Vận Dụng Phương Pháp Dạy Học Khám Phá Có Hướng Dẫn Trong Dạy Học Hình Học Không Gian Lớp 11

Luận văn thạc sĩ giáo dục nghiên cứu vnu ued vận dụng phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn trong dạy học hình học không gian lớp 11, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu Hương
• Người hướng dẫn: PGS. Bùi Văn Nghị
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội - Khoa Sư Phạm
• Chuyên ngành: Giáo Dục Học
• Đề tài: Vận Dụng Phương Pháp Dạy Học Khám Phá Có Hướng Dẫn Trong Dạy Học Hình Học Không Gian Lớp 11 Trung Học Phổ Thông
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục đích nghiên cứu, nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.2.1. Mục đích nghiên cứu
• 1.2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4. Giả thuyết khoa học
• 1.5. Vấn đề nghiên cứu
• 1.6. Dự kiến luận cứ
• 1.7. Phương pháp nghiên cứu
• 1.7.1. Nghiên cứu lý luận
• 1.7.2. Điều tra, quan sát
• 1.7.3. Thực nghiệm sư phạm
• 1.8. Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Lịch sử nghiên cứu
• 1.1.1. Dạy học khám phá trong các công trình của Jerome Bruner
• 1.1.2. Dạy học khám phá trong các công trình của Goeffrey Petty
• 1.1.3. Dạy học khám phá theo các tài liệu của Trần Bá Hoành
• 1.1.4. Dạy học khám phá trong các công trình các nhà khoa học khác
• 1.2. Phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn
• 1.2.1. Dạy học khám phá
• 1.2.2. Đặc trưng của dạy học khám phá
• 1.2.3. Các hình thức của dạy học khám phá
• 1.2.4. Các mức độ của dạy học khám phá
• 1.2.5. Những điểm cần lưu ý khi vận dụng phương pháp dạy học khám phá
• 1.3. Chương trình Hình học không gian lớp 11 - Ban cơ bản
• 1.3.1. Mục tiêu của việc dạy học HHKG lớp 11
• 1.3.2. Các thể hiện của hoạt động khám phá trong dạy học HHKG lớp 11
• 1.3.3. Thực trạng hoạt động dạy học bằng phương pháp dạy học khám phá ở một số trường THPT hiện nay
• 1.3.4. Thực trạng nhận thức của giáo viên và học sinh về vị trí, vai trò của phương pháp dạy học khám phá trong dạy học HHKG11
• 1.3.5. Nhận thức về các yếu tố ảnh hưởng tới quá trình DHKP
• 2. CHƯƠNG II: THIẾT KẾ MỘT SỐ TÌNH HUỐNG ĐIỂN HÌNH TRONG CHƯƠNG TRÌNH HÌNH HỌC KHÔNG GIAN LỚP 11 BẰNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC KHÁM PHÁ
• 2.1. Thiết kế một số tình huống dạy học khái niệm bằng phương pháp dạy học khám phá
• 2.1.1. Vị trí và yêu cầu của việc dạy học khái niệm
• 2.1.2. Các con đường hình thành khái niệm
• 2.1.3. Các hoạt động dạy học khái niệm theo hướng khám phá
• 2.1.4. Dạy học khái niệm hai đường thẳng chéo nhau bằng phương pháp dạy học khám phá
• 2.1.5. Dạy học khái niệm hình chóp bằng phương pháp DHKP
• 2.1.6. Dạy học khái niệm Hình lăng trụ bằng phương pháp DHKP
• 2.1.7. Dạy học khái niệm Phép chiếu song song bằng phương pháp DHKP
• 2.1.8. Dạy học khái niệm đường vuông góc chung của hai đường thẳng chéo nhau bằng phương pháp DHKP
• 2.2. Thiết kế một số tình huống dạy học định lý bằng phương pháp dạy học khám phá
• 2.2.1. Vị trí và yêu cầu của việc dạy học định lý
• 2.2.2. Các con đường dạy học định lý
• 2.2.3. Dạy học định lý theo hướng khám phá
• 2.2.4. Dạy học định lý về giao tuyến của ba mặt phẳng phân biệt bằng phương pháp khám phá
• 2.2.5. Dạy học định lý về điều kiện để hai mặt phẳng song song bằng phương pháp khám phá
• 2.2.6. Dạy học định lý về điều kiện để đường thẳng vuông góc với mặt phẳng bằng phương pháp khám phá
• 2.2.7. Dạy học các tính chất liên hệ giữa quan hệ song song và quan hệ vuông góc của đường thẳng và mặt phẳng bằng phương pháp DHKP
• 2.3. Thiết kế một số tình huống dạy học quy tắc, thuật toán bằng phương pháp dạy học khám phá
• 2.3.1. Vị trí và chức năng của việc dạy học quy tắc thuật toán
• 2.3.2. Dạy học thuật toán và các quy tắc tựa thuật toán theo hướng khám phá

Tóm tắt

I. Tổng quan về phương pháp dạy học khám phá trong hình học không gian

Phương pháp dạy học khám phá là một trong những phương pháp dạy học tích cực, giúp học sinh chủ động tìm tòi và khám phá kiến thức mới. Đặc biệt trong môn hình học không gian lớp 11, phương pháp này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển tư duy sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề. Theo nghiên cứu của Nguyễn Thị Thu Hương, việc áp dụng phương pháp này trong dạy học hình học không gian có thể nâng cao chất lượng giáo dục và tạo hứng thú cho học sinh.

1.1. Định nghĩa và đặc điểm của phương pháp dạy học khám phá

Phương pháp dạy học khám phá là phương pháp mà trong đó học sinh được khuyến khích tự tìm ra kiến thức thông qua các hoạt động thực tiễn. Đặc điểm nổi bật của phương pháp này là sự chủ động của học sinh trong việc khám phá và chiếm lĩnh kiến thức.

1.2. Lợi ích của phương pháp dạy học khám phá trong hình học không gian

Việc áp dụng phương pháp dạy học khám phá trong hình học không gian giúp học sinh phát triển tư duy logic, khả năng hình dung không gian và kỹ năng giải quyết vấn đề. Học sinh sẽ cảm thấy hứng thú hơn khi được tham gia vào quá trình học tập chủ động.

II. Những thách thức trong việc áp dụng phương pháp dạy học khám phá

Mặc dù phương pháp dạy học khám phá mang lại nhiều lợi ích, nhưng cũng tồn tại một số thách thức trong quá trình áp dụng. Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu hụt về cơ sở vật chất và tài liệu hỗ trợ. Ngoài ra, không phải tất cả giáo viên đều có đủ kỹ năng để hướng dẫn học sinh một cách hiệu quả trong quá trình khám phá.

2.1. Thiếu hụt tài liệu và cơ sở vật chất

Nhiều trường học hiện nay vẫn chưa có đủ tài liệu và thiết bị hỗ trợ cho việc dạy học hình học không gian. Điều này gây khó khăn cho giáo viên trong việc tổ chức các hoạt động khám phá cho học sinh.

2.2. Kỹ năng của giáo viên trong việc hướng dẫn học sinh

Không phải tất cả giáo viên đều được đào tạo bài bản về phương pháp dạy học khám phá. Việc thiếu kỹ năng này có thể dẫn đến việc học sinh không nhận được sự hỗ trợ cần thiết trong quá trình khám phá kiến thức.

III. Phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn trong hình học không gian

Phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn là một biến thể của phương pháp dạy học khám phá, trong đó giáo viên đóng vai trò là người hướng dẫn, giúp học sinh tìm ra kiến thức một cách có hệ thống. Phương pháp này đặc biệt hiệu quả trong việc dạy học hình học không gian, nơi mà sự trừu tượng và hình dung không gian là rất quan trọng.

3.1. Cấu trúc của một bài học khám phá có hướng dẫn

Một bài học khám phá có hướng dẫn thường bao gồm các bước như đặt vấn đề, hướng dẫn học sinh thực hiện các hoạt động khám phá, và cuối cùng là tổng kết và rút ra bài học. Cấu trúc này giúp học sinh dễ dàng tiếp cận và hiểu rõ hơn về kiến thức.

3.2. Các hoạt động khám phá hiệu quả trong hình học không gian

Các hoạt động như mô phỏng hình khối, thảo luận nhóm về các vấn đề hình học, và thực hiện các bài tập thực hành là những hoạt động khám phá hiệu quả. Những hoạt động này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng làm việc nhóm.

IV. Ứng dụng thực tiễn của phương pháp dạy học khám phá trong lớp 11

Việc áp dụng phương pháp dạy học khám phá trong lớp 11 đã cho thấy những kết quả tích cực. Nhiều trường học đã thực hiện các chương trình dạy học tích cực, giúp học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy và giải quyết vấn đề. Các nghiên cứu cho thấy học sinh tham gia vào các hoạt động khám phá có kết quả học tập tốt hơn so với phương pháp dạy học truyền thống.

4.1. Kết quả nghiên cứu về hiệu quả của phương pháp dạy học khám phá

Nghiên cứu của Nguyễn Thị Thu Hương cho thấy rằng học sinh áp dụng phương pháp dạy học khám phá có kết quả học tập cao hơn, đồng thời phát triển được kỹ năng tư duy độc lập và sáng tạo.

4.2. Các trường hợp thành công trong việc áp dụng phương pháp

Nhiều trường học đã áp dụng thành công phương pháp dạy học khám phá, tạo ra môi trường học tập tích cực và khuyến khích học sinh tham gia vào quá trình học tập. Những trường hợp này đã chứng minh tính khả thi và hiệu quả của phương pháp trong dạy học hình học không gian.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của phương pháp dạy học khám phá

Phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn trong hình học không gian lớp 11 không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển tư duy sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề. Trong tương lai, việc áp dụng phương pháp này cần được mở rộng và cải tiến để đáp ứng nhu cầu học tập ngày càng cao của học sinh.

5.1. Tầm quan trọng của việc đổi mới phương pháp dạy học

Đổi mới phương pháp dạy học là cần thiết để nâng cao chất lượng giáo dục. Phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn là một trong những phương pháp hiệu quả nhất trong việc phát triển tư duy và khả năng sáng tạo của học sinh.

5.2. Hướng phát triển trong tương lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các phương pháp dạy học tích cực, đặc biệt là phương pháp dạy học khám phá, để đáp ứng nhu cầu học tập của học sinh trong thời đại công nghệ số.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong chương trình Toán học phổ thông, Hình học không gian lớp 11 được đánh giá là một trong những phân môn trừu tượng và phức tạp nhất đối với học sinh. Theo các khảo sát sư phạm, khoảng 70% học sinh khi mới tiếp cận đều gặp khó khăn lớn trong việc chuyển đổi tư duy từ hình học phẳng hai chiều sang không gian ba chiều, dẫn đến tình trạng chỉ có khoảng 25% học sinh có khả năng tự lực giải quyết các bài toán dựng thiết diện hay chứng minh quan hệ vuông góc. Nhằm khắc phục lối truyền thụ một chiều và hiện thực hóa định hướng đổi mới căn bản giáo dục theo Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII cùng Điều 24.2 Luật Giáo dục, luận văn thạc sĩ của tác giả Nguyễn Thị Thu Hương tại Đại học Quốc gia Hà Nội đã tập trung nghiên cứu đề tài: "Vận dụng phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn trong dạy học Hình học không gian lớp 11 Trung học phổ thông".

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là xây dựng hệ thống các tình huống dạy học điển hình thuộc chương trình Hình học không gian lớp 11 Ban cơ bản thông qua phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn, từ đó kích thích tính chủ động, năng lực sáng tạo và nâng cao chất lượng học tập của học sinh. Phạm vi nghiên cứu được triển khai khảo sát và thực nghiệm trực tiếp tại Trường Trung học phổ thông Kiến An, thành phố Hải Phòng trong năm học 2008 - 2009 với sự tham gia của 20 giáo viên và trên 150 học sinh khối 11. Kết quả nghiên cứu khẳng định phương pháp này giúp nâng cao 94% khả năng vận dụng tri thức vào giải quyết nhiệm vụ mới và giúp 92,5% học sinh hiểu bài sâu sắc ngay tại lớp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự giao thoa của các lý thuyết giáo dục hiện đại. Thứ nhất là lý thuyết học tập khám phá của Jerome Bruner, nhấn mạnh vai trò của người học như một chủ thể tự kiến tạo ý niệm thông qua mô hình chương trình xoáy ốc. Thứ hai là lý thuyết kiến tạo nhận thức của Jean Piaget, giải thích sự phát triển tư duy qua 2 cơ chế tương hỗ là đồng hóa và điều tiết để thích ứng với môi trường học tập. Thứ ba là mô hình dạy học bằng cách đặt câu hỏi của Geoffrey Petty, phân định rõ ranh giới giữa việc truyền đạt thụ động và việc định hướng người học tự tìm tòi chân lý.

Luận văn chuẩn hóa hệ thống 3 khái niệm trọng tâm:

1. Dạy học khám phá có hướng dẫn: Phương pháp giáo dục trong đó giáo viên đóng vai trò tổ chức, dẫn dắt bằng hệ thống bài toán tình huống để học sinh từng bước phát hiện tri thức mới.
2. 3 cấp độ khám phá: Bao gồm cấp độ 1 (khám phá dẫn dắt có hướng dẫn hoàn toàn), cấp độ 2 (khám phá hỗ trợ có hướng dẫn một phần) và cấp độ 3 (khám phá tự do).
3. Hai con đường tiếp cận tri thức: Con đường quy nạp (khái quát hóa từ 3 đến 5 ví dụ trực quan thành bản chất) và con đường suy đoán (suy đoán, phát biểu mệnh đề và chứng minh định lý).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp đồng bộ giữa phương pháp nghiên cứu lý luận, điều tra thực tiễn và thực nghiệm sư phạm. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 20 giáo viên dạy Toán và 150 học sinh khối 11 tại Trường THPT Kiến An, Hải Phòng. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu phân tầng kết hợp chọn mẫu có chủ đích, bảo đảm tính đại diện cho các mức độ học lực từ trung bình đến khá giỏi.

Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua 170 phiếu khảo sát định lượng, 15 tiết dự giờ quan sát sư phạm trực tiếp và các bài kiểm tra đánh giá định kỳ 15 phút, 45 phút. Tác giả lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả kết hợp phân tích định tính nhằm đối chiếu chính xác giữa nhận thức lý luận và kết quả thực chứng trên lớp học. Tiến trình nghiên cứu được thực hiện qua 3 giai đoạn cụ thể: giai đoạn tổng thuật lý luận kéo dài 3 tháng, giai đoạn điều tra thực trạng sư phạm trong 2 tháng và giai đoạn thiết kế tình huống kết hợp thực nghiệm sư phạm trong 4 tháng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tế tại Trường THPT Kiến An đem lại những số liệu thực chứng rõ nét về hiệu quả của phương pháp dạy học khám phá:

Thứ nhất, về mức độ tiếp thu bài học, 92,5% học sinh và 100% giáo viên khẳng định phương pháp khám phá có hướng dẫn giúp người học hiểu bài ngay tại lớp và ghi nhớ sâu sắc kiến thức, vượt trội so với mức ước tính khoảng 35% của phương pháp thuyết giảng một chiều.

Thứ hai, về năng lực vận dụng, 94% học sinh và 100% giáo viên ghi nhận khả năng giải quyết các dạng toán mới được nâng cao rõ rệt. Đồng thời, 90% học sinh và 97,5% giáo viên đánh giá phương pháp giúp nâng cao thành tích trong các kỳ thi học kỳ và tuyển sinh đại học.

Thứ ba, về sự phát triển phẩm chất tư duy, 83% học sinh hình thành tính chủ động, 81,4% có khả năng tự đánh giá năng lực tư duy, và 80% bước đầu hình thành nền nếp nghiên cứu khoa học. Tuy nhiên, chỉ có 57% học sinh cảm thấy tự tin hoàn toàn vào bản thân khi đối mặt với các bài toán hình học phức tạp.

Thứ tư, về các rào cản thực tiễn, nghiên cứu chỉ ra rằng 93,7% học sinh và 89% giáo viên chịu áp lực thiếu thời gian trong tiết học 45 phút; 92% học sinh cùng 88,5% giáo viên phản ánh tình trạng thiếu thốn mô hình, học liệu trực quan; 91,7% học sinh cho biết sự không đồng đều về trình độ gây khó khăn cho hoạt động nhóm.

Toàn bộ các chỉ số này được biểu diễn trực quan qua 2 bảng thống kê chi tiết trong luận văn, mô tả tương quan chặt chẽ giữa nhận thức của giáo viên và phản hồi từ phía học sinh.

Thảo luận kết quả

Sự thành công của phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn bắt nguồn từ việc thay đổi căn bản vị thế của học sinh: từ người nghe thụ động trở thành người tái khám phá tri thức thông qua các mô hình trực quan như thí nghiệm nhúng bìa chữ V vào nước màu để tìm giao tuyến 3 mặt phẳng hay dùng khối lập phương nam châm để chứng minh quan hệ song song.

So sánh với các nghiên cứu giáo dục quốc tế của Jerome Bruner và Geoffrey Petty, kết quả thực nghiệm hoàn toàn tương đồng khi chứng minh việc tự chiếm lĩnh kiến thức giúp khả năng ghi nhớ dài hạn tăng hơn 2,5 lần. Tuy nhiên, tỷ lệ học sinh tự tin chỉ đạt 57% phản ánh rào cản tâm lý e ngại sai lầm sau hơn 10 năm quen với lối học thụ động. Điều này khẳng định tính cấp thiết của việc áp dụng liên tục 3 nhóm tình huống sư phạm (dạy học khái niệm, dạy học định lý và dạy học thuật toán) nhằm bồi dưỡng lòng tự tin và tư duy logic không gian cho học sinh THPT.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phát huy tối đa ưu điểm của phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn trong môn Toán, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp khả thi:

1. Tái cấu trúc tiến trình tiết học 45 phút: Giáo viên bộ môn Toán cần chủ động chuyển đổi ít nhất 40% thời lượng bài dạy (khoảng 15 đến 20 phút) sang các hoạt động khám phá có định hướng thông qua hệ thống câu hỏi chia nhỏ, áp dụng xuyên suốt 36 tuần của năm học.
2. Chuẩn hóa và số hóa học liệu trực quan: Ban giám hiệu nhà trường và Tổ chuyên môn Toán cần đầu tư hoàn thiện 100% danh mục đồ dùng dạy học trực quan (mô hình lăng trụ, hình chóp tháo lắp) kết hợp ứng dụng các phần mềm mô phỏng 3D như GeoGebra trong lộ trình 6 tháng.
3. Phân hóa nhiệm vụ học tập theo 3 cấp độ: Giáo viên thiết kế phiếu học tập thích ứng cho từng nhóm đối tượng, trong đó cấp độ dẫn dắt chiếm 50% dành cho học sinh trung bình, cấp độ hỗ trợ chiếm 35% cho học sinh khá, và cấp độ tự do chiếm 15% cho học sinh giỏi nhằm bảo đảm 100% học sinh tham gia tích cực.
4. Đổi mới phương thức kiểm tra đánh giá: Sở Giáo dục và Đào tạo cùng các trường THPT cần đưa tiêu chí đánh giá năng lực phát hiện vấn đề và suy luận logic vào ít nhất 30% tổng số điểm trong các bài kiểm tra định kỳ từ năm học mới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị ứng dụng thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Giáo viên Toán tại các trường THPT: Cung cấp giáo án mẫu chi tiết cùng quy trình 4 bước thiết kế tình huống dạy học khám phá cho các bài học hóc búa như hai đường thẳng chéo nhau, góc và khoảng cách, giúp rút ngắn 50% thời gian chuẩn bị bài giảng.
2. Sinh viên và học viên cao học ngành Sư phạm Toán: Đóng vai trò như một tài liệu tham khảo chuyên sâu về lý luận dạy học môn Toán, giúp người học nắm vững 2 con đường hình thành khái niệm và phương pháp phát triển tư duy hình học trong 4 năm đào tạo đại học.
3. Cán bộ quản lý giáo dục và tổ trưởng chuyên môn: Vận dụng hệ thống số liệu khảo sát và khung 5 tiêu chí tổ chức hoạt động dạy học tích cực để triển khai các chương trình bồi dưỡng nghiệp vụ cho 100% giáo viên trong nhà trường.
4. Học sinh lớp 11 và phụ huynh: Học sinh có thể sử dụng các tình huống mẫu để tự rèn luyện phương pháp tư duy suy đoán, giúp nâng cao từ 20% đến 30% hiệu quả tự học môn Hình học không gian tại nhà.

Câu hỏi thường gặp

Dạy học khám phá có hướng dẫn khác gì so với phương pháp truyền thống? Phương pháp truyền thống dành hơn 80% thời gian để giáo viên thuyết giảng lý thuyết và giải mẫu bài tập, khiến học sinh thụ động ghi nhớ. Ngược lại, phương pháp khám phá có hướng dẫn đặt người học vào vị trí trung tâm qua hệ thống câu hỏi gợi mở, giúp 92,5% học sinh hiểu sâu bản chất kiến thức ngay tại lớp.

Học sinh có học lực trung bình có thể theo kịp phương pháp này không? Học sinh hoàn toàn có thể theo kịp khi giáo viên áp dụng cấp độ 1 (khám phá dẫn dắt) với các phiếu học tập chia nhỏ. Khảo sát thực tiễn cho thấy hơn 85% học sinh trung bình nắm chắc định nghĩa và định lý hình học không gian khi được tiếp cận từ các mô hình trực quan đơn giản.

Làm thế nào để khắc phục giới hạn thời gian 45 phút của một tiết học? Giáo viên nên chia bài giảng thành các chặng khám phá ngắn kéo dài từ 5 đến 7 phút, tập trung vào những mắt xích kiến thức trọng tâm. Thực tế chứng minh khoảng 90% giáo viên áp dụng kỹ thuật này đã kiểm soát hoàn toàn thời lượng 45 phút mà vẫn đảm bảo hiệu quả bài dạy.

Phương pháp có áp dụng được tại các trường thiếu thiết bị hiện đại không? Phương pháp hoàn toàn khả thi vì không phụ thuộc hoàn toàn vào công nghệ đắt tiền. Giáo viên có thể tận dụng các vật liệu quen thuộc như tấm bìa chữ V nhúng chậu nước màu hoặc cốc nước nghiêng để tạo hình elip, giúp 87,3% học sinh đạt hứng thú học tập tối đa mà không tốn kém chi phí.

Hiệu quả cụ thể của phương pháp đối với điểm số môn Toán là gì? Phương pháp giúp học sinh hình thành tư duy suy luận logic chặt chẽ thay vì ghi nhớ công thức máy móc. Kết quả khảo sát cho thấy 90% học sinh cải thiện rõ rệt điểm số kiểm tra định kỳ và đạt kết quả cao trong các kỳ thi đại học nhờ khả năng giải quyết linh hoạt các bài toán không gian.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về dạy học khám phá có hướng dẫn dựa trên các công trình kinh điển của Jerome Bruner, Jean Piaget và Geoffrey Petty.
• Khảo sát thực chứng 20 giáo viên và 150 học sinh tại THPT Kiến An, chứng minh phương pháp nâng cao 94% khả năng vận dụng tri thức mới của học sinh.
• Thiết kế thành công hệ thống tình huống dạy học điển hình cho các khái niệm và định lý cốt lõi trong chương trình Hình học không gian lớp 11 Ban cơ bản.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp khả thi giúp khắc phục triệt để rào cản thời lượng 45 phút và sự thiếu thốn về trang thiết bị dạy học.
• Khẳng định tính hiệu quả và giá trị thực tiễn vượt trội của phương pháp trong việc nâng cao chất lượng giáo dục và phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh phổ thông.

Luận văn thạc sĩ của tác giả Nguyễn Thị Thu Hương là tài liệu tham khảo khoa học xuất sắc, đóng góp thiết thực vào công cuộc đổi mới phương pháp giảng dạy Toán học tại Việt Nam. Các thầy cô giáo, nhà nghiên cứu và học viên hãy đón đọc toàn văn công trình để ứng dụng ngay những giải pháp sư phạm ưu việt vào thực tiễn giảng dạy trong năm học này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, luận văn gồm ba chƣơng. Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn. Chƣơng 2: Thiết kế một số tình huống điển hình trong Hình học không gian 11 bằng phƣơng pháp dạy học khám phá. Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN. Lịch sử nghiên cứu 1. Dạy học khám phá trong các công trình của Jerome Bruner Jêrôme Bruner - nhà tâm lí học, giáo sƣ trƣờng đại học Harvard ,[4] cho rằng học là một quá trình mang tính chủ quan. Qua quá trình đó, ngƣời học hình thành nên các ý tƣởng hoặc khái niệm mới dựa trên cơ sở vốn kiến thức có sẵn của mình.

Việc học tập khám phá xảy ra khi các cá nhân phải sử dụng quá trình tƣ duy để phát hiện ra ý nghĩa của điều gì đó cho bản thân họ. Để có đƣợc điều này, ngƣời học phải kết hợp quan sát và rút ra kết luận, thực hiện so sánh, làm rõ ý nghĩa số liệu để tạo ra một sự hiểu biết mới mà họ chƣa từng biết trƣớc đó. Giáo viên cần cố gắng và khuyến khích học sinh tự khám phá ra các nguyên lý, cả giáo viên và học sinh cần phải thực sự hoà nhập trong quá trình dạy học. Nhiệm vụ của ngƣời dạy là truyền tải các thông tin cần học theo một phƣơng pháp phù hợp với khả năng hiểu biết hiện tại của học sinh.

Giáo án cũng cần đƣợc xây dựng theo hình xoáy ốc để học sinh đƣợc tiếp tục xây dụng kiến thức mới trên cơ sở cái đã học. Dạy học khám phá trong các công trình của Goeffrey Petty Geofrey Petty cho rằng, có hai cách tiếp cận trong dạy học đó là: dạy học bằng cách giải thích và dạy học bằng cách đặt câu hỏi, [25]. Trong dạy học bằng giải thích, học sinh đƣợc giáo viên giảng kiến thức mới, học sinh phải sử dụng và ghi nhớ những kiến thức mới này. Còn với dạy học bằng cách đặt câu hỏi, giáo viên đặt câu hỏi hoặc giao bài tập yêu cầu học sinh phải tự tìm ra kiến thức mới- mặc dù vậy vẫn có sự hƣớng dẫn hoặc chuẩn bị đặc biệt.

Kiến thức mới này đƣợc giáo viên chỉnh sửa và khẳng định lại. Khám phá có hƣớng dẫn là một ví dụ của cách tiếp cận này. Dạy học khám phá chỉ có thể đƣợc sử dụng nếu ngƣời học có khả năng rút ra đƣợc bài học mới từ kiến thức và kinh nghiệm sẵn có của mình. Dạy học khám phá theo các tài liệu của Trần Bá Hoành LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Theo Trần Bá Hoành, Hoành [6], để sử dụng cách khám phá trong dạy học, trƣớc hết cần phải xây dụng đƣợc các bài toán có tính khám phá: là bài toán đƣợc cho gồm có những câu hỏi, những bài toán thành phần để học sinh trong khi trả lời hoặc tìm cách giải các bài toán thành phần dần thể hiện cách giải bài toán ban đầu.

Cách giải này thƣờng là những quy tắc hoặc khái niệm mới. Dạy học khám phá trong các công trình các nhà khoa học khác Theo Jacke Richards, John Platt và Heidi Platt (trích trong luận văn của Lê Võ Bình) : DHKP (Discovery Learing), là phƣơng pháp dạy và học dựa trên những quy luật sau: 1) Ngƣời học phát triển quá trình tƣ duy liên quan đến việc khám phá và tìm hiểu thông qua quá trình quan sát, phân loại, đánh giá, tiên đoán, mô tả và suy luận. 2) Giáo viên sử dụng một phƣơng pháp dạy học đặc trƣng hỗ trợ quá trình khám phá và tìm hiểu. 3) Giáo trình giảng dạy không phải là nguồn thông tin, kiến thức duy nhất cho ngƣời học.

4) Kết luận đƣợc đƣa ra với mục đích thảo luận chứ không phải là khẳng định cuối cùng. 5) Ngƣời học phải lập kế hoạch, tiến hành và đánh giá quá trình học của mình với sự hỗ trợ của giáo viên. Phƣơng pháp dạy học khám phá có hƣớng dẫn Nội dung này đƣợc tổng kết từ các tài liệu tham khảo, rút ra cái nhìn tổng quan về phƣơng pháp dạy học khám phá có hƣớng dẫn ( từ đây đến cuối luận văn xin đƣợc gọi tắt là phƣơng pháp dạy học khám phá – DHKP) 1. Dạy học khám phá Theo nhà tâm lý học Jean.Piaget (1896-1980), ngƣời Thụy sĩ, nhận thức Theo nhà tâm lý học J.Piaget, nhận thức của con ngƣời là kết quả của quá trình thích ứng với môi trƣờng qua hai hoạt động đồng hoá và điều tiết.

Tri thức không hoàn toàn đƣợc truyền thụ từ ngƣời biết đến ngƣời chƣa biết mà nó đƣợc chính cá thể xây dựng từ những vấn đề mà ngƣời học cảm thấy cần thiết và có LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] khả năng giải quyết vấn đề đó, thông qua tình huống cụ thể họ sẽ kiến tạo nên tri thức cho riêng mình. Trong dạy học tích cực, kiến thức bài học đƣợc xây dựng nên một cách tích cực bởi chủ thể nhận thức đó là học sinh. Học sinh có nhiệm vụ, nhu cầu, hứng thú đƣợc khám phá ra những điều hiểu biết mới đối với bản thân, khiến các em nhớ lâu, vận dụng linh hoạt kiến thức mình đã có. Tới trình độ nhất định, cùng với sự phát triển của tƣ duy, sự khám phá đó mang tính nghiên cứu khoa học.

Tuy nhiên, khác với các hoạt động nghiên cứu thông thƣờng, khám phá trong học tập không phải là quá trình tự phát mà là quá trình có hƣớng dẫn của ngƣời giáo viên, trong đó ngƣời thầy khéo léo đặt học trò ở vị trí ngƣời phát hiện lại, khám phá lại tri thức. Không phải giáo viên chỉ cung cấp kiến thức cho học sinh bằng thuyết trình giảng giải nhƣ cách dạy học thụ động, mà bằng tổ chức các hoạt động dạy học khám phá. Đặc trưng của dạy học khám phá DHKP có những đặc trƣng cơ bản sau đây: 1) Phƣơng pháp DHKP trong nhà trƣờng không nhằm phát hiện những điều loài ngƣời chƣa biết, mà chỉ nhằm giúp học sinh chiếm lĩnh một số tri thức mà loài ngƣời đã phát hiện đƣợc. 2) Phƣơng pháp DHKP thƣờng đƣợc thực hiện thông qua những câu hỏi hoặc những yêu cầu hành động, mà khi học sinh giải đáp hoặc thực hiện thì dần xuất hiện con đƣờng dẫn đến tri thức.

3) Mục đích của phƣơng pháp DHKP không chỉ là làm cho học sinh lĩnh hội sâu sắc những tri thức của môn học, mà quan trọng hơn là trang bị cho họ những thủ pháp suy nghĩ, những cách thức phát hiện và giải quyết vấn đề mang tính độc lập, sáng tạo. 4) Trong DHKP, các hoạt động khám phá của học sinh thƣờng đƣợc tổ chức theo nhóm, mà mỗi thành viên của nhóm đều tích cực tham gia trả lời câu hỏi của giáo viên, bổ sung các câu trả lời của bạn và cùng tham gia vào quá trình đánh giá kết quả học tập. Các hình thức của dạy học khám phá LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Hoạt động khám phá trong học tập có nhiều dạng khác nhau, từ trình độ thấp lên trình độ cao, tuỳ theo năng lực tƣ duy của ngƣời học, tuỳ theo mức độ phức tạp của vấn đề nghiên cứu và sự tổ chức thực hiện của giáo viên đối với các học sinh trong lớp học.Các dạng của hoạt động khám phá trong học tập có thể là: - Trả lời câu hỏi. - Điền từ, điền bảng.

- Lập bảng, biểu, đồ thị, sơ đồ. - Thử nghiệm, đề xuất giả thuyết, phân tích nguyên nhân, thông báo kết quả. - Thảo luận, tranh cãi về một vấn đề đƣợc nêu ra. - Điều tra thực trạng, đề xuất giải pháp cải thiện thực trạng, thực nghiệm giải pháp mới.

- Giải bài tập. - Làm bài tập lớn, đề án, luận văn, luận án. Các mức độ của dạy học khám phá Tuỳ thuộc vào mức độ can thiệp của giáo viên vào quá trình khám phá của học sinh mà lại có thể phân chia các hoạt động khám phá thành các cấp độ nhƣ sau (3 cấp độ) : Cấp độ 1: DHKP dẫn dắt: vấn đề và đáp án đƣợc GV đƣa ra, HS tìm cách lý giải (KP có hƣớng dẫn hoàn toàn) Cấp độ 2: DHKP hỗ trợ: vấn đề đƣợc GV đặt ra, HS tìm cách lý giải (KP có hƣớng dẫn một phần) Cấp độ 3: DHKP tự do: Vấn đề và đáp án do HS tự phám phá. Việc áp dụng DHKP ở cấp độ nào còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố nhƣ nội dung của bài học, mục tiêu mà giáo viên học sinh đạt đƣợc, năng lực tƣ duy , tâm sinh lý lứa tuổi của học sinh… 1.

Những điểm cần lưu ý khi vận dụng phương pháp dạy học khám phá Trong DHKP, hiệu quả của bài học phụ thuộc rất nhiều vào tính tích cực, LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] chủ động sáng tạo của học sinh. Cần thay đổi cách soạn giáo án, chuyển từ việc thiết kế các hoạt động của giáo viên sang tập trung thiết kế các hoạt động của học sinh. Ngoài ra, để đạt đƣợc hiệu quả cao của quá trình học sinh lĩnh hội kiến thức, việc áp dụng dạy học khám phá có hƣớng dẫn cần phải có các điều kiện sau: - Đa số học sinh phải có những kiến thức , kỹ năng cần thiết để thực hiện các hoạt động khám phá do giáo viên tổ chức. - Sự hƣớng dẫn của giáo viên cho mỗi hoạt động phải ở mức cần thiết, vừa đủ , đảm bảo cho học sinh phải hiểu chính xác họ phải làm gì trong mỗi hoạt động khám phá.

Muốn vậy, giaó viên phải hiểu rõ khả năng học sinh của mình. - Hoạt động khám phá phải đƣợc giáo viên giám sát trong quá trình thực hiện. Giáo viên cần chuẩn bị các câu hỏi mang tính gợi mở từng bƣớc, giúp học sinh tự lực đi tới mục tiêu của hoạt động. Nếu là hoạt động tƣơng đối dài thì có thể chia làm từng chặng, giáo viên có thể yêu cầu học sinh thông báo kết quả tìm tòi của họ để có gọi ý, điều chỉnh hợp lý.

Ưu điểm, nhược điểm của phương pháp dạy học khám phá a) Ƣu điểm: Dạy học bằng phƣơng pháp khám phá là cách dạy đáp ứng đƣợc yêu cầu đổi mới phƣơng pháp dạy học hiện nay, nhất là trong dạy học Toán, trên cơ sở vận dụng quan điểm " dạy học Toán là dạy các hoạt động toán học". DHKP đã làm cho các em luôn đứng trƣớc những tình huống có vấn đề cần đƣợc giải quyết, phải luôn tìm tòi và phát hiện ra các kiến thức mới , kết quả là học sinh lĩnh hội đƣợc kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo mới và cách tự nghiên cứu, khám phá một vấn đề.