Phương Pháp Dạy Học Lịch Sử Tại Trường Phổ Thông

Phương pháp dạy học lịch sử hiệu quả tại trường phổ thông đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành tư duy và… 103 trang · Trường Đại Học Đà Lạt · 2002.

• Tác giả: Cao Thế Trình
• Trường học: Trường Đại Học Đà Lạt
• Chuyên ngành: Lịch Sử
• Đề tài: Phương Pháp Dạy Học Lịch Sử Hiệu Quả Tại Trường Phổ Thông
• Loại tài liệu: Giáo Trình
• Năm xuất bản: 2002
• Địa điểm: Đà Lạt

Mục lục chi tiết

• I. VÒ TRÍ CỦA BỘ MÔN LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG
• II. CHỨC NĂNG GIÁO DỤC CỦA BỘ MÔN LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
• III. KHÁI NIỆM « HỆ THỐNG PHƯƠNG PHÁP DẠY-HỌC »
• 3.1. Phương pháp trình bày miệng (phương pháp sử dụng ngôn từ)
• 3.2. Phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan
• 3.3. Phương pháp khai thác sử dụng các loại tài liệu học tập
• 3.4. Phương pháp thực hành
• IV. TẠO BIỂU TƯỢNG LỊCH SỬ
• 4.1. Hình thành khái niệm
• 4.2. Nêu quy luật và bài học lịch sử
• 4.3. Thấu suốt nguyên lý giáo dục trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông
• 4.4. Nguyên lý giáo dục của Đảng
• 4.5. Nguyên lý giáo dục trong nội dung dạy học lịch sử ở trường phổ thông
• VI. BỘ MÔN LỊCH SỬ VỚI VIỆC PHÁT TRIỂN HỌC SINH
• 6.1. Phát triển tư duy học sinh trong học tập lịch sử
• 6.2. Đặc điểm của tư duy lịch sử
• 6.3. Nội dung các vấn đề phát triển tư duy học sinh trong học tập lịch sử ở trường phổ thông
• 6.4. Nguyên tắc và con đường phát triển tư duy của học sinh trong dạy học lịch sử
• 6.5. Khai thác nội dung khóa trình lịch sử ở trường phổ thông
• 6.6. Tạo tình huống có vấn đề và cách giải quyết các vấn đề
• 6.7. Trình bày thông tin sự kiện trong phát triển tư duy học sinh trong học lịch sử
• VII. QUAN NIỆM VỀ BÀI HỌC LỊCH SỬ
• 7.1. Cấu trúc của bài học lịch sử
• 7.2. Những yêu cầu đối với bài học lịch sử
• 7.3. Các loại bài học và ý nghĩa lịch sử của nó
• 7.4. Phương pháp thực hiện để nâng cao hiệu quả bài học lịch sử
• 7.5. Thực hiện bài học lịch sử
• 7.6. Chuẩn bị bài học lịch sử
• 7.7. Chuẩn bị giáo án
• VIII. VỊ TRÍ TÁC DỤNG VÀ NỘI DUNG CỦA HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ
• 8.1. Vị trí và tác dụng của hoạt động ngoại khóa
• 8.2. Nội dung của hoạt động ngoại khóa lịch sử
• 8.3. Các hình thức tổ chức ngoại khóa và cách tiến hành
• 8.4. Nói chuyện lịch sử
• 8.5. Trao đổi, thảo luận
• 8.6. Đại hội lịch sử
• 8.7. Tham quan lịch sử
• 8.8. Những hình thức hoạt động ngoại khóa khác
• 8.9. Sưu tầm, nghiên cứu lịch sử địa phương - một hình thức quan trọng của việc dạy học lịch sử, của hoạt động ngoại khóa nói riêng
• IX. XÝ NGHĨA CỦA KIỂM TRA VÀ ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ HỌC TẬP
• 9.1. Nội dung kiểm tra, đánh giá kết quả học tập lịch sử
• 9.2. Tổ chức, hình thức và phương pháp kiểm tra kết quả học tập lịch sử
• 9.3. Kiểm tra miệng
• 9.4. Kiểm tra viết
• 9.5. Yêu cầu đối với việc đặt các loại câu hỏi
• 9.6. Nhận thức đúng về lịch sử và phương pháp học giỏi môn lịch sử
• 9.7. Các phương pháp học tốt lịch sử
• 9.8. Một số biện pháp được thực hiện để học bài tốt
• XI. NHỮNG YÊU CẦU CHUNG
• 11.1. Nghiệp vụ sư phạm đối với giáo viên lịch sử
• 11.2. Trách nhiệm đổi mới dạy học lịch sử
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phương Pháp Dạy Học Lịch Sử Hiệu Quả

Phương pháp dạy học lịch sử hiệu quả tại trường phổ thông đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành tư duy và nhận thức của học sinh. Việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực giúp học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy phản biện. Các phương pháp này cần được thiết kế sao cho phù hợp với đặc điểm tâm lý và nhu cầu học tập của học sinh.

1.1. Vai Trò Của Phương Pháp Dạy Học Lịch Sử

Phương pháp dạy học lịch sử không chỉ giúp học sinh hiểu biết về quá khứ mà còn hình thành nhân cách và tư duy phản biện. Việc sử dụng các phương pháp dạy học tích cực như thảo luận nhóm, dự án nghiên cứu sẽ tạo điều kiện cho học sinh phát triển kỹ năng giao tiếp và làm việc nhóm.

1.2. Đặc Điểm Của Học Sinh Trong Dạy Học Lịch Sử

Học sinh ở độ tuổi phổ thông thường có tính tò mò và ham học hỏi. Do đó, việc áp dụng các phương pháp dạy học sáng tạo sẽ kích thích sự hứng thú và khuyến khích học sinh tham gia tích cực vào quá trình học tập.

II. Những Thách Thức Trong Dạy Học Lịch Sử Hiện Nay

Dạy học lịch sử hiện nay đối mặt với nhiều thách thức, từ việc thiếu tài liệu đến sự không đồng nhất trong phương pháp giảng dạy. Những thách thức này cần được nhận diện và giải quyết để nâng cao hiệu quả dạy học.

2.1. Thiếu Tài Liệu Học Tập Đầy Đủ

Nhiều giáo viên gặp khó khăn trong việc tìm kiếm tài liệu học tập phong phú và đa dạng. Điều này ảnh hưởng đến chất lượng giảng dạy và khả năng tiếp thu của học sinh.

2.2. Sự Không Đồng Nhất Trong Phương Pháp Giảng Dạy

Mỗi giáo viên có cách tiếp cận khác nhau trong việc giảng dạy lịch sử, dẫn đến sự không đồng nhất trong chất lượng giáo dục. Việc thống nhất phương pháp giảng dạy là cần thiết để đảm bảo mọi học sinh đều nhận được kiến thức đồng đều.

III. Phương Pháp Dạy Học Lịch Sử Tích Cực Đáng Áp Dụng

Để nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử, các phương pháp dạy học tích cực như học qua trải nghiệm, sử dụng công nghệ thông tin và tổ chức các hoạt động ngoại khóa là rất cần thiết.

3.1. Học Qua Trải Nghiệm

Học qua trải nghiệm giúp học sinh có cơ hội thực hành và áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Các chuyến tham quan, hoạt động ngoại khóa sẽ giúp học sinh hiểu rõ hơn về lịch sử.

3.2. Sử Dụng Công Nghệ Trong Dạy Học

Công nghệ thông tin có thể được sử dụng để tạo ra các bài giảng sinh động và hấp dẫn hơn. Việc sử dụng video, hình ảnh và các phần mềm học tập sẽ giúp học sinh dễ dàng tiếp cận kiến thức.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Phương Pháp Dạy Học Lịch Sử

Việc áp dụng các phương pháp dạy học lịch sử hiệu quả không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn phát triển kỹ năng sống. Các nghiên cứu cho thấy rằng học sinh tham gia tích cực vào quá trình học tập sẽ có kết quả học tập tốt hơn.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Phương Pháp Dạy Học

Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực giúp nâng cao khả năng ghi nhớ và hiểu biết của học sinh về lịch sử. Học sinh có xu hướng tham gia tích cực hơn trong các hoạt động học tập.

4.2. Tăng Cường Hứng Thú Học Tập

Các phương pháp dạy học sáng tạo không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn tạo ra sự hứng thú trong học tập. Học sinh sẽ cảm thấy yêu thích môn lịch sử hơn khi được tham gia vào các hoạt động thú vị.

V. Kết Luận Về Phương Pháp Dạy Học Lịch Sử Tại Trường Phổ Thông

Phương pháp dạy học lịch sử hiệu quả là yếu tố quyết định đến chất lượng giáo dục. Việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực sẽ giúp học sinh phát triển toàn diện và yêu thích môn học này hơn.

5.1. Tương Lai Của Dạy Học Lịch Sử

Tương lai của dạy học lịch sử sẽ phụ thuộc vào việc đổi mới phương pháp giảng dạy và áp dụng công nghệ thông tin. Điều này sẽ giúp nâng cao chất lượng giáo dục và đáp ứng nhu cầu của xã hội.

5.2. Khuyến Khích Sự Sáng Tạo Trong Dạy Học

Khuyến khích giáo viên sáng tạo trong việc thiết kế bài giảng và hoạt động học tập sẽ tạo ra môi trường học tập tích cực và hiệu quả hơn cho học sinh.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Phương pháp dạy-học lịch sử ở trường phổ thông do PGS. Cao Thế Trình và ThS. Hoàng Thị Như Ý (Khoa Lịch sử, Trường Đại học Đà Lạt) biên soạn năm 2002, là tài liệu giảng dạy nghiệp vụ chuyên ngành dành cho sinh viên ngành Sư phạm Lịch sử. Trong chương trình đào tạo cử nhân sư phạm, học phần đóng vai trò cầu nối giữa khối kiến thức khoa học cơ bản (Lịch sử thế giới, Lịch sử Việt Nam) với nghiệp vụ sư phạm thực hành tại trường phổ thông trung học.

Mục tiêu học tập của giáo trình là trang bị cho sinh viên hệ thống lý luận dạy học bộ môn, các nguyên tắc sư phạm chỉ đạo, quy trình thao tác và giải pháp kỹ thuật tổ chức quá trình dạy học lịch sử. Giáo trình định hướng người học nắm vững bản chất của hoạt động giáo dưỡng (truyền thụ tri thức), giáo dục (hình thành thế giới quan duy vật biện chứng, tư tưởng chính trị, đạo đức cách mạng) và phát triển năng lực tư duy lịch sử cho học sinh phổ thông, đáp ứng yêu cầu của Luật Giáo dục (12/1998) và Nghị quyết Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng lần 2 - khóa VIII (12/1996).

Cấu trúc giáo trình gồm phần Mở đầu, 11 chương chuyên đề và danh mục tài liệu tham khảo. Nội dung được triển khai theo hướng tiếp cận logic: từ việc xác lập cơ sở lý luận, chức năng và các nguyên tắc chỉ đạo; phân loại và hướng dẫn sử dụng hệ thống phương pháp; đến việc phát triển tư duy, thiết kế bài học, tổ chức hoạt động ngoại khóa, xây dựng phòng học bộ môn và kiểm tra đánh giá.

Điểm đặc trưng của giáo trình là việc phân tích chuẩn hóa thuật ngữ khoa học: thay vì sử dụng tên gọi "Giáo học pháp" mang tính Hán - Việt hay "Phương pháp giảng dạy" vốn chỉ nhấn mạnh hoạt động của giáo viên, giáo trình xác lập tên gọi "Phương pháp dạy-học" (viết tắt là P2D-H) với dấu gạch nối nối liền hai mặt dạy và học của một quá trình thống nhất biện chứng. Tác giả định vị môn học mang tính chất đào tạo tay nghề kỹ thuật sư phạm cụ thể, đòi hỏi sự chính xác và tuân thủ nguyên tắc, không chấp nhận việc thao tác tùy tiện trong hoạt động giáo dục con người.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Giáo trình phân bố nội dung qua hệ thống các chương chuyên đề có tính liên kết chặt chẽ:

• Chương I - Vị trí của bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông: Phân tích chức năng nhận thức (giải thích thế giới) và cải tạo thế giới (hình thành nhân cách) của khoa học lịch sử; xác định các nhiệm vụ cụ thể về tri thức, thế giới quan, bồi dưỡng tư tưởng và rèn luyện kỹ năng; xác định vị trí của khóa trình lịch sử dân tộc (chiếm hơn nửa thời lượng chương trình phổ thông).
• Chương II - Các nguyên tắc chỉ đạo quá trình dạy-học lịch sử: Trình bày 6 nguyên tắc sư phạm cốt lõi: đảm bảo tính khoa học và tính Đảng Cộng sản; dạy học kết hợp với đời sống, học đi đôi với hành; đảm bảo tính hệ thống; đảm bảo tính vừa sức; đảm bảo tính trực quan; phát huy năng lực nhận thức và trí sáng tạo của học sinh.
• Chương III - Hệ thống các phương pháp giảng dạy lịch sử ở trường phổ thông: Phân loại và hướng dẫn 4 nhóm phương pháp: phương pháp trình bày miệng (thông báo, tường thuật, miêu tả, nêu đặc trưng, giải thích, giảng thoại); phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan; phương pháp khai thác tài liệu học tập; phương pháp thực hành.
• Chương IV & V - Chức năng giáo dục của bộ môn Lịch sử ở trường trung học phổ thông: Trình bày quy trình tạo biểu tượng, hình thành khái niệm, nêu quy luật và bài học lịch sử; quán triệt nguyên lý giáo dục của Đảng; xác định nội dung giáo dục lý tưởng xã hội chủ nghĩa, truyền thống dựng nước - giữ nước, thái độ lao động và lòng kính yêu quần chúng nhân dân.
• Chương VI - Phát triển năng lực nhận thức và hành động thực tiễn cho học sinh: Phân tích đặc điểm tư duy lịch sử; xác lập các nội dung phát triển tư duy (quan điểm lịch sử, tính cụ thể của chân lý, sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập, mối liên hệ nhân quả, phân tích từ đơn giản đến phức tạp).
• Chương VII & VIII - Bài học lịch sử và Hoạt động ngoại khóa: Định nghĩa cấu trúc, yêu cầu và quy trình soạn giáo án bài học lịch sử; phân loại các hình thức ngoại khóa (nói chuyện lịch sử, thảo luận, dạ hội, tham quan, nghiên cứu lịch sử địa phương); quy chuẩn xây dựng phòng học bộ môn với 3 nhóm trang thiết bị.
• Chương IX & XI - Kiểm tra đánh giá và Nghiệp vụ sư phạm của giáo viên: Quy định ý nghĩa, nội dung, hình thức kiểm tra (miệng, viết) và kỹ thuật đặt câu hỏi; xác định tiêu chuẩn nghề nghiệp và trách nhiệm đổi mới phương pháp của người giáo viên lịch sử.

Progression logic của giáo trình đi từ cơ sở định hướng lý luận chính trị - giáo dục, đến việc trang bị các công cụ phương pháp luận cụ thể, rèn luyện tư duy nhận thức chuyên sâu, và kết thúc bằng việc cụ thể hóa vào hoạt động thiết kế bài học, tổ chức thực tế, kiểm tra đánh giá kết quả đào tạo.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập khối tri thức nền tảng dựa trên các trụ cột khoa học:

• Nhận thức luận Mác-xít: Quán triệt quy luật nhận thức từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng; các nguyên lý duy vật lịch sử về vai trò của phương thức sản xuất vật chất, vai trò của quần chúng nhân dân trong việc sáng tạo lịch sử, và đấu tranh giai cấp là động lực thúc đẩy xã hội có giai cấp.
• Nguyên lý giáo dục của Đảng và Nhà nước: Vận dụng Điều 3 Luật Giáo dục (1998): học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, lý luận gắn liền với thực tiễn, nhà trường gắn liền với gia đình và xã hội.
• Hệ thống phân loại phương tiện dạy học: Phân loại đồ dùng trực quan thành 3 nhóm rõ rệt: nhóm hiện vật - di tích lịch sử (nguồn sử liệu gốc); nhóm hiện vật tạo hình (mô hình, sa bàn, tranh ảnh, phim tư liệu); nhóm đồ dùng quy ước (bản đồ, biểu đồ, niên biểu, sơ đồ bảng).

Kỹ năng phát triển

Giáo trình hướng tới việc rèn luyện 3 nhóm kỹ năng nghề nghiệp cho sinh viên sư phạm:

• Kỹ năng kỹ thuật sư phạm (Technical skills): Kỹ thuật soạn giáo án bài học lịch sử; kỹ thuật chế tạo bản đồ "hộp" kết hợp ký hiệu tĩnh và ký hiệu động bằng ánh sáng điện ngầm; kỹ thuật sử dụng giấy chiếu bản trong trên máy chiếu overhead và chuẩn bị dữ liệu cho máy chiếu LCD projector; kỹ thuật sử dụng thủ pháp "nói điệp" kết hợp ghi bảng để điều hòa tốc độ nghe - ghi của học sinh.
• Kỹ năng phân tích sư phạm (Analytical skills): Phân tích mối quan hệ nhân quả và điều kiện kinh tế - xã hội của sự kiện; giải thích thuật ngữ chuyên ngành (như các-ten, sindicat, tờ-rớt, chính thể quân chủ lập hiến, cách mạng đá mới, tự phát, tự giác, vô sản hóa); xử lý các xung đột tư liệu lịch sử và lựa chọn thông tin theo phương châm "biết mười dạy một".
• Kỹ năng thực hành sư phạm (Practical competencies): Kỹ năng xây dựng cấu trúc bài tường thuật (tình tiết phát triển, thắt nút, cao trào, mở nút); kỹ năng miêu tả chi tiết hiện vật và công trình kiến trúc; kỹ năng tổ chức các hình thức học tập ngoại khóa (dạ hội lịch sử, sưu tầm lịch sử địa phương, chăm sóc di tích); kỹ năng thiết lập ma trận câu hỏi kiểm tra đánh giá.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình xây dựng phương pháp giảng dạy dựa trên quan điểm dạy học nêu vấn đề (Problem-based learning) và phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh:

• Phương pháp tiếp cận sư phạm: Giáo viên đóng vai trò là người thiết kế, hướng dẫn, giám sát; học sinh là chủ thể thực hiện và thi công bài học. Giáo trình định hướng giáo viên sử dụng phương pháp quy nạp (từ dễ đến khó, từ cụ thể đến trừu tượng) và phương pháp "bắc cầu" từ tri thức đã biết sang tri thức mới, kết hợp việc tạo tình huống có vấn đề để kích thích người học tư duy độc lập.
• Phân tích tình huống (Case studies) và thảo luận: Giáo trình hướng dẫn giáo viên tổ chức thảo luận trong lớp học thông qua việc nêu các vấn đề có nhiều luồng nhận định trái ngược. Ví dụ: Đưa ra tình huống đánh giá nguyên nhân mất nước ở nửa sau thế kỷ XIX (phân tích quan điểm "định mệnh" để chỉ ra tính chất sai lệch và làm rõ nguyên nhân lịch sử); hoặc thảo luận về mối quan hệ giữa nhân tố chủ quan và khách quan trong thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 để khẳng định vai trò quyết định của nhân tố chủ quan.
• Bài tập thực hành sư phạm: Hướng dẫn sinh viên biên soạn các kịch bản tường thuật cụ thể (như sự kiện Nhật đảo chính Pháp đêm 9/3/1945, sự kiện vua Bảo Đại đọc chiếu thoái vị và trao kiếm ấn cho đại diện Chính phủ Lâm thời Trần Huy Liệu tại Ngọ Môn Huế chiều ngày 30/8/1945); thực hành miêu tả hiện vật lịch sử (như cấu tạo hoa văn trên trống đồng Ngọc Lũ với ngôi sao 14 cánh, chim lạc, cảnh người giã gạo, nhà sàn).
• Phương pháp kiểm tra, đánh giá: Triển khai qua hai hình thức kiểm tra miệng và kiểm tra viết. Tiêu chuẩn đánh giá không dừng lại ở việc tái hiện ngày tháng và sự kiện đơn thuần, mà tập trung kiểm tra mức độ hiểu bản chất sự kiện, khả năng rút ra bài học kinh nghiệm, giải thích thuật ngữ và kỹ năng vận dụng kiến thức lịch sử vào đời sống thực tế.
• Hướng dẫn tự học và tra cứu: Yêu cầu người học trang bị và sử dụng thành thạo các tài liệu công cụ như Từ điển bách khoa, Từ điển Hán - Việt, Từ điển nhân vật lịch sử; rèn luyện phương pháp tự hệ thống hóa, "xâu chuỗi" các sự kiện trong các bài mở đầu, sơ kết và tổng kết chương trình.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Nội dung giáo trình thể hiện tính thực tiễn và cập nhật các định hướng giáo dục tại thời điểm biên soạn:

• Tích hợp văn bản pháp quy và nghị quyết giáo dục: Giáo trình tích hợp trực tiếp tinh thần chỉ đạo của Nghị quyết Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng lần 2 khóa VIII (12/1996) và các điều khoản cụ thể trong Luật Giáo dục ban hành tháng 12/1998 (Điều 2 Chương I về mục tiêu giáo dục; Điều 3 về nguyên lý học đi đôi với hành), loại bỏ các khuynh hướng phiến diện, học lệch hoặc thực dụng trong giáo dục phổ thông.
• Chuẩn hóa hệ thống khái niệm phương pháp: Giáo trình phân tích cặn kẽ ngữ nghĩa học thuật để phân biệt "Giáo học pháp", "Phương pháp giảng dạy" và "Phương pháp dạy-học". Tác giả chỉ ra tính chất phiến diện của thuật ngữ "phương pháp giảng dạy" (chỉ chú trọng một chiều vào hoạt động dạy của thầy) để xác lập quan điểm toàn diện về mối tương tác biện chứng giữa người dạy và người học.
• Ứng dụng công nghệ và phương tiện dạy học đương thời: Đưa ra các giải pháp kỹ thuật cụ thể nhằm khắc phục nhược điểm của bản đồ in sẵn, hướng dẫn giáo viên tự thiết kế bản đồ "hộp" có hệ thống đèn báo ngầm để thể hiện các diễn biến động của chiến dịch; hướng dẫn ứng dụng phim tài liệu, máy chiếu bản trong suốt (overhead projector) và định hướng ứng dụng máy chiếu kỹ thuật số (LCD projector).
• Liên hệ thực tiễn kinh tế - xã hội: Giáo trình đưa số liệu kinh tế cụ thể để minh họa phương pháp "ôn cố tri tân", như việc so sánh khối lượng xuất khẩu than và gạo của thời kỳ thực dân Pháp khai thác thuộc địa lần thứ nhất (82 vạn tấn gạo, gần nửa triệu tấn than) với quy mô kinh tế của Việt Nam năm 1998 (trên 3 triệu tấn gạo, khoảng 6 triệu tấn than) nhằm giúp học sinh nhận thức sâu sắc sự phát triển của đất nước.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên đại học/cao đẳng ngành Sư phạm Lịch sử: Là giáo trình bắt buộc dành cho sinh viên năm thứ 3 và năm thứ 4 chuyên ngành Lịch sử tại các trường đại học sư phạm hoặc khoa sư phạm của các trường đại học tổng hợp, phục vụ chuẩn bị kiến thức và kỹ năng trước các đợt kiến tập và thực tập sư phạm.
• Kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành khối kiến thức cơ sở bao gồm: Triết học Mác - Lênin (đặc biệt là Chủ nghĩa duy vật lịch sử), Giáo dục học đại cương, Tâm lý học lứa tuổi, cùng hệ thống kiến thức toàn diện của các học phần Lịch sử Việt Nam (từ nguyên thủy đến hiện đại) và Lịch sử thế giới (cổ - trung - cận - hiện đại).
• Giảng viên và cán bộ quản lý giáo dục: Tài liệu dùng cho giảng viên giảng dạy bộ môn Phương pháp dạy học Lịch sử tại các trường đại học, cao đẳng; làm căn cứ tham khảo cho giáo viên phổ thông trong các đợt bồi dưỡng thường xuyên, sinh hoạt chuyên môn theo cụm trường, và cán bộ chỉ đạo nghiệp vụ tại các Sở, Phòng Giáo dục và Đào tạo.
• Tự học và tham khảo chuẩn hóa nghề nghiệp: Tài liệu hỗ trợ các giáo viên giảng dạy môn Lịch sử chưa trải qua hệ thống đào tạo sư phạm chính quy (giáo viên chuyển ngạch, giáo viên cử tuyển) tiếp cận quy trình công nghệ dạy học chuẩn mực để hoàn thiện kỹ năng sư phạm.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho sinh viên ngành Sư phạm Lịch sử tại các trường đại học và cao đẳng sư phạm, đồng thời là tài liệu tham khảo nghiệp vụ cho giáo viên Lịch sử tại các trường trung học phổ thông.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi tiếp cận giáo trình?

Người học cần có nền tảng về Triết học Mác - Lênin (Nhận thức luận và Duy vật lịch sử), Tâm lý học lứa tuổi, Giáo dục học đại cương, cùng khối lượng tri thức cơ bản, có hệ thống của khóa trình Lịch sử Việt Nam và Lịch sử thế giới.

3. Giáo trình phân biệt các thuật ngữ "Giáo học pháp", "Phương pháp giảng dạy" và "Phương pháp dạy-học" như thế nào?

Giáo trình chỉ rõ "Giáo học pháp" là cách gọi theo âm Hán - Việt. "Phương pháp giảng dạy" là cách gọi phiến diện vì chỉ chú trọng đến hoạt động truyền thụ của giáo viên. "Phương pháp dạy-học" (viết tắt P2D-H có dấu gạch nối) là cách gọi toàn diện, thể hiện mối quan hệ thống nhất biện chứng giữa hoạt động truyền thụ của giáo viên và hoạt động tiếp thu tri thức của học sinh.

4. Phương pháp rèn luyện kỹ năng sư phạm theo hướng dẫn của giáo trình là gì?

Sinh viên cần kết hợp nghiên cứu lý luận với việc soạn các giáo án cụ thể, luyện tập các thao tác tường thuật (có cốt truyện thắt nút - mở nút), miêu tả hiện vật, rèn luyện kỹ thuật chỉ bản đồ kết hợp lời giảng, thiết kế bản đồ tĩnh - động, và sử dụng các câu hỏi phát vấn để đặt học sinh vào tình huống có vấn đề.

5. Giáo trình yêu cầu sử dụng những tài liệu bổ trợ nào trong quá trình học tập?

Người học cần chuẩn bị các tài liệu công cụ gồm: Từ điển bách khoa, Từ điển Hán - Việt, Từ điển nhân vật lịch sử, hệ thống sách giáo khoa Lịch sử phổ thông hiện hành, tập bản đồ tranh ảnh lịch sử và các tài liệu khảo cứu lịch sử địa phương.

---

Kết luận

Giáo trình Phương pháp dạy-học lịch sử ở trường phổ thông của tác giả Cao Thế Trình và Hoàng Thị Như Ý cung cấp hệ thống lý luận nhận thức khoa học, 6 nguyên tắc sư phạm chỉ đạo và quy trình thao tác kỹ thuật dạy học môn Lịch sử theo chuẩn mực sư phạm. Giáo trình định hình rõ bản chất của nghề dạy học là một quy trình công nghệ sư phạm nghiêm ngặt, hướng tới mục tiêu phát triển toàn diện nhân cách và tư duy lịch sử cho thế hệ trẻ.

Lộ trình học tập đề xuất:

1. Nghiên cứu vị trí, chức năng môn học và 6 nguyên tắc chỉ đạo quá trình dạy học lịch sử (Chương I, II).
2. Luyện tập 4 nhóm phương pháp giảng dạy cơ bản và phương pháp phát triển tư duy (Chương III, VI).
3. Thực hành thiết kế bài học, soạn giáo án và lập kế hoạch hoạt động ngoại khóa (Chương VII, VIII).
4. Hoàn thiện kỹ năng xây dựng công cụ kiểm tra, đánh giá kết quả học tập (Chương IX, XI).

Tài liệu bổ trợ nghiên cứu gồm văn bản Luật Giáo dục, các nghị quyết của Đảng về giáo dục - đào tạo, sách giáo khoa Lịch sử các cấp, và các bộ từ điển chuyên ngành (Từ điển Hán - Việt, Từ điển nhân vật lịch sử).

Trích đoạn nội dung tài liệu

TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC ÑAØ LAÏT F7G GIAÙO TRÌNH PHÖÔNG PHAÙP DAÏY-HOÏC LÒCH SÖÛ ÔÛ TRÖÔØNG PHOÅ THOÂNG (Duøng cho SV ngaønh Sö phaïm Söû) CAO THEÁ TRÌNH – HOAØNG THÒ NHÖ YÙ 2002 Phöông phaùp daïy-hoïc lòch söû ôû tröôøng phoå thoâng -2- MUÏC LUÏC MUÏC LUÏC. Chöùc naêng cuûa boä moân lòch söû trong tröôøng phoå thoâng. Nhieäm vuï cuûa boä moân lòch söû ôû tröôøng phoå thoâng. Vò trí cuûa khoùa trình lòch söû daân toäc trong vieäc thöïc hieän chöùc naêng, nhieäm vuï cuûa boä moân lòch söû ôû tröôøng phoå thoâng.10 ChöÔng II.

Nguyeân taéc ñaûm baûo tính khoa hoïc vaø tính Ñaûng Coäng saûn. Nguyeân taéc daïy-hoïc keát hôïp vôùi ñôøi soáng, hoïc vôùi haønh trong daïy hoïc lòch söû. Nguyeân taéc ñaûm baûo tính heä heä thoáng. Nguyeân taéc ñaûm baûo tính vöøa söùc.

Nguyeân taéc ñaûm baûo tính tröïc quan. Nguyeân taéc phaùt huy naêng löïc nhaän thöùc, trí saùng taïo cuûa hoïc sinh trong quaù trình daïy - hoïc lòch söû.17 ChöÔng III. Khaùi nieäm « heä thoáng phöông phaùp daïy-hoïc ». Phöông phaùp trình baøy mieäng (phöông phaùp söû duïng ngoân töø).

Vò trí (taàm quan troïng) cuûa phöông phaùp trình baøy mieäng:. ÔÛ ñaây, chuùng toâi ñaëc bieät nhaán maïnh vai troø cuûa lôøi noùi sinh ñoäng vaø phöông phaùp söû duïng ngoân töø trong quaù trình daïy -hoïc. Trong phöông phaùp söû duïng ngoân töø coù nhieàu hình thöùc daïy hoïc cuï theå khaùc nhau tuøy theo yeâu caàu, noäi dung caàn thieát cuûa tieát hoïc. Noåi leân laø caùc caùch daïy thoâng baùo, töôøng thuaät, mieâu taû, neâu ñaëc tröng, giaûi thích.

Phöông phaùp söû duïng ñoà duøng tröïc quan. Vai troø cuûa phöông tieän tröïc quan trong quaù trình daïy hoïc. Phaân loaïi caùc loaïi phöông tieän tröïc quan. Höôùng daãn söû duïng: Moãi loaïi coù moät caùch söû duïng khaùc nhau:.

Phöông phaùp khai thaùc söû duïng caùc loaïi taøi lieäu hoïc taäp. Phöông phaùp thöïc haønh.32 Chöông IV. Taïo bieåu töôïng lòch söû. Hình thaønh khaùi nieäm.

Neâu quy luaät vaø baøi hoïc lòch söû. Thaáu suoát nguyeân lyù giaùo duïc trong daïy hoïc lòch söû ôû tröôøng phoå thoâng. Nguyeân lyù giaùo duïc cuûa Ñaûng. Nguyeân lyù giaùo duïc trong noäi dung daïy hoïc lòch söû ôû tröôøng phoå thoâng.39 Cao Thế Trình – Hoaøng Thò Nhö YÙ Khoa Lòch söû Phöông phaùp daïy-hoïc lòch söû ôû tröôøng phoå thoâng -3- II.

Chöùc naêng giaùo duïc cuûa boä moân lòch söû ôû tröôøng trung hoïc phoå thoâng. Moân lòch söû vôùi vieäc giaùo duïc theá heä treû. Noäi dung giaùo duïc tö töôûng tình caûm caùch maïng qua moân Lòch söû ôû tröôøng phoå thoâng. Nhöõng nguyeân taéc vaø bieän phaùp giaùo duïc hoïc sinh trong daïy hoïc lòch söû .46 Chöông VI.

Boä moân lòch söû vôùi vieäc phaùt trieån hoïc sinh. Phaùt trieån tö duy hoïc sinh trong hoïc taäp lòch söû. Ñaëc ñieåm cuûa tö duy lòch söû. Noäi dung caùc vaán ñeà phaùt trieån tö duy hoïc sinh trong hoïc taäp lòch söû ôû tröôøng phoå thoâng.

Nguyeân taéc vaø con ñöôøng phaùt trieån tö duy cuûa hoïc sinh trong daïy hoïc lòch söû. Khai thaùc noäi dung khoùa trình lòch söû ôû tröôøng phoå thoâng. Taïo tình huoáng coù vaán ñeà vaø caùch giaûi quyeát caùc vaán ñeà. Trình baøy thoâng tin söï kieän trong phaùt trieån tö duy hoïc sinh trong hoïc lòch söû .51 Chöông VII.

Quan nieäm veà baøi hoïc lòch söû. Caáu truùc cuûa baøi hoïc lòch söû. Nhöõng yeâu caàu ñoái vôùi baøi hoïc lòch söû. Caùc loaïi baøi hoïc vaø yù nghóa lòch söû cuûa noù.

Phöông phaùp thöïc hieän ñeå naâng cao hieäu quûa baøi hoïc lòch söû. Thöïc hieän baøi hoïc lòch söû. Chuaån bò baøi hoïc lòch söû. Chuaån bò giaùo aùn .63 Chöông VIII.

Vò trí taùc duïng vaø noäi dung cuûa hoaït ñoäng ngoaïi khoùa trong daïy hoïc lòch söû. Vò trí vaø taùc duïng cuûa hoaït ñoäng ngoaïi khoùa. Noäi dung cuûa hoaït ñoäng ngoaïi khoùa lòch söû. Caùc hình thöùc toå chöùc ngoaïi khoùa vaø caùch tieán haønh.

Noùi chuyeän lòch söû. Trao ñoåi, thaûo luaän. Daï hoäi lòch söû. Tham quan lòch söû.

Nhöõng hình thöùc hoaït ñoäng ngoaïi khoùa khaùc. Söu taàm, nghieân cöùu lòch söû ñòa phöông-moät hình thöùc quan troïng cuûa vieäc daïy hoïc lòch söû, cuûa hoaït ñoäng ngoaïi khoùa noùi rieâng.82 Cao Thế Trình – Hoaøng Thò Nhö YÙ Khoa Lòch söû Phöông phaùp daïy-hoïc lòch söû ôû tröôøng phoå thoâng -4- IV. Xaây döïng phoøng hoïc lòch söû. Phoøng lòch söû, vai troø cuûa noù trong daïy hoïc lòch söû ôû tröôøng phoå thoâng.

Trang thieát bò trong phoøng hoïc lòch söû goàm ba loaïi chuû yeáu .88 Chöông IX. YÙ nghóa cuûa kieåm tra vaø ñaùnh giaù keát quaû hoïc taäp. Noäi dung kieåm tra, ñaùnh giaù keát quûa hoïc taäp lòch söû. Toå chöùc, hình thöùc vaø phöông phaùp kieåm tra keát quûa hoïc taäp lòch söû.

Kieåm tra mieäng. Kieåm tra vieát. Yeâu caàu ñoái vôùi vieäc ñaët caùc loaïi caâu hoûi. Nhaän thöùc ñuùng veà lòch söû vaø phöông phaùp hoïc gioûi moân lòch söû.

Caùc phöông phaùp hoïc toát lòch söû. Moät soá bieän phaùp ñöôïc thöïc hieän ñeå hoïc baøi toát .99 Chöông XI. Nhöõng yeâu caàu chung. Nghieäp vuï sö phaïm ñoái vôùi giaùo vieân lòch söû.

Traùch nhieäm ñoåi môùi daïy hoïc lòch söû .101 TAØI LIEÄU THAM KHAÛO .103 Cao Thế Trình – Hoaøng Thò Nhö YÙ Khoa Lòch söû Phöông phaùp daïy-hoïc lòch söû ôû tröôøng phoå thoâng -5- MÔÛ ÑAÀU 1. Nhö teân goïi cuûa noù, Phöông phaùp daïy-hoïc boä moân (P2D-H) laø giaùo trình cô baûn ñoái vôùi sinh vieân theo ngheà sö phaïm vaø nhöõng ngöôøi muoán haønh ngheà daïy hoïc, laø taøi lieäu tham khaûo quan troïng ñoái vôùi taát caû nhöõng ai quan taâm tôùi söï nghieäp ñaøo taïo theá heä treû - nhöõng chuû nhaân töông lai cuûa ñaát nöôùc. Theá nhöng, treân thöïc teá, xung quanh khaùi nieäm töôûng chöøng ñôn giaûn treân ñaây, vaãn coøn toàn taïi nhieàu quan quan nieäm vaø caùch hieåu khaùc nhau, theå hieän roõ neùt ngay trong vieäc ñaët teân cho chính giaùo trình naøy; bôûi vaäy, thieát töôûng - tröôùc heát chuùng ta caàn phaûi thoáng nhaát moät caùch hieåu vaø söû duïng teân goïi moân hoïc moät caùch chính xaùc, theå hieän ñuùng baûn chaát cuûa giaùo trình. Cuï theå, chuùng ta haõy laàn löôït ñieåm qua caùc teân goïi giaùo trình vaø caùch vieát döôùi ñaây: 1) Giaùo hoïc phaùp 2) Phöông phaùp giaûng daïy 3) Phöông phaùp daïy hoïc 4) Phöông phaùp daïy-hoïc Roõ raøng, caùch caùch goïi (1) vaø (3) / (4) thöïc chaát cuõng chæ laø moät.

Söï khaùc nhau chæ ôû choã moät beân laø goïi theo loái Haùn Vieät (1) vaø moät beân laø caùch goïi “Vieät” hôn. Noùi moät caùch khaùc, caùch goïi (3) / (4) chæ laø vieäc dòch caùch goïi (1) ra cho deã hieåu hôn. Caùc caùch goïi (3) vaø (4) chæ khaùc nhau ôû moät daáu gaïch ngang noái (-) giöõa hai töø “daïy” vaø “hoïc”, song chính daáu ngang noái ñoù nhaèm nhaán maïnh hai maët cuûa moät quaù trình thoáng nhaát - hoaït ñoäng truyeàn thuï kieán thöùc cuûa thaày giaùo (daïy) vaø hoaït ñoäng tieáp thu tri thöùc cuûa hoïc sinh (hoïc). Tuy nhieân, neáu khoâng quaù chi ly, vaãn cuõng coù theå xem caùch caùch dieãn ñaït (1), (3) vaø (4) nhö laø moät caùch goïi.

Vaø nhö vaäy, veà baûn chaát laø coù hai hình thöùc theå hieän teân goïi moân hoïc - phöông phaùp giaûng daïy vaø phöông phaùp daïy-hoïc. Trong hai caùch goïi naøy, caùch goïi tröôùc - hieån nhieân laø phieán dieän, vì noù chæ môùi quan taâm tôùi hoaït ñoäng daïy cuûa ngöôøi thaày giaùo, maø boû qua hoaït ñoäng hoaëc cuûa ngöôøi hoïc. Do vaäy, caùch goïi sau (P2D-H) laø toaøn dieän hôn, phaûn aùnh ñuùng ñaén baûn chaát cuûa moân hoïc hôn. Moät vaán ñeà ñaët ra nöõa laø, moân hoïc naøy coù thaät laø quan troïng vaø caàn thieát khoâng? Coù moät thöïc teá khoâng theå phuû nhaän laø trong soá khoaûng 2 trieäu giaùo vieân ôû Vieät Nam hieän nay, coù moät soá löôïng khoâng nhoû caùc thaày coâ giaùo khoâng phaûi xuaát thaân töø caùc tröôøng sö phaïm (rieâng ôû Laâm Ñoàng, con soá naøy cuõng ñaõ laø haøng traêm); vaø thöïc teá cuõng khoâng theå noùi raèng caùc thaày coâ ñoù laø daïy dôû hay dôû hôn caùc thaày coâ khaùc ñöôïc ñaøo taïo “nghieâm chænh” hôn.

Coá nhieân trong soá caùc thaày coâ Cao Thế Trình – Hoaøng Thò Nhö YÙ Khoa Lòch söû Phöông phaùp daïy-hoïc lòch söû ôû tröôøng phoå thoâng -6- khoâng xuaát thaân töø caùc tröôøng sö phaïm vaãn coù nhieàu ngöôøi daïy gioûi, thaäm chí gioûi hôn caû nhieàu thaày coâ hoïc sö phaïm ra 1. Nhö vaäy, phaûi chaêng Giaùo trình P2D-H laø khoâng thaät söï caàn thieát? Neáu khoâng, chuùng ta phaûi giaûi thích hieän töôïng noùi treân nhö theá naøo? Theo chuùng toâi, ôû ñôøi ngöôøi ta coù theå hoïc theo nhieàu caùch khaùc nhau hay noùi theo ngoân ngöõ cuûa thôøi buoåi tin hoïc laø ngöôøi ta tieáp thu thoâng tin qua nhieàu keânh khaùc nhau, trong ñoù coù ngöôøi thoâng qua “keânh nhaø tröôøng”, cuõng coù ngöôøi thoâng qua “keânh tröôøng ñôøi” - moät tröôøng “ñaïi hoïc toång hôïp” vó ñaïi maø ít coù moät tröôøng hoïc naøo saùnh kòp. Roõ raøng, coù ngöôøi ñaõ töø thöïc teá cuûa nhieàu naêm ngoài hoïc ôû tröôøng, hoï töï ruùt ra ôû thaày coâ daïy hoï nhöõng ñieàu hay dôû, töø ñoù coù theå “traïch kyø thieän giaû nhi toøng chi, kyø baát thieän giaû nhi caûi chi”2. Chính vì vaäy maø hoï vaãn coù theå daïy hoïc toát vaø thaäm chí toát hôn nhieàu thaày coâ toát nghieäp caùc tröôøng sö phaïm.

Tuy nhieân, nhöõng tröôøng hôïp nhö vaäy laø khoâng nhieàu vaø thöôøng phaûi traûi qua moät thôøi gian daøi môùi tröôûng thaønh leân ñöôïc. Loái tieáp thu qua “keânh nhaø tröôøng” coù moät öu ñieåm maø tröôøng ñôøi khoâng coù - ñoù laø “con ñöôøng ngaén nhaát” (vì noù löïa choïn phöông aùn toái öu, khoâng traûi qua quaù trình thöû sai voøng veøo.), do vaäy noù coù theå haïn cheá ñöôïc toái ña nhöõng va vaáp khoâng ñaùng coù. Gì thì gì, “coù hoïc vaãn hôn” vaø ñoù chính laø lyù do toàn taïi cuûa caùc tröôøng sö phaïm. Chuùng ta hoaøn toaøn giaû ñònh, nhöõng thaày coâ giaùo daïy gioûi khoâng traûi qua ñaøo taïo sö phaïm, neáu ñöôïc ñaøo taïo chính quy, hoï hoaøn toaøn coù theå tieán xa hôn nöõa, gioûi hôn nöõa.

Lieäu vieäc hoïc giaùo trình P2D-H coù laøm haïn cheá naêng löïc saùng taïo, chí ít cuõng laø nhöõng saùng taïo ñaày ngaãu höùng cuûa giaùo vieân khoâng? Coù theå ñöa ra moät so saùnh ôû ñaây vôùi tröôøng hôïp nhöõng ngöôøi quaù am töôøng phaùp luaät ñaâm ra sôï seät, ngaàn ngaïi khoâng daùm laøm moät ñieàu gì taùo baïo vì e phaïm phaùp? Coù theå noùi ngay, nhöõng vaán ñeà ñaët ra trong giaùo trình naøy chæ laø nhöõng phöông aùn, thaäm chí laø nhöõng gôïi yù. coøn thöïc teá sinh ñoäng cuûa quaù trình daïy hoïc vaãn laø nhöõng khoaûng trôøi meânh moâng cho nhöõng saùng taïo cuûa giaùo vieân, mieãn sao laø caùc saùng taïo ñoù khoâng vi phaïm caùc nguyeân taéc cuûa quaù trình nhaän thöùc vaø khung noäi dung chöông trình quy ñònh.