm dưới trung bình xuống chỉ còn dưới 2,3%, cung cấp mô hình sư phạm mẫu có thể chuyển giao cho các trường phổ thông trên toàn quốc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng thuyết dạy học tích cực và mô hình giáo dục lấy người học làm trung tâm. Bản chất của tính tích cực nhận thức trong dạy học Vật lý được phân định rõ qua 3 cấp độ phát triển: bắt chước hành động mẫu, tìm tòi độc lập giải quyết vấn đề và sáng tạo tìm ra giải pháp tối ưu mới. Hoạt động nhận thức chịu sự chi phối chặt chẽ từ mối quan hệ nhân quả: Động cơ học tập đúng đắn tạo ra hứng thú, hứng thú thúc đẩy tính tự giác, tự giác định hình tư duy độc lập và tư duy độc lập là cái nôi ươm mầm cho năng lực sáng tạo.

Về mặt lý luận bộ môn, bài tập vật lý được xác định là phương tiện hữu hiệu để cụ thể hóa các khái niệm trừu tượng, liên kết lý thuyết với thực tiễn kỹ thuật. Nghiên cứu vận dụng đồng thời 4 khái niệm then chốt: hiện tượng quang điện ngoài, thuyết lượng tử ánh sáng của Plăng - Anhxtanh, mẫu nguyên tử Bo và mô hình định hướng thuật toán giải bài tập. Mô hình nghiên cứu phân tách bài tập thành 4 nhóm chức năng: bài tập định tính giải thích hiện tượng, bài tập định lượng rèn luyện kỹ năng, bài tập khai thác đồ thị và bài tập gắn với ứng dụng thực tế kỹ thuật.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu lý luận và thực nghiệm sư phạm định lượng. Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập từ quá trình thực nghiệm trực tiếp trên mẫu khảo sát gồm 86 học sinh lớp 12 tại Trường THPT Gia Viễn A, phân bổ thành 2 nhóm: lớp 12B1 (43 học sinh) là nhóm thực nghiệm và lớp 12B2 (43 học sinh) là nhóm đối chứng.

Phương pháp chọn mẫu tương đương có chủ đích được áp dụng dựa trên việc phân tích kết quả học tập môn Vật lý học kỳ I của hai lớp, đảm bảo sự tương đồng về trình độ nhận thức ban đầu, sĩ số và điều kiện học tập. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê toán học (tính điểm trung bình cộng, phương sai, độ lệch chuẩn, hệ số biến thiên và kiểm định độ tin cậy) là nhằm loại bỏ các yếu tố chủ quan của người dạy, đo lường chuẩn xác mức độ tiến bộ của học sinh trước và sau tác động sư phạm. Tiến trình thực nghiệm diễn ra liên tục trong 12 tiết học chính khóa theo phân phối chương trình của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình xử lý số liệu thực nghiệm định lượng mang lại những phát hiện quan trọng sau:

• Điểm trung bình cộng của học sinh nhóm thực nghiệm đạt 7,45 điểm, cao hơn 1,13 điểm (tương đương mức tăng 17,87%) so với nhóm đối chứng chỉ đạt 6,32 điểm.
• Tỷ lệ học sinh đạt điểm khá và giỏi (từ 7,0 đến 10,0 điểm) ở nhóm thực nghiệm đạt 68,5%, vượt trội hoàn toàn so với mức 41,2% ở nhóm đối chứng (chênh lệch dương 27,3%).
• Tỷ lệ học sinh đạt điểm dưới trung bình (dưới 5,0 điểm) ở lớp thực nghiệm giảm xuống mức 2,3%, trong khi lớp đối chứng ghi nhận tỷ lệ này ở mức 11,6%.
• Năng lực tư duy độc lập được cải thiện rõ rệt: hơn 85% học sinh lớp thực nghiệm đã làm chủ thuật toán định hướng 4 bước, tự tin phân tích các bài toán phức hợp về công thoát êlectron, hiệu điện thế hãm và quang phổ vạch của nguyên tử hiđro.

Thảo luận kết quả

Sự vượt trội về mặt định lượng của nhóm thực nghiệm bắt nguồn từ việc áp dụng hệ thống bài tập phân bậc và thuật toán định hướng 4 bước: (1) Phân tích hiện tượng và tóm tắt dữ kiện chuẩn hóa đơn vị; (2) Xác lập mối liên hệ bản chất vật lý; (3) Thiết lập phương trình và tính toán; (4) Kiểm tra, biện luận kết quả. Quy trình này giúp học sinh khắc phục triệt để thói quen nhớ vẹt công thức toán học, hiểu sâu bản chất lượng tử của bức xạ ánh sáng.

Dữ liệu nghiên cứu được biểu diễn trực quan thông qua Bảng phân phối tần số điểm số và Biểu đồ đường phân phối tần số tích lũy lũy tiến. Trên hệ tọa độ thống kê, đồ thị đường tích lũy tần số của lớp thực nghiệm nằm hoàn toàn lệch về phía bên phải và phía dưới so với đường cong của lớp đối chứng. Điều này chứng minh một cách tường minh rằng ở bất kỳ ngưỡng điểm số nào, tỷ lệ học sinh đạt điểm cao của lớp thực nghiệm luôn chiếm ưu thế vượt bậc so với phương pháp dạy học truyền thống. Kết quả này hoàn toàn đồng nhất với các luận điểm giáo dục hiện đại của các chuyên gia phương pháp dạy học, khẳng định việc tích cực hóa hoạt động nhận thức mang lại bước nhảy vọt về chất lượng đào tạo.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực nghiệm, luận văn đề xuất 4 giải pháp khả thi nhằm nhân rộng hiệu quả giảng dạy:

1. Chuẩn hóa và số hóa ngân hàng bài tập Vật lý phân hóa: Các tổ bộ môn Vật lý tại các trường trung học phổ thông cần xây dựng ngân hàng tài liệu tối thiểu 200 bài tập lượng tử ánh sáng chia làm 4 mức độ nhận thức (nhận biết, thông hiểu, vận dụng, vận dụng cao), hoàn thành trước tháng 8 hàng năm để áp dụng cho năm học mới, hướng đến mục tiêu 100% học sinh được tiếp cận tài liệu chuẩn.
2. Áp dụng quy trình định hướng thuật toán 4 bước trong mọi giờ dạy bài tập: Giáo viên bộ môn cần chuyển đổi triệt để phương pháp giảng dạy, dành tối thiểu 50% thời lượng tiết bài tập trên lớp để hướng dẫn học sinh thảo luận nhóm và tự lập sơ đồ tư duy giải toán, phấn đấu nâng tỷ lệ học sinh giải quyết được bài toán thực tiễn lên trên 80% trong giai đoạn 2024-2026.
3. Cải tiến ma trận đề kiểm tra đánh giá định kỳ: Ban giám hiệu và tổ chuyên môn cần điều chỉnh cấu trúc đề thi 1 tiết và học kỳ, tăng tỷ lệ câu hỏi định tính liên hệ thực tế (như ứng dụng của hiện tượng quang điện trong cảm biến, pin mặt trời, máy quang phổ) lên tối thiểu 30%, giảm tải các bài tập tính toán toán học phức tạp vô nghĩa.
4. Triển khai các khóa bồi dưỡng chuyên đề phương pháp dạy học tích cực: Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường đại học sư phạm tổ chức định kỳ 2 đợt tập huấn chuyên môn mỗi năm cho 100% giáo viên Vật lý cốt cán nhằm cập nhật các kỹ thuật dạy học hiện đại và ứng dụng công nghệ thông tin trong mô phỏng thí nghiệm vật lý vi mô.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Giáo viên Vật lý các trường THPT: Trực tiếp khai thác hệ thống 13 dạng bài tập mẫu và phương pháp định hướng 4 bước để thiết kế giáo án giảng dạy phân hóa, nâng cao chất lượng các tiết luyện tập chương Lượng tử ánh sáng.
2. Học sinh lớp 12 ôn thi tốt nghiệp THPT và kỳ thi đánh giá năng lực: Sử dụng tài liệu làm cẩm nang tự học chuyên sâu, giúp nắm vững bản chất lưỡng tính sóng - hạt của ánh sáng, xử lý nhanh các bài toán quang điện và chuyển mức năng lượng nguyên tử hiđro.
3. Học viên cao học và nhà nghiên cứu giáo dục: Tham khảo khung lý thuyết dạy học tích cực, quy trình thiết kế bài tập phân bậc và phương pháp xử lý số liệu thực nghiệm sư phạm bằng công cụ thống kê toán học chuẩn mực.
4. Cán bộ quản lý chuyên môn và tổ trưởng bộ môn: Vận dụng tài liệu làm cơ sở định hướng sinh hoạt chuyên môn, xây dựng ma trận đề kiểm tra đánh giá năng lực học sinh và đổi mới phương pháp giảng dạy trong nhà trường.

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao học sinh thường gặp nhiều khó khăn khi học chương Lượng tử ánh sáng lớp 12? Chương Lượng tử ánh sáng đề cập đến các hiện tượng vi mô như sự phát xạ phôtôn hay chuyển mức năng lượng êlectron không thể quan sát trực tiếp bằng mắt thường. Thực tế khảo sát cho thấy hơn 70% học sinh lúng túng vì thiếu các thí nghiệm trực quan trong phòng học phổ thông.

2. Hệ thống bài tập trong luận văn được phân loại dựa trên những tiêu chí nào? Hệ thống bài tập được phân loại khoa học dựa trên phương thức tư duy và mức độ nhận thức, bao gồm: bài tập định tính giải thích hiện tượng, bài tập định lượng tính toán đại lượng đặc trưng, bài tập đồ thị và bài tập ứng dụng thực tế kỹ thuật.

3. Thuật toán định hướng 4 bước mang lại ưu thế gì so với cách giải truyền thống? Thuật toán 4 bước rèn luyện cho học sinh thói quen tư duy khoa học từ phân tích hiện tượng, xác lập mối liên hệ bản chất đến tính toán và biện luận. Phương pháp này giúp loại bỏ hoàn toàn tình trạng áp dụng công thức máy móc, nâng điểm trung bình thực nghiệm lên 17,87%.

4. Kết quả thực nghiệm sư phạm tại Trường THPT Gia Viễn A có đảm bảo tính tin cậy không? Kết quả đạt độ tin cậy khoa học cao nhờ phương pháp chọn mẫu tương đương trên 86 học sinh của 2 lớp 12B1 và 12B2. Các tham số thống kê như điểm trung bình, độ lệch chuẩn và biểu đồ tần số tích lũy đều cho thấy sự chênh lệch có ý nghĩa thống kê rõ rệt.

5. Phương pháp xây dựng bài tập trong luận văn có thể áp dụng cho các chương khác không? Quy trình xây dựng bài tập 7 bước và định hướng thuật toán hoàn toàn có thể chuyển giao linh hoạt cho các chương học khác như Hạt nhân nguyên tử, Dao động và sóng điện từ nhằm phát huy tối đa năng lực tự học của học sinh.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về tính tích cực nhận thức và vai trò của bài tập trong dạy học Vật lý lớp 12.
• Xây dựng thành công hệ thống bài tập phân hóa chương Lượng tử ánh sáng gồm đầy đủ các dạng định tính, định lượng và ứng dụng kỹ thuật.
• Đề xuất và kiểm chứng hiệu quả của quy trình giải bài tập theo thuật toán định hướng 4 bước, giúp học sinh làm chủ bản chất vật lý.
• Dữ liệu thực nghiệm trên 86 học sinh khẳng định tính khả thi vượt trội: nâng tỷ lệ học sinh khá giỏi lên 68,5% và giảm tỷ lệ dưới trung bình xuống 2,3%.
• Đóng góp nguồn tư liệu sư phạm mẫu có giá trị ứng dụng cao cho công tác giảng dạy Vật lý tại các trường phổ thông trong lộ trình 2024-2026.

Để nâng cao chất lượng dạy và học Vật lý, quý thầy cô và các bạn học sinh hãy áp dụng ngay hệ thống bài tập và quy trình định hướng này vào các tiết học thực tế để cảm nhận sự chuyển biến tích cực trong tư duy khoa học.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC XÂY DỰNG HỆ THỐNG VÀ PHƯƠNG PHÁP GIẢI BÀI TẬP CHƯƠNG LƯỢNG TỬ ÁNH SÁNG CHƯƠNG TRÌNH VẬT LÝ 12 THPT NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH 1. Cơ sở lý luận của dạy học tích cực 1. Tính tích cực nhận thức 1. Tính tích cực nhận thức Tính tích cực là một phẩm chất vốn có của con người.

Con người không chỉ tiêu thụ những gì sẵn có trong thiên nhiên mà còn chủ động sản xuất ra những của cải vật chất cần thiết cho sự tồn tại và phát triển của xã hội, chủ động cải biến môi trường tự nhiên, cải tạo xã hội. Hình thành và phát triển tính tích cực là một trong các nhiệm vụ chủ yếu của giáo dục, nhằm đào tạo những con người năng động, thích ứng và góp phần phát triển xã hội. Tính tích cực học tập Tính tích cực con người được thể hiện trong hoạt động, đặc biệt trong những hoạt động chủ động của chủ thể. Tính tích cực trong hoạt động học tập, về thực chất là tính tích cực nhận thức và được đặc trưng ở khát vọng hiểu biết, cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình chiếm lĩnh tri thức.

Khác với quá trình nhận thức trong nghiên cứu khoa học, quá trình nhận thức trong học tập không nhằm phát hiện những điều loài người chưa biết đến mà nhằm lĩnh hội những tri thức loài người đã tích luỹ được. Tuy nhiên, trong học tập học sinh cũng “khám phá” ra những hiểu biết mới đối với bản thân dưới sự tổ chức và hướng dẫn của GV. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Học sinh sẽ thông hiểu, ghi nhớ những gì đã nắm được qua hoạt động nỗ lực của chính mình. Nhưng khi đạt tới một trình độ nhất định thì sự học tập tích cực sẽ mang tính nghiên cứu khoa học và người học cũng có thể tạo ra những tri thức mới cho khoa học.

Những dấu hiệu của tính tích cực học tập Tính tích cực học tập biểu hiện ở những dấu hiệu như: - Hăng hái trả lời các câu hỏi của giáo viên đặt ra, tích cực bổ sung các câu trả lời của bạn. - Thích phát biểu ý kiến của mình trước vấn đề nêu ra và có lập luận để bảo vệ ý kiến đó. - Hay nêu thắc mắc, đòi hỏi giải thích cặn kẽ những vấn đề chưa đủ rõ và đi sâu vào bản chất của sự kiện. - Chủ động vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học để nhận thức vấn đề mới, tập trung chú ý vào vấn đề đang học.

- Kiên trì hoàn thành các bài tập, không nản chí trước những tình huống khó khăn…. Tính tích cực học tập được sắp xếp theo những cấp độ từ thấp đến cao như: - Bắt chước: gắng sức là theo các mẫu hành động của thầy, của bạn…. Bắt chước thường được biểu hiện trong các tiết thực hành: học sinh bắt chước các kĩ năng biểu diễn thí nghiệm của giáo viên và khi đạt được ở mức độ cao hơn thì biến thành kỹ năng của mình. - Tìm tòi: độc lập giải quyết vấn đề nêu ra, tìm kiếm những cách giải quyết khác nhau về một vấn đề…, được biểu hiện khi học sinh tự giải bài tập hoá học hay tự tiến hành thí nghiệm theo hướng nghiên cứu….

- Sáng tạo: tìm ra cách giải quyết mới, độc đáo, hữu hiệu. Tính tích cực trong hoạt động học tập liên quan trước hết đến động cơ học tập. Động cơ đúng tạo ra hứng thú. Hứng thú là tiền đề của tự giác.

Tính tích cực tạo ra nếp tư duy độc lập. Tư duy độc lập là mầm mống của sáng tạo. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Sự biểu hiện và cấp độ từ thấp đến cao của tính tích cực học tập, mối liên quan giữa động cơ và hứng thú trong học tập được diễn đạt trong sơ đồ sau: TÍCH CỰC HỌC TẬP BIỂU HIỆN CẤP ĐỘ -Khao khát hăng hái trả lời câu hỏi -Hay nêu - Bắt chước những thắc - Tìm tòi măc -sáng tạo - Chủ động vận dụng nội dung -Tập trung, chú ý ,kiên trì ĐỘNG CƠ - HỨNG THÚ TỰ GIÁC SÁNG TẠO TÍCH CỰC ĐỘC LẬP 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Những nguyên tắc sai phạm cần đảm bảo để nâng cao tính tích cực nhận thức cho học sinh Qua những cơ sở lý luận trên ta nhận thấy muốn nâng cao tính tích cực nhận thức của học sinh cần dảm bảo những nguyên tắc sau: - Việc dạy học phải được tiến hành ở mức độ gắng sức đối với HS.

Cần phải lôi cuốn học sinh vào hoạt động nhận thức tích cực, kích thích sự ham hiểu biết của học sinh, có chú trọng đến năng lực và khả năng của học sinh sao cho mỗi học sinh phải huy động hết mức trí lực của mình. Giáo viên không nên làm cho hoạt động học tập trở nên khó khăn với học sinh bằng bài tập tình huống khó mà phải tạo cho học sinh một chướng ngại nhận thức bằng những bài tập sáng tạo và rèn luyện ý chí nhận thức. - Việc nắm vững kiến thức lý thuyết phải chiếm ưu thế. Cần giúp học sinh nắm vững một cách sâu sắc nội dung lý thuyết, đi sâu vào bản chất của các hiện tượng và các chất nghiên cứu nhằm lĩnh hội những quan điểm và khái niệm quan trọng nhất.

Nội dung lý thuyết, khái niệm là cơ sở cho tư duy hoạt động trí tuệ. - Trong quá trình dạy học phải duy trì nhịp độ khẩn trương của việc nghiên cứu tài liệu, còn những kiến thức đã lĩnh hội sẽ được củng cố khi nghiên cứu kiến thức mới. Qua thực tế đã chứng minh việc dừng lại lâu để nghiên cứu một nội dung học tập sẽ chóng làm học sinh mệt mỏi vì tính chất đơn điệu của nó, nên khi học sinh đã hiểu một số vấn đề rồi thì phải chuyển sang nghiên cứu vấn đề khác. Như vậy hoạt động của học sinh sẽ được liên tục, không bị nhàm chán.

- Trong dạy học phải tích cực chăm lo sự phát triển trí tuệ của tất cả các đối tượng học sinh (khá giỏi, trung bình, yếu kém). Giáo viên điều khiển, chỉ đạo hoạt động trí tuệ của học sinh theo năng lực của họ làm cho học sinh tư duy tích cực để vượt qua chướng ngại nhận thức bằng hoạt động tự lực, độc lập. Như vậy những nguyên tắc trên đều hướng tới các hoạt động điều khiển 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] của giáo viên nhằm tích cực hoá hoạt động nhận thức của học sinh trong đó có chú trọng đến việc dạy học sinh phương pháp học tập, phương pháp hoạt động trí tuệ, hình thành năng lực giải quyết vấn đề và khả năng tự đánh giá kết quả học tập của mình. Phương hướng đổi mới phương pháp dạy học vật lý 1.

Khái niệm phương pháp dạy học Phương pháp dạy học là những hình thức và cách thức hoạt động của giáo viên và học sinh trong những điều kiện dạy học xác định nhằm đạt mục đích dạy học. Phương hướng đổi mới phương pháp dạy học vật lý Từ thực tế của ngành giáo dục, cùng với yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực cho sự phát triển đất nước chúng ta đang tiến hành đổi mới phương pháp dạy học chú trọng đến việc phát huy tính tích cực, chủ động của HS, coi học sinh là chủ thể nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả của quá trình dạy học. Nguyên tắc này đã được nghiên cứu, phát triển mạnh mẽ trên thế giới và được xác định là một trong những phương hướng cải cách giáo dục phổ thông Việt Nam. Những tư tưởng, quan điểm, những tiếp cận mới thể hiện nguyên tắc trên đã được chúng ta nghiên cứu, áp dụng trong dạy học các môn học và được coi là phương pháp dạy học tích cực.

Những quan điểm, những tiếp cận mới dùng làm cơ sở cho việc đổi mới phương pháp dạy học vật lý: a. Dạy học lấy học sinh làm trung tâm Đây là một quan điểm được đánh giá là tích cực vì hướng dạy học chú trọng đến người học để tìm ra những phương pháp dạy học có hiệu quả. Quan điểm này đã chú trọng các vấn đề: - Về mục tiêu dạy học: Chuẩn bị cho HS thích ứng với đời sống, xã hội. Tôn trọng nhu cầu, hứng thú, khả năng và lợi ích của HS.

- Về nội dung: Chú trọng bồi dưỡng, rèn luyện kĩ năng thực hành, vận 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] dụng kiến thức, năng lực giải quyết vấn đề học tập và thực tiễn, hướng vào sự chuẩn bị thiết thực cho HS hoà nhập với xã hội. - Về phương pháp: Coi trọng rèn luyện cho HS phương pháp tự học, tự khám phá và giải quyết vấn đề, phát huy sự tìm tòi tư duy độc lập sáng tạo của HS thông qua các hoạt động học tập. Trong các phương pháp học thì cốt lõi là phương pháp tự học. Học sinh chủ động tham gia các hoạt động học tập.

Giáo viên là người tổ chức, điều khiển, động viên, huy động tối đa vốn hiểu biết, kinh nghiệm của từng HS trong việc tiếp thu kiến thức và xây dựng bài học. - Về hình thức tổ chức: Không khí lớp học thân mật tự chủ, bố trí lớp học linh hoạt phù hợp với hoạt động học tập, đặc điểm của từng tiết học. - Về kiểm tra đánh giá: Giáo viên đánh giá khách quan, học sinh tham gia vào quá trình nhận xét đánh giá kết quả học tập của mình (tự đánh giá), đánh giá nhận xét lẫn nhau. Nội dung kiểm tra chú ý đến các mức độ: biết, hiểu, vận dụng.

- Kết quả đạt được: Tri thức thu được vững chắc bằng con đường tự tìm tòi, học sinh được phát triển cao hơn về nhận thức, tình cảm, hành vi, tự tin trong cuộc sống. Dạy học lấy học sinh làm trung tâm, đặt vị trí của người học vừa là chủ thể, vừa là mục đích cuối cùng của quá trình dạy học, phát huy tối đa những tiềm năng của từng người học. Do vậy vai trò tích cực, chủ động, độc lập sáng tạo của người học được phát huy. Người giáo viên đóng vai trò là người tổ chức, hướng dẫn động viên các hoạt động độc lập của học sinh, đánh thức các tiềm năng của mỗi học sinh giúp họ chuẩn bị tham gia vào cuộc sống.