TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC ÑAØ LAÏT F7G GIAÙO TRÌNH PHÖÔNG PHAÙP DAÏY-HOÏC LÒCH SÖÛ ÔÛ TRÖÔØNG PHOÅ THOÂNG (Duøng cho SV ngaønh Sö phaïm Söû) CAO THEÁ TRÌNH – HOAØNG THÒ NHÖ YÙ 2002 Phöông phaùp daïy-hoïc lòch söû ôû tröôøng phoå thoâng -2- MUÏC LUÏC MUÏC LUÏC. Chöùc naêng cuûa boä moân lòch söû trong tröôøng phoå thoâng. Nhieäm vuï cuûa boä moân lòch söû ôû tröôøng phoå thoâng. Vò trí cuûa khoùa trình lòch söû daân toäc trong vieäc thöïc hieän chöùc naêng, nhieäm vuï cuûa boä moân lòch söû ôû tröôøng phoå thoâng.10 ChöÔng II.
Nguyeân taéc ñaûm baûo tính khoa hoïc vaø tính Ñaûng Coäng saûn. Nguyeân taéc daïy-hoïc keát hôïp vôùi ñôøi soáng, hoïc vôùi haønh trong daïy hoïc lòch söû. Nguyeân taéc ñaûm baûo tính heä heä thoáng. Nguyeân taéc ñaûm baûo tính vöøa söùc.
Nguyeân taéc ñaûm baûo tính tröïc quan. Nguyeân taéc phaùt huy naêng löïc nhaän thöùc, trí saùng taïo cuûa hoïc sinh trong quaù trình daïy - hoïc lòch söû.17 ChöÔng III. Khaùi nieäm « heä thoáng phöông phaùp daïy-hoïc ». Phöông phaùp trình baøy mieäng (phöông phaùp söû duïng ngoân töø).
Vò trí (taàm quan troïng) cuûa phöông phaùp trình baøy mieäng:. ÔÛ ñaây, chuùng toâi ñaëc bieät nhaán maïnh vai troø cuûa lôøi noùi sinh ñoäng vaø phöông phaùp söû duïng ngoân töø trong quaù trình daïy -hoïc. Trong phöông phaùp söû duïng ngoân töø coù nhieàu hình thöùc daïy hoïc cuï theå khaùc nhau tuøy theo yeâu caàu, noäi dung caàn thieát cuûa tieát hoïc. Noåi leân laø caùc caùch daïy thoâng baùo, töôøng thuaät, mieâu taû, neâu ñaëc tröng, giaûi thích.
Phöông phaùp söû duïng ñoà duøng tröïc quan. Vai troø cuûa phöông tieän tröïc quan trong quaù trình daïy hoïc. Phaân loaïi caùc loaïi phöông tieän tröïc quan. Höôùng daãn söû duïng: Moãi loaïi coù moät caùch söû duïng khaùc nhau:.
Phöông phaùp khai thaùc söû duïng caùc loaïi taøi lieäu hoïc taäp. Phöông phaùp thöïc haønh.32 Chöông IV. Taïo bieåu töôïng lòch söû. Hình thaønh khaùi nieäm.
Neâu quy luaät vaø baøi hoïc lòch söû. Thaáu suoát nguyeân lyù giaùo duïc trong daïy hoïc lòch söû ôû tröôøng phoå thoâng. Nguyeân lyù giaùo duïc cuûa Ñaûng. Nguyeân lyù giaùo duïc trong noäi dung daïy hoïc lòch söû ôû tröôøng phoå thoâng.39 Cao Thế Trình – Hoaøng Thò Nhö YÙ Khoa Lòch söû Phöông phaùp daïy-hoïc lòch söû ôû tröôøng phoå thoâng -3- II.
Chöùc naêng giaùo duïc cuûa boä moân lòch söû ôû tröôøng trung hoïc phoå thoâng. Moân lòch söû vôùi vieäc giaùo duïc theá heä treû. Noäi dung giaùo duïc tö töôûng tình caûm caùch maïng qua moân Lòch söû ôû tröôøng phoå thoâng. Nhöõng nguyeân taéc vaø bieän phaùp giaùo duïc hoïc sinh trong daïy hoïc lòch söû .46 Chöông VI.
Boä moân lòch söû vôùi vieäc phaùt trieån hoïc sinh. Phaùt trieån tö duy hoïc sinh trong hoïc taäp lòch söû. Ñaëc ñieåm cuûa tö duy lòch söû. Noäi dung caùc vaán ñeà phaùt trieån tö duy hoïc sinh trong hoïc taäp lòch söû ôû tröôøng phoå thoâng.
Nguyeân taéc vaø con ñöôøng phaùt trieån tö duy cuûa hoïc sinh trong daïy hoïc lòch söû. Khai thaùc noäi dung khoùa trình lòch söû ôû tröôøng phoå thoâng. Taïo tình huoáng coù vaán ñeà vaø caùch giaûi quyeát caùc vaán ñeà. Trình baøy thoâng tin söï kieän trong phaùt trieån tö duy hoïc sinh trong hoïc lòch söû .51 Chöông VII.
Quan nieäm veà baøi hoïc lòch söû. Caáu truùc cuûa baøi hoïc lòch söû. Nhöõng yeâu caàu ñoái vôùi baøi hoïc lòch söû. Caùc loaïi baøi hoïc vaø yù nghóa lòch söû cuûa noù.
Phöông phaùp thöïc hieän ñeå naâng cao hieäu quûa baøi hoïc lòch söû. Thöïc hieän baøi hoïc lòch söû. Chuaån bò baøi hoïc lòch söû. Chuaån bò giaùo aùn .63 Chöông VIII.
Vò trí taùc duïng vaø noäi dung cuûa hoaït ñoäng ngoaïi khoùa trong daïy hoïc lòch söû. Vò trí vaø taùc duïng cuûa hoaït ñoäng ngoaïi khoùa. Noäi dung cuûa hoaït ñoäng ngoaïi khoùa lòch söû. Caùc hình thöùc toå chöùc ngoaïi khoùa vaø caùch tieán haønh.
Noùi chuyeän lòch söû. Trao ñoåi, thaûo luaän. Daï hoäi lòch söû. Tham quan lòch söû.
Nhöõng hình thöùc hoaït ñoäng ngoaïi khoùa khaùc. Söu taàm, nghieân cöùu lòch söû ñòa phöông-moät hình thöùc quan troïng cuûa vieäc daïy hoïc lòch söû, cuûa hoaït ñoäng ngoaïi khoùa noùi rieâng.82 Cao Thế Trình – Hoaøng Thò Nhö YÙ Khoa Lòch söû Phöông phaùp daïy-hoïc lòch söû ôû tröôøng phoå thoâng -4- IV. Xaây döïng phoøng hoïc lòch söû. Phoøng lòch söû, vai troø cuûa noù trong daïy hoïc lòch söû ôû tröôøng phoå thoâng.
Trang thieát bò trong phoøng hoïc lòch söû goàm ba loaïi chuû yeáu .88 Chöông IX. YÙ nghóa cuûa kieåm tra vaø ñaùnh giaù keát quaû hoïc taäp. Noäi dung kieåm tra, ñaùnh giaù keát quûa hoïc taäp lòch söû. Toå chöùc, hình thöùc vaø phöông phaùp kieåm tra keát quûa hoïc taäp lòch söû.
Kieåm tra mieäng. Kieåm tra vieát. Yeâu caàu ñoái vôùi vieäc ñaët caùc loaïi caâu hoûi. Nhaän thöùc ñuùng veà lòch söû vaø phöông phaùp hoïc gioûi moân lòch söû.
Caùc phöông phaùp hoïc toát lòch söû. Moät soá bieän phaùp ñöôïc thöïc hieän ñeå hoïc baøi toát .99 Chöông XI. Nhöõng yeâu caàu chung. Nghieäp vuï sö phaïm ñoái vôùi giaùo vieân lòch söû.
Traùch nhieäm ñoåi môùi daïy hoïc lòch söû .101 TAØI LIEÄU THAM KHAÛO .103 Cao Thế Trình – Hoaøng Thò Nhö YÙ Khoa Lòch söû Phöông phaùp daïy-hoïc lòch söû ôû tröôøng phoå thoâng -5- MÔÛ ÑAÀU 1. Nhö teân goïi cuûa noù, Phöông phaùp daïy-hoïc boä moân (P2D-H) laø giaùo trình cô baûn ñoái vôùi sinh vieân theo ngheà sö phaïm vaø nhöõng ngöôøi muoán haønh ngheà daïy hoïc, laø taøi lieäu tham khaûo quan troïng ñoái vôùi taát caû nhöõng ai quan taâm tôùi söï nghieäp ñaøo taïo theá heä treû - nhöõng chuû nhaân töông lai cuûa ñaát nöôùc. Theá nhöng, treân thöïc teá, xung quanh khaùi nieäm töôûng chöøng ñôn giaûn treân ñaây, vaãn coøn toàn taïi nhieàu quan quan nieäm vaø caùch hieåu khaùc nhau, theå hieän roõ neùt ngay trong vieäc ñaët teân cho chính giaùo trình naøy; bôûi vaäy, thieát töôûng - tröôùc heát chuùng ta caàn phaûi thoáng nhaát moät caùch hieåu vaø söû duïng teân goïi moân hoïc moät caùch chính xaùc, theå hieän ñuùng baûn chaát cuûa giaùo trình. Cuï theå, chuùng ta haõy laàn löôït ñieåm qua caùc teân goïi giaùo trình vaø caùch vieát döôùi ñaây: 1) Giaùo hoïc phaùp 2) Phöông phaùp giaûng daïy 3) Phöông phaùp daïy hoïc 4) Phöông phaùp daïy-hoïc Roõ raøng, caùch caùch goïi (1) vaø (3) / (4) thöïc chaát cuõng chæ laø moät.
Söï khaùc nhau chæ ôû choã moät beân laø goïi theo loái Haùn Vieät (1) vaø moät beân laø caùch goïi “Vieät” hôn. Noùi moät caùch khaùc, caùch goïi (3) / (4) chæ laø vieäc dòch caùch goïi (1) ra cho deã hieåu hôn. Caùc caùch goïi (3) vaø (4) chæ khaùc nhau ôû moät daáu gaïch ngang noái (-) giöõa hai töø “daïy” vaø “hoïc”, song chính daáu ngang noái ñoù nhaèm nhaán maïnh hai maët cuûa moät quaù trình thoáng nhaát - hoaït ñoäng truyeàn thuï kieán thöùc cuûa thaày giaùo (daïy) vaø hoaït ñoäng tieáp thu tri thöùc cuûa hoïc sinh (hoïc). Tuy nhieân, neáu khoâng quaù chi ly, vaãn cuõng coù theå xem caùch caùch dieãn ñaït (1), (3) vaø (4) nhö laø moät caùch goïi.
Vaø nhö vaäy, veà baûn chaát laø coù hai hình thöùc theå hieän teân goïi moân hoïc - phöông phaùp giaûng daïy vaø phöông phaùp daïy-hoïc. Trong hai caùch goïi naøy, caùch goïi tröôùc - hieån nhieân laø phieán dieän, vì noù chæ môùi quan taâm tôùi hoaït ñoäng daïy cuûa ngöôøi thaày giaùo, maø boû qua hoaït ñoäng hoaëc cuûa ngöôøi hoïc. Do vaäy, caùch goïi sau (P2D-H) laø toaøn dieän hôn, phaûn aùnh ñuùng ñaén baûn chaát cuûa moân hoïc hôn. Moät vaán ñeà ñaët ra nöõa laø, moân hoïc naøy coù thaät laø quan troïng vaø caàn thieát khoâng? Coù moät thöïc teá khoâng theå phuû nhaän laø trong soá khoaûng 2 trieäu giaùo vieân ôû Vieät Nam hieän nay, coù moät soá löôïng khoâng nhoû caùc thaày coâ giaùo khoâng phaûi xuaát thaân töø caùc tröôøng sö phaïm (rieâng ôû Laâm Ñoàng, con soá naøy cuõng ñaõ laø haøng traêm); vaø thöïc teá cuõng khoâng theå noùi raèng caùc thaày coâ ñoù laø daïy dôû hay dôû hôn caùc thaày coâ khaùc ñöôïc ñaøo taïo “nghieâm chænh” hôn.
Coá nhieân trong soá caùc thaày coâ Cao Thế Trình – Hoaøng Thò Nhö YÙ Khoa Lòch söû Phöông phaùp daïy-hoïc lòch söû ôû tröôøng phoå thoâng -6- khoâng xuaát thaân töø caùc tröôøng sö phaïm vaãn coù nhieàu ngöôøi daïy gioûi, thaäm chí gioûi hôn caû nhieàu thaày coâ hoïc sö phaïm ra 1. Nhö vaäy, phaûi chaêng Giaùo trình P2D-H laø khoâng thaät söï caàn thieát? Neáu khoâng, chuùng ta phaûi giaûi thích hieän töôïng noùi treân nhö theá naøo? Theo chuùng toâi, ôû ñôøi ngöôøi ta coù theå hoïc theo nhieàu caùch khaùc nhau hay noùi theo ngoân ngöõ cuûa thôøi buoåi tin hoïc laø ngöôøi ta tieáp thu thoâng tin qua nhieàu keânh khaùc nhau, trong ñoù coù ngöôøi thoâng qua “keânh nhaø tröôøng”, cuõng coù ngöôøi thoâng qua “keânh tröôøng ñôøi” - moät tröôøng “ñaïi hoïc toång hôïp” vó ñaïi maø ít coù moät tröôøng hoïc naøo saùnh kòp. Roõ raøng, coù ngöôøi ñaõ töø thöïc teá cuûa nhieàu naêm ngoài hoïc ôû tröôøng, hoï töï ruùt ra ôû thaày coâ daïy hoï nhöõng ñieàu hay dôû, töø ñoù coù theå “traïch kyø thieän giaû nhi toøng chi, kyø baát thieän giaû nhi caûi chi”2. Chính vì vaäy maø hoï vaãn coù theå daïy hoïc toát vaø thaäm chí toát hôn nhieàu thaày coâ toát nghieäp caùc tröôøng sö phaïm.
Tuy nhieân, nhöõng tröôøng hôïp nhö vaäy laø khoâng nhieàu vaø thöôøng phaûi traûi qua moät thôøi gian daøi môùi tröôûng thaønh leân ñöôïc. Loái tieáp thu qua “keânh nhaø tröôøng” coù moät öu ñieåm maø tröôøng ñôøi khoâng coù - ñoù laø “con ñöôøng ngaén nhaát” (vì noù löïa choïn phöông aùn toái öu, khoâng traûi qua quaù trình thöû sai voøng veøo.), do vaäy noù coù theå haïn cheá ñöôïc toái ña nhöõng va vaáp khoâng ñaùng coù. Gì thì gì, “coù hoïc vaãn hôn” vaø ñoù chính laø lyù do toàn taïi cuûa caùc tröôøng sö phaïm. Chuùng ta hoaøn toaøn giaû ñònh, nhöõng thaày coâ giaùo daïy gioûi khoâng traûi qua ñaøo taïo sö phaïm, neáu ñöôïc ñaøo taïo chính quy, hoï hoaøn toaøn coù theå tieán xa hôn nöõa, gioûi hôn nöõa.
Lieäu vieäc hoïc giaùo trình P2D-H coù laøm haïn cheá naêng löïc saùng taïo, chí ít cuõng laø nhöõng saùng taïo ñaày ngaãu höùng cuûa giaùo vieân khoâng? Coù theå ñöa ra moät so saùnh ôû ñaây vôùi tröôøng hôïp nhöõng ngöôøi quaù am töôøng phaùp luaät ñaâm ra sôï seät, ngaàn ngaïi khoâng daùm laøm moät ñieàu gì taùo baïo vì e phaïm phaùp? Coù theå noùi ngay, nhöõng vaán ñeà ñaët ra trong giaùo trình naøy chæ laø nhöõng phöông aùn, thaäm chí laø nhöõng gôïi yù. coøn thöïc teá sinh ñoäng cuûa quaù trình daïy hoïc vaãn laø nhöõng khoaûng trôøi meânh moâng cho nhöõng saùng taïo cuûa giaùo vieân, mieãn sao laø caùc saùng taïo ñoù khoâng vi phaïm caùc nguyeân taéc cuûa quaù trình nhaän thöùc vaø khung noäi dung chöông trình quy ñònh.