Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TRẠNG DẠY HỌC XƯỚNG ÂM HỆ TRUNG CẤP TRƯỜNG CAO ĐẲNG MÚA VIỆT NAM 1. Khái niệm các thuật ngữ 1. Xướng âm Xướng âm là một môn học không chỉ quan trọng đối với những người học âm nhạc chuyên nghiệp, mà thông qua môn học này người học âm nhạc không chuyên cũng cần để có thể nắm bắt được kiến thức âm nhạc. Với ý nghĩa đó, danh từ xướng âm đã được các nhà sư phạm âm nhạc, nhạc sĩ đưa ra khái niệm như sau: Nhạc sĩ Doãn Mẫn cho rằng: “Xướng âm là môn học đọc các dấu nhạc thành nhạc điệu.
Nói một cách khác, học xướng âm là học những phương pháp để mỗi khi cầm một bản nhạc ta có thể đọc lên, hát lên đúng nhịp điệu, đúng tiếng cao, thấp, mạnh, nhẹ, theo các dấu hiệu đã ghi trong bản nhạc” [22;4]. Trong cuốn Phương pháp dạy học Ký xướng âm của Trịnh Hoài Thu (chủ biên) đã dựa vào thuật ngữ âm nhạc của các nước châu Âu thường dùng như: Solfeggio (tiếng Italia) là bài luyện giọng; Solfège (tiếng Pháp) là đọc tên nốt đúng cao độ, trường độ, tiết tấu, sắc thái; Tonic sol-fa (tiếng Anh) là kiểu của bài tập hát nhưng hát bằng tên nốt nhạc theo 7 bậc cơ bản bắt đầu bằng nốt Đô [31;16]. Trong bài viết Ký Xướng âm - những khái niệm cơ bản, nhạc sĩ Mai Kiên có viết: “Xướng âm là quá trình giúp cho người học rèn luyện khả năng nghe nhạc, cách xác định và ghi nhớ cao độ âm thanh cũng như đọc đúng cao độ và tiết tấu của tác phẩm” [45]. Từ những khái niệm và cách giải thích khái niệm trên, chúng tôi có thể khái quát: Xướng âm có thể ví như “những chiếc chìa khóa đầu tiên” để mở các cánh cửa của nghệ thuật âm nhạc; xướng âm là sử dụng giọng người để 10 đọc những ký hiệu nhạc trên bản nhạc thành giai điệu (đúng cao độ, trường độ, tiết tấu, sắc thái); xướng âm là tiền đề để người học phát triển hầu hết các lĩnh vực trong âm nhạc.
Xướng âm giúp cho người học biết nghe, biết cảm thụ cái hay, cái đẹp của âm nhạc và đồng thời là cơ sở để học tốt các môn âm nhạc khác. Phương pháp dạy học Xướng âm 1. Dạy học Khái niệm về dạy học đã được nhiều nhà nghiên cứu sư phạm đề cập. Theo Tài liệu bài giảng Lý luận dạy học (2009), Nguyễn Văn Tuấn cho rằng: Dạy học là hoạt động đặc trưng nhất, chủ yếu nhất của nhà trường, diễn ra theo một quá trình nhất định từ t° đến tn là quá trình dạy học.
Đó là một quá trình xã hội bao gồm và gắn liền với hoạt động dạy và hoạt động học trong đó học sinh tự giác, tích cực, chủ động, tự tổ chức, tự điều khiển và điều chỉnh hoạt động nhận thức của mình dưới sự điều khiển chỉ đạo, tổ chức, hướng dẫn của giáo viên nhằm thực hiện mục tiêu, nhiệm vụ dạy học [33;10]. Theo Phạm Viết Vượng cho rằng: “Dạy học là quá trình hoạt động của hai chủ thể, trong đó dưới sự tổ chức, hướng dẫn và điều khiển của giáo viên, học sinh nhận thức lại nền văn minh nhân loại và rèn luyện hình thành kỹ năng hoạt động” [36;58]. Trong cuốn Hát tập 1 (2004), Ngô Thị Nam khái niệm dạy học như sau: Dạy học là quá trình tác động qua lại giữa người dạy và người học nhằm giúp cho người học lĩnh hội những tri thức khoa học, kỹ năng hoạt động nhận thức và thực tiễn, phát triển các năng lực hoạt động sáng tạo, trên cơ sở đó hình thành thế giới quan và các phẩm chất nhân cách của người học theo mục đích giáo dục [25;22]. Từ những khái niệm trên, chúng tôi hiểu rằng dạy học được tạo ra bởi sự tương tác trực tiếp giữa thầy và trò, giữa người học với người học, giữa 11 dạy học với xã hội, là sự thống nhất chặt chẽ giữa hoạt động dạy và hoạt động học.
Thầy và trò vừa là chủ thể, vừa là đối tác trong dạy học. Tuy vậy, chức năng của người dạy và người học khác nhau đó là: người dạy điều khiển việc học của người học, còn người học tự điều khiển sự học tập để từ đó hoàn thiện cho bản thân. Phương pháp Trong cuốn Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê chủ biên nêu khái niệm phương pháp là “cách thức nhận thức, nghiên cứu hiện tượng của tự nhiên và đời sống xã hội và hệ thống các cách sử dụng để tiến hành một hoạt động nào đó” [28;766]. Theo tác giả Đặng Vũ Hoạt (2008), trong cuốn Lý luận dạy học Đại học có giải thích tương đối khái quát, rõ ràng về phương pháp: Thuật ngữ phương pháp bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp “Methodos” có nghĩa là con đường, là cách thức để đạt đến mục đích nhất định.
Phương pháp là hình thức tự vận động bên trong của nội dung, nó gắn liền với hoạt động của con người, giúp con người hoàn thành được những nhiệm vụ phù hợp với mục đích đã đề ra [10;117]. Trên cơ sở các khái niệm, chúng tôi hiểu rằng phương pháp có hai đặc trưng cơ bản: một là nội dung, phương pháp có tính khách quan, do bản chất và đặc điểm của khách thể nghiên cứu quyết định được đúc kết thành lý luận phản ánh nó; hai là hình thức, phương pháp có tính chủ quan, bởi vì phương pháp chỉ tồn tại trong đầu óc con người, nghĩa là trong hoạt động có ý thức, chứ không tồn tại ở bên ngoài và độc lập với con người. Phương pháp đúng đắn xuất phát từ lý luận khoa học đúng đắn và đã được thực tiễn kiểm nghiệm. Tuy nhiên, có phương pháp đúng, nhưng chưa chắc đưa đến kết quả tốt, bởi vì kết quả phụ thuộc vào kinh nghiệm sử dụng và nghệ thuật vận dụng phương pháp của con người.
Phương pháp dạy học Phương pháp dạy học đã được nhiều nhà nghiên cứu, nhà sư phạm khái niệm với các quan điểm khác nhau. Trong bài viết Khái niệm về phương pháp dạy học, được đăng lên trang voer.vn ngày 6 tháng 8 năm 2013, tác giả Trịnh Thị Lan có định nghĩa “Phương pháp dạy học là những cách thức làm việc giữa thầy giáo và học sinh, nhờ đó mà học sinh nắm vững được kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo, hình thành được thế giới quan và năng lực” [46]. Theo cuốn Phương pháp dạy học truyền thống và đổi mới của Thái Duy Tuyên cho rằng: “Phương pháp dạy học là một hệ thống những hành động vì mục đích của giáo viên nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và thực hành của học sinh, đảm bảo học sinh lĩnh hội nội dung học vấn… là cách thức tương hỗ giữa thầy và trò nhằm đạt được mục đích dạy học” [34;38]. Bài viết Về phương pháp dạy và học ở đại học của GS.
Lâm Quang Thiệp trong tạp chí Giáo dục Nghệ thuật của trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương, năm 2007, tác giả đã đề cập đến quan niệm về dạy cách học và học cách học để tạo thói quen, niềm say mê và khả năng học suốt đời và nội dung bao quát của việc dạy và học của bậc đại học. Trong chương trình đào tạo đại học phải chú trọng kiến thức nền tảng chứ không phải kiến thức về một qui trình cụ thể. Các phương pháp dạy học truyền thống như thuyết trình, đàm thoại, luyện tập luôn là những phương pháp quan trọng trong dạy học. Tuy nhiên, các phương pháp dạy học truyền thống cần kết hợp sử dụng các phương pháp dạy học mới, đặc biệt là những phương pháp và kỹ thuật dạy học phát huy tính tích cực và sáng tạo của học sinh.
Có thể thấy, phương pháp dạy học bao gồm phương pháp dạy và phương pháp học, phương pháp dạy đóng vai trò chủ đạo còn phương pháp học chịu sự chi phối của phương pháp dạy, song nó cũng tác động trở lại 13 phương pháp dạy. “Trong suốt quá trình dạy học, hai phương pháp này luôn luôn quan hệ chặt chẽ, thống nhất với nhau. Dạy và học là hoạt động mang tính sáng tạo, đa dạng và linh hoạt, nên không thể có phương pháp dạy học vạn năng, cứng nhắc, đơn điệu, áp đặt. Phương pháp dạy học luôn biến đổi và tuân theo quy luật về sự thống nhất của mục đích, nội dung, phương pháp và phù hợp đối tượng” [11;518].
Tính đặc thù của phương pháp dạy học Xướng âm Phương pháp dạy học âm nhạc được sử dụng rất đa dạng và phong phú bởi những qui định về nội dung, hình thức, đối tượng hoạt động âm nhạc khác nhau. Cho dù sử dụng phương pháp dạy học nào thì cũng có cùng mục đích là hướng dẫn, phát triển cho người học những kiến thức, kỹ năng kỹ xảo trong việc thể hiện âm nhạc. Phương pháp dạy học Xướng âm là phương pháp dạy học đặc thù và thường được sử dụng tổ hợp các phương pháp: phương pháp dùng lời, phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan, phương pháp trình bày tác phẩm, phương pháp thực hành luyện tập, phương pháp kiểm tra đánh giá. Mỗi một phương pháp đều có chức năng riêng, không có một phương pháp dạy học toàn năng phù hợp với mọi mục tiêu và nội dung dạy học.
Bởi vậy, trong quá trình dạy học Xướng âm, giáo viên cần sử dụng kết hợp cả năm phương pháp trên để đạt được kết quả cao nhất đối với người học. Tuy nhiên, Xướng âm cũng như các môn thực hành âm nhạc khác nên việc sử dụng phương pháp hướng dẫn thực hành luyện tập đóng vai trò chính. Phương pháp hướng dẫn thực hành luyện tập xướng âm được xác lập bởi hoạt động tương tác giữa giáo viên và học sinh: giáo viên đưa ra các yêu cầu để học sinh thực hiện đọc chuẩn xác (cao độ, tiết tấu, tốc độ…), thông qua quá trình thực hành của học sinh, giáo viên tiếp tục định hướng và uốn nắn. Còn học sinh thực hiện theo sự hướng dẫn của giáo viên để xác lập các bước rèn luyện xướng 14 âm, đồng thời tiếp nhận sự uốn nắn của giáo viên trong quá trình hướng dẫn thực hành để hình thành cho bản thân các kỹ năng xướng âm.
Theo chúng tôi, dạy xướng âm nói chung hay dạy xướng âm cho học sinh múa nói riêng có ba cấp độ: cấp độ 1 là dạy kiến thức đúng cho học sinh thực hiện đúng yêu cầu của bài xướng âm; cấp độ 2 là gợi mở cho học sinh thấy được những cái hay của bài xướng âm để học sinh dễ tiếp thu, biểu đạt được hay hơn; cấp độ 3 là gợi mở cho học sinh tự tiếp tục sáng tạo, gắn với nghệ thuật múa.