Vận Dụng Phương Pháp Dạy Học Khám Phá Có Hướng Dẫn Trong Dạy Học Hình Học Không Gian Lớp 11

Luận văn thạc sĩ giáo dục nghiên cứu vnu ued vận dụng phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn trong dạy học hình học không gian lớp 11, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu Hương
• Người hướng dẫn: PGS. Bùi Văn Nghị
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội - Khoa Sư Phạm
• Chuyên ngành: Giáo Dục Học
• Đề tài: Vận Dụng Phương Pháp Dạy Học Khám Phá Có Hướng Dẫn Trong Dạy Học Hình Học Không Gian Lớp 11 Trung Học Phổ Thông
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục đích nghiên cứu, nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.2.1. Mục đích nghiên cứu
• 1.2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4. Giả thuyết khoa học
• 1.5. Vấn đề nghiên cứu
• 1.6. Dự kiến luận cứ
• 1.7. Phương pháp nghiên cứu
• 1.7.1. Nghiên cứu lý luận
• 1.7.2. Điều tra, quan sát
• 1.7.3. Thực nghiệm sư phạm
• 1.8. Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Lịch sử nghiên cứu
• 1.1.1. Dạy học khám phá trong các công trình của Jerome Bruner
• 1.1.2. Dạy học khám phá trong các công trình của Goeffrey Petty
• 1.1.3. Dạy học khám phá theo các tài liệu của Trần Bá Hoành
• 1.1.4. Dạy học khám phá trong các công trình các nhà khoa học khác
• 1.2. Phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn
• 1.2.1. Dạy học khám phá
• 1.2.2. Đặc trưng của dạy học khám phá
• 1.2.3. Các hình thức của dạy học khám phá
• 1.2.4. Các mức độ của dạy học khám phá
• 1.2.5. Những điểm cần lưu ý khi vận dụng phương pháp dạy học khám phá
• 1.3. Chương trình Hình học không gian lớp 11 - Ban cơ bản
• 1.3.1. Mục tiêu của việc dạy học HHKG lớp 11
• 1.3.2. Các thể hiện của hoạt động khám phá trong dạy học HHKG lớp 11
• 1.3.3. Thực trạng hoạt động dạy học bằng phương pháp dạy học khám phá ở một số trường THPT hiện nay
• 1.3.4. Thực trạng nhận thức của giáo viên và học sinh về vị trí, vai trò của phương pháp dạy học khám phá trong dạy học HHKG11
• 1.3.5. Nhận thức về các yếu tố ảnh hưởng tới quá trình DHKP
• 2. CHƯƠNG II: THIẾT KẾ MỘT SỐ TÌNH HUỐNG ĐIỂN HÌNH TRONG CHƯƠNG TRÌNH HÌNH HỌC KHÔNG GIAN LỚP 11 BẰNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC KHÁM PHÁ
• 2.1. Thiết kế một số tình huống dạy học khái niệm bằng phương pháp dạy học khám phá
• 2.1.1. Vị trí và yêu cầu của việc dạy học khái niệm
• 2.1.2. Các con đường hình thành khái niệm
• 2.1.3. Các hoạt động dạy học khái niệm theo hướng khám phá
• 2.1.4. Dạy học khái niệm hai đường thẳng chéo nhau bằng phương pháp dạy học khám phá
• 2.1.5. Dạy học khái niệm hình chóp bằng phương pháp DHKP
• 2.1.6. Dạy học khái niệm Hình lăng trụ bằng phương pháp DHKP
• 2.1.7. Dạy học khái niệm Phép chiếu song song bằng phương pháp DHKP
• 2.1.8. Dạy học khái niệm đường vuông góc chung của hai đường thẳng chéo nhau bằng phương pháp DHKP
• 2.2. Thiết kế một số tình huống dạy học định lý bằng phương pháp dạy học khám phá
• 2.2.1. Vị trí và yêu cầu của việc dạy học định lý
• 2.2.2. Các con đường dạy học định lý
• 2.2.3. Dạy học định lý theo hướng khám phá
• 2.2.4. Dạy học định lý về giao tuyến của ba mặt phẳng phân biệt bằng phương pháp khám phá
• 2.2.5. Dạy học định lý về điều kiện để hai mặt phẳng song song bằng phương pháp khám phá
• 2.2.6. Dạy học định lý về điều kiện để đường thẳng vuông góc với mặt phẳng bằng phương pháp khám phá
• 2.2.7. Dạy học các tính chất liên hệ giữa quan hệ song song và quan hệ vuông góc của đường thẳng và mặt phẳng bằng phương pháp DHKP
• 2.3. Thiết kế một số tình huống dạy học quy tắc, thuật toán bằng phương pháp dạy học khám phá
• 2.3.1. Vị trí và chức năng của việc dạy học quy tắc thuật toán
• 2.3.2. Dạy học thuật toán và các quy tắc tựa thuật toán theo hướng khám phá

Tóm tắt

I. Tổng quan về phương pháp dạy học khám phá trong hình học không gian

Phương pháp dạy học khám phá là một trong những phương pháp dạy học tích cực, giúp học sinh chủ động tìm tòi và khám phá kiến thức mới. Đặc biệt trong môn hình học không gian lớp 11, phương pháp này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển tư duy sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề. Theo nghiên cứu của Nguyễn Thị Thu Hương, việc áp dụng phương pháp này trong dạy học hình học không gian có thể nâng cao chất lượng giáo dục và tạo hứng thú cho học sinh.

1.1. Định nghĩa và đặc điểm của phương pháp dạy học khám phá

Phương pháp dạy học khám phá là phương pháp mà trong đó học sinh được khuyến khích tự tìm ra kiến thức thông qua các hoạt động thực tiễn. Đặc điểm nổi bật của phương pháp này là sự chủ động của học sinh trong việc khám phá và chiếm lĩnh kiến thức.

1.2. Lợi ích của phương pháp dạy học khám phá trong hình học không gian

Việc áp dụng phương pháp dạy học khám phá trong hình học không gian giúp học sinh phát triển tư duy logic, khả năng hình dung không gian và kỹ năng giải quyết vấn đề. Học sinh sẽ cảm thấy hứng thú hơn khi được tham gia vào quá trình học tập chủ động.

II. Những thách thức trong việc áp dụng phương pháp dạy học khám phá

Mặc dù phương pháp dạy học khám phá mang lại nhiều lợi ích, nhưng cũng tồn tại một số thách thức trong quá trình áp dụng. Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu hụt về cơ sở vật chất và tài liệu hỗ trợ. Ngoài ra, không phải tất cả giáo viên đều có đủ kỹ năng để hướng dẫn học sinh một cách hiệu quả trong quá trình khám phá.

2.1. Thiếu hụt tài liệu và cơ sở vật chất

Nhiều trường học hiện nay vẫn chưa có đủ tài liệu và thiết bị hỗ trợ cho việc dạy học hình học không gian. Điều này gây khó khăn cho giáo viên trong việc tổ chức các hoạt động khám phá cho học sinh.

2.2. Kỹ năng của giáo viên trong việc hướng dẫn học sinh

Không phải tất cả giáo viên đều được đào tạo bài bản về phương pháp dạy học khám phá. Việc thiếu kỹ năng này có thể dẫn đến việc học sinh không nhận được sự hỗ trợ cần thiết trong quá trình khám phá kiến thức.

III. Phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn trong hình học không gian

Phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn là một biến thể của phương pháp dạy học khám phá, trong đó giáo viên đóng vai trò là người hướng dẫn, giúp học sinh tìm ra kiến thức một cách có hệ thống. Phương pháp này đặc biệt hiệu quả trong việc dạy học hình học không gian, nơi mà sự trừu tượng và hình dung không gian là rất quan trọng.

3.1. Cấu trúc của một bài học khám phá có hướng dẫn

Một bài học khám phá có hướng dẫn thường bao gồm các bước như đặt vấn đề, hướng dẫn học sinh thực hiện các hoạt động khám phá, và cuối cùng là tổng kết và rút ra bài học. Cấu trúc này giúp học sinh dễ dàng tiếp cận và hiểu rõ hơn về kiến thức.

3.2. Các hoạt động khám phá hiệu quả trong hình học không gian

Các hoạt động như mô phỏng hình khối, thảo luận nhóm về các vấn đề hình học, và thực hiện các bài tập thực hành là những hoạt động khám phá hiệu quả. Những hoạt động này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng làm việc nhóm.

IV. Ứng dụng thực tiễn của phương pháp dạy học khám phá trong lớp 11

Việc áp dụng phương pháp dạy học khám phá trong lớp 11 đã cho thấy những kết quả tích cực. Nhiều trường học đã thực hiện các chương trình dạy học tích cực, giúp học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy và giải quyết vấn đề. Các nghiên cứu cho thấy học sinh tham gia vào các hoạt động khám phá có kết quả học tập tốt hơn so với phương pháp dạy học truyền thống.

4.1. Kết quả nghiên cứu về hiệu quả của phương pháp dạy học khám phá

Nghiên cứu của Nguyễn Thị Thu Hương cho thấy rằng học sinh áp dụng phương pháp dạy học khám phá có kết quả học tập cao hơn, đồng thời phát triển được kỹ năng tư duy độc lập và sáng tạo.

4.2. Các trường hợp thành công trong việc áp dụng phương pháp

Nhiều trường học đã áp dụng thành công phương pháp dạy học khám phá, tạo ra môi trường học tập tích cực và khuyến khích học sinh tham gia vào quá trình học tập. Những trường hợp này đã chứng minh tính khả thi và hiệu quả của phương pháp trong dạy học hình học không gian.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của phương pháp dạy học khám phá

Phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn trong hình học không gian lớp 11 không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển tư duy sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề. Trong tương lai, việc áp dụng phương pháp này cần được mở rộng và cải tiến để đáp ứng nhu cầu học tập ngày càng cao của học sinh.

5.1. Tầm quan trọng của việc đổi mới phương pháp dạy học

Đổi mới phương pháp dạy học là cần thiết để nâng cao chất lượng giáo dục. Phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn là một trong những phương pháp hiệu quả nhất trong việc phát triển tư duy và khả năng sáng tạo của học sinh.

5.2. Hướng phát triển trong tương lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các phương pháp dạy học tích cực, đặc biệt là phương pháp dạy học khám phá, để đáp ứng nhu cầu học tập của học sinh trong thời đại công nghệ số.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, luận văn gồm ba chƣơng. Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn. Chƣơng 2: Thiết kế một số tình huống điển hình trong Hình học không gian 11 bằng phƣơng pháp dạy học khám phá. Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN. Lịch sử nghiên cứu 1. Dạy học khám phá trong các công trình của Jerome Bruner Jêrôme Bruner - nhà tâm lí học, giáo sƣ trƣờng đại học Harvard ,[4] cho rằng học là một quá trình mang tính chủ quan. Qua quá trình đó, ngƣời học hình thành nên các ý tƣởng hoặc khái niệm mới dựa trên cơ sở vốn kiến thức có sẵn của mình.

Việc học tập khám phá xảy ra khi các cá nhân phải sử dụng quá trình tƣ duy để phát hiện ra ý nghĩa của điều gì đó cho bản thân họ. Để có đƣợc điều này, ngƣời học phải kết hợp quan sát và rút ra kết luận, thực hiện so sánh, làm rõ ý nghĩa số liệu để tạo ra một sự hiểu biết mới mà họ chƣa từng biết trƣớc đó. Giáo viên cần cố gắng và khuyến khích học sinh tự khám phá ra các nguyên lý, cả giáo viên và học sinh cần phải thực sự hoà nhập trong quá trình dạy học. Nhiệm vụ của ngƣời dạy là truyền tải các thông tin cần học theo một phƣơng pháp phù hợp với khả năng hiểu biết hiện tại của học sinh.

Giáo án cũng cần đƣợc xây dựng theo hình xoáy ốc để học sinh đƣợc tiếp tục xây dụng kiến thức mới trên cơ sở cái đã học. Dạy học khám phá trong các công trình của Goeffrey Petty Geofrey Petty cho rằng, có hai cách tiếp cận trong dạy học đó là: dạy học bằng cách giải thích và dạy học bằng cách đặt câu hỏi, [25]. Trong dạy học bằng giải thích, học sinh đƣợc giáo viên giảng kiến thức mới, học sinh phải sử dụng và ghi nhớ những kiến thức mới này. Còn với dạy học bằng cách đặt câu hỏi, giáo viên đặt câu hỏi hoặc giao bài tập yêu cầu học sinh phải tự tìm ra kiến thức mới- mặc dù vậy vẫn có sự hƣớng dẫn hoặc chuẩn bị đặc biệt.

Kiến thức mới này đƣợc giáo viên chỉnh sửa và khẳng định lại. Khám phá có hƣớng dẫn là một ví dụ của cách tiếp cận này. Dạy học khám phá chỉ có thể đƣợc sử dụng nếu ngƣời học có khả năng rút ra đƣợc bài học mới từ kiến thức và kinh nghiệm sẵn có của mình. Dạy học khám phá theo các tài liệu của Trần Bá Hoành LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Theo Trần Bá Hoành, Hoành [6], để sử dụng cách khám phá trong dạy học, trƣớc hết cần phải xây dụng đƣợc các bài toán có tính khám phá: là bài toán đƣợc cho gồm có những câu hỏi, những bài toán thành phần để học sinh trong khi trả lời hoặc tìm cách giải các bài toán thành phần dần thể hiện cách giải bài toán ban đầu.

Cách giải này thƣờng là những quy tắc hoặc khái niệm mới. Dạy học khám phá trong các công trình các nhà khoa học khác Theo Jacke Richards, John Platt và Heidi Platt (trích trong luận văn của Lê Võ Bình) : DHKP (Discovery Learing), là phƣơng pháp dạy và học dựa trên những quy luật sau: 1) Ngƣời học phát triển quá trình tƣ duy liên quan đến việc khám phá và tìm hiểu thông qua quá trình quan sát, phân loại, đánh giá, tiên đoán, mô tả và suy luận. 2) Giáo viên sử dụng một phƣơng pháp dạy học đặc trƣng hỗ trợ quá trình khám phá và tìm hiểu. 3) Giáo trình giảng dạy không phải là nguồn thông tin, kiến thức duy nhất cho ngƣời học.

4) Kết luận đƣợc đƣa ra với mục đích thảo luận chứ không phải là khẳng định cuối cùng. 5) Ngƣời học phải lập kế hoạch, tiến hành và đánh giá quá trình học của mình với sự hỗ trợ của giáo viên. Phƣơng pháp dạy học khám phá có hƣớng dẫn Nội dung này đƣợc tổng kết từ các tài liệu tham khảo, rút ra cái nhìn tổng quan về phƣơng pháp dạy học khám phá có hƣớng dẫn ( từ đây đến cuối luận văn xin đƣợc gọi tắt là phƣơng pháp dạy học khám phá – DHKP) 1. Dạy học khám phá Theo nhà tâm lý học Jean.Piaget (1896-1980), ngƣời Thụy sĩ, nhận thức Theo nhà tâm lý học J.Piaget, nhận thức của con ngƣời là kết quả của quá trình thích ứng với môi trƣờng qua hai hoạt động đồng hoá và điều tiết.

Tri thức không hoàn toàn đƣợc truyền thụ từ ngƣời biết đến ngƣời chƣa biết mà nó đƣợc chính cá thể xây dựng từ những vấn đề mà ngƣời học cảm thấy cần thiết và có LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] khả năng giải quyết vấn đề đó, thông qua tình huống cụ thể họ sẽ kiến tạo nên tri thức cho riêng mình. Trong dạy học tích cực, kiến thức bài học đƣợc xây dựng nên một cách tích cực bởi chủ thể nhận thức đó là học sinh. Học sinh có nhiệm vụ, nhu cầu, hứng thú đƣợc khám phá ra những điều hiểu biết mới đối với bản thân, khiến các em nhớ lâu, vận dụng linh hoạt kiến thức mình đã có. Tới trình độ nhất định, cùng với sự phát triển của tƣ duy, sự khám phá đó mang tính nghiên cứu khoa học.

Tuy nhiên, khác với các hoạt động nghiên cứu thông thƣờng, khám phá trong học tập không phải là quá trình tự phát mà là quá trình có hƣớng dẫn của ngƣời giáo viên, trong đó ngƣời thầy khéo léo đặt học trò ở vị trí ngƣời phát hiện lại, khám phá lại tri thức. Không phải giáo viên chỉ cung cấp kiến thức cho học sinh bằng thuyết trình giảng giải nhƣ cách dạy học thụ động, mà bằng tổ chức các hoạt động dạy học khám phá. Đặc trưng của dạy học khám phá DHKP có những đặc trƣng cơ bản sau đây: 1) Phƣơng pháp DHKP trong nhà trƣờng không nhằm phát hiện những điều loài ngƣời chƣa biết, mà chỉ nhằm giúp học sinh chiếm lĩnh một số tri thức mà loài ngƣời đã phát hiện đƣợc. 2) Phƣơng pháp DHKP thƣờng đƣợc thực hiện thông qua những câu hỏi hoặc những yêu cầu hành động, mà khi học sinh giải đáp hoặc thực hiện thì dần xuất hiện con đƣờng dẫn đến tri thức.

3) Mục đích của phƣơng pháp DHKP không chỉ là làm cho học sinh lĩnh hội sâu sắc những tri thức của môn học, mà quan trọng hơn là trang bị cho họ những thủ pháp suy nghĩ, những cách thức phát hiện và giải quyết vấn đề mang tính độc lập, sáng tạo. 4) Trong DHKP, các hoạt động khám phá của học sinh thƣờng đƣợc tổ chức theo nhóm, mà mỗi thành viên của nhóm đều tích cực tham gia trả lời câu hỏi của giáo viên, bổ sung các câu trả lời của bạn và cùng tham gia vào quá trình đánh giá kết quả học tập. Các hình thức của dạy học khám phá LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Hoạt động khám phá trong học tập có nhiều dạng khác nhau, từ trình độ thấp lên trình độ cao, tuỳ theo năng lực tƣ duy của ngƣời học, tuỳ theo mức độ phức tạp của vấn đề nghiên cứu và sự tổ chức thực hiện của giáo viên đối với các học sinh trong lớp học.Các dạng của hoạt động khám phá trong học tập có thể là: - Trả lời câu hỏi. - Điền từ, điền bảng.

- Lập bảng, biểu, đồ thị, sơ đồ. - Thử nghiệm, đề xuất giả thuyết, phân tích nguyên nhân, thông báo kết quả. - Thảo luận, tranh cãi về một vấn đề đƣợc nêu ra. - Điều tra thực trạng, đề xuất giải pháp cải thiện thực trạng, thực nghiệm giải pháp mới.

- Giải bài tập. - Làm bài tập lớn, đề án, luận văn, luận án. Các mức độ của dạy học khám phá Tuỳ thuộc vào mức độ can thiệp của giáo viên vào quá trình khám phá của học sinh mà lại có thể phân chia các hoạt động khám phá thành các cấp độ nhƣ sau (3 cấp độ) : Cấp độ 1: DHKP dẫn dắt: vấn đề và đáp án đƣợc GV đƣa ra, HS tìm cách lý giải (KP có hƣớng dẫn hoàn toàn) Cấp độ 2: DHKP hỗ trợ: vấn đề đƣợc GV đặt ra, HS tìm cách lý giải (KP có hƣớng dẫn một phần) Cấp độ 3: DHKP tự do: Vấn đề và đáp án do HS tự phám phá. Việc áp dụng DHKP ở cấp độ nào còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố nhƣ nội dung của bài học, mục tiêu mà giáo viên học sinh đạt đƣợc, năng lực tƣ duy , tâm sinh lý lứa tuổi của học sinh… 1.

Những điểm cần lưu ý khi vận dụng phương pháp dạy học khám phá Trong DHKP, hiệu quả của bài học phụ thuộc rất nhiều vào tính tích cực, LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] chủ động sáng tạo của học sinh. Cần thay đổi cách soạn giáo án, chuyển từ việc thiết kế các hoạt động của giáo viên sang tập trung thiết kế các hoạt động của học sinh. Ngoài ra, để đạt đƣợc hiệu quả cao của quá trình học sinh lĩnh hội kiến thức, việc áp dụng dạy học khám phá có hƣớng dẫn cần phải có các điều kiện sau: - Đa số học sinh phải có những kiến thức , kỹ năng cần thiết để thực hiện các hoạt động khám phá do giáo viên tổ chức. - Sự hƣớng dẫn của giáo viên cho mỗi hoạt động phải ở mức cần thiết, vừa đủ , đảm bảo cho học sinh phải hiểu chính xác họ phải làm gì trong mỗi hoạt động khám phá.

Muốn vậy, giaó viên phải hiểu rõ khả năng học sinh của mình. - Hoạt động khám phá phải đƣợc giáo viên giám sát trong quá trình thực hiện. Giáo viên cần chuẩn bị các câu hỏi mang tính gợi mở từng bƣớc, giúp học sinh tự lực đi tới mục tiêu của hoạt động. Nếu là hoạt động tƣơng đối dài thì có thể chia làm từng chặng, giáo viên có thể yêu cầu học sinh thông báo kết quả tìm tòi của họ để có gọi ý, điều chỉnh hợp lý.

Ưu điểm, nhược điểm của phương pháp dạy học khám phá a) Ƣu điểm: Dạy học bằng phƣơng pháp khám phá là cách dạy đáp ứng đƣợc yêu cầu đổi mới phƣơng pháp dạy học hiện nay, nhất là trong dạy học Toán, trên cơ sở vận dụng quan điểm " dạy học Toán là dạy các hoạt động toán học". DHKP đã làm cho các em luôn đứng trƣớc những tình huống có vấn đề cần đƣợc giải quyết, phải luôn tìm tòi và phát hiện ra các kiến thức mới , kết quả là học sinh lĩnh hội đƣợc kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo mới và cách tự nghiên cứu, khám phá một vấn đề.