mở đầu này có vai trò quan trọng đặc biệt, làm cơ sở, nền tảng cho toàn bộ môn Giải tích. Đồng thời những khái niệm mới cũng được bắt nguồn từ các khái niệm đã có, nên GV có thể dẫn dắt để HS có thể tiếp cận các khái niệm, định lí bằng PP Đàm thoại phát hiện. Hưởng ứng phong trào thi đua dạy tốt – học tốt, nâng cao chất lượng dạy và học, đổi mới PPDH trong các cấp học, bậc học của ngành giáo dục, tôi có mong muốn tìm ra cách thức cải tiến, nâng cao PPDH cho bản thân, từ đó được đóng góp một phần nhỏ bé vào công cuộc đổi mới PPDH của tỉnh nhà nói riêng và toàn ngành nói chung. Chính vì những lí do trên tôi mạnh dạn viết đề tài: Vận dụng phương pháp dạy học Đàm thoại phát hiện để xây dựng hệ thống câu hỏi dạy học Dãy số lớp 11 THPT.
Mục đích nghiên cứu Đề xuất hệ thống câu hỏi dạy học Dãy số lớp 11 THPT theo PP Đàm thoại phát hiện nhằm nâng cao hiệu quả dạy học nội dung này. Nhiệm vụ nghiên cứu - Nghiên cứu lí luận về PPDH Đàm thoại phát hiện. - Nghiên cứu mục đích, yêu cầu, nội dung phần Dãy số, Cấp số cộng và cấp số nhân, Giới hạn của dãy số trong chương trình lớp 11 THPT. - Xây dựng hệ thống câu hỏi dạy học một vài nội dung cụ thể về Dãy số lớp 11 THPT theo PP Đàm thoại phát hiện.
- Thực nghiệm nhằm kiểm nghiệm tính khả thi và hiệu quả của đề tài. Đối tượng nghiên cứu và khách thể nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu: Quá trình dạy học nội dung Dãy số lớp 11 THPT. Phạm vi nghiên cứu: Các giáo án dạy học nội dung Dãy số lớp 11 THPT. skkn 2 Khách thể nghiên cứu: HS lớp 11 THPT học Toán theo chương trình nâng cao.
Phương pháp nghiên cứu PP nghiên cứu lí luận: Nghiên cứu lí luận về phương pháp dạy học Đàm thoại phát hiện; nghiên cứu mục đích, yêu cầu, nội dung phần Dãy số, Cấp số cộng, cấp số nhân và Giới hạn của dãy số trong chương trình lớp 11 THPT. PP điều tra quan sát: Sử dụng những mẫu phiếu điều tra về tình hình dạy và học phần Dãy số, Cấp số cộng, cấp số nhân và Giới hạn của dãy số, lớp 11 THPT. PP TNSP: Dạy TNSP một số giáo án với hệ thống câu hỏi đã biên soạn tại một số lớp 11 ở trường THPT, để đánh giá tính khả thi và hiệu quả của đề tài. Thời gian nghiêm cứu Đề tài bắt đầu nghiên cứu từ tháng 11/2012; Đề tài được thử nghiệm từ tháng 01/2013 trong thời gian 6 tuần đầu tiên của học kỳ II năm học_đây là thời gian khối 11 Ban Nâng cao đang học nội dung nghiên cứu; Đề tài được hoàn thành vào tháng 03/2013.
PHẦN NỘI DUNG I. Cơ sở lí luận liên quan đến đề tài 1. Phương pháp dạy học Đàm thoại phát hiện 1. Khái quát a) Lịch sử PPDH Đàm thoại phát hiện có nguồn gốc từ thời Khổng Tử, khi đó gọi là kiểu dạy học đối thoại.
b) Quan niệm Đàm thoại phát hiện là PPDH mà GV tổ chức đối thoại, trao đổi ý kiến tranh luận giữa thầy và trò hoặc giữa trò và trò, thông qua đó HS nắm được tri thức mới, có được kĩ năng mới. PP Đàm thoại phát hiện dựa trên các câu hỏi – đáp, nên hệ thống câu hỏi phải được sắp đặt hợp lí giữ vai trò chỉ đạo, tìm tòi, sự ham muốn hiểu biết. GV đóng vai trò người tổ chức sự tìm tòi còn HS thì tự lực phát hiện kiến thức mới. Kết thúc cuộc đàm thoại HS sẽ có được niềm vui của sự khám phá.
PP Đàm thoại phát hiện, nếu vận dụng khéo léo sẽ có tác dụng điều khiển hoạt động nhận thức của HS, kích thích HS tích cực độc lập tư duy, bồi dưỡng cho HS năng lực diễn đạt bằng lời các vấn đề khoa học. GV có thể thu được tín hiệu ngược nhanh chóng từ HS để điều chỉnh kịp thời hoạt động dạy và hoạt động học. Tuy nhiên, với PP này, nếu vận dụng không khéo sẽ dễ làm mất thời gian, ảnh hưởng đến kế hoạch dự kiến, hoặc cũng dễ trở thành cuộc đối thoại kém hiệu quả. Khi người thầy đặt câu hỏi cần nhằm vào hai mục đích: thứ nhất giúp HS lĩnh hội được, thứ hai là phát triển những khả năng của HS để họ có thể tự lực khám phá những kiến thức khác.
Việc đặt ra các câu hỏi cũng có một chức năng như vậy. Khi đàm thoại, cần tập trung vào những vấn đề quan trọng, trọng tâm chứ không phải là những gì bất thường. Khoảng skkn 4 thời gian “chờ đợi” trước khi tiếp nhận câu trả lời của HS có tác dụng làm cho hiểu biết của các em sâu sắc hơn. Khi thầy hướng dẫn HS qua một hệ thống câu hỏi đàm thoại HS từng bước suy nghĩ trả lời, tìm kiểm kiến thức mới.
Qua đó tư duy và một số phẩm chất nảy nở và phát triển như tính chủ động, tự tin, niềm phấn khởi, hứng thú dẫn đến tư duy sáng tạo trong việc chọn câu trả lời chính xác. Tư tưởng chỉ đạo của PP này là: GV không trực tiếp cung cấp thông tin có sẵn mà chỉ đặt ra các tình huống liên tiếp để hướng ý nghĩ của HS vào việc nghiên cứu, phân tích đối tượng và tìm cách giải quyết. Trong dạy học môn Toán, GV thường tạo ra các cuộc đàm thoại để HS phát hiện và giải quyết vấn đề, để tìm cách giải một bài toán (có thể theo bảng gợi ý của Polya). Thậm chí, trong quá trình tìm lời giải một bài toán, HS có thể tự đối thoại với chính mình.
Nếu khả năng của HS còn hạn chế, người thầy cần làm cho HS có cảm giác rằng tự HS làm được, do đó thầy phải giúp đỡ kín đáo mà không bắt HS lệ thuộc vào mình. Người thầy phải đặt vị trí mình là một HS, nghiên cứu trường hợp cụ thể của HS, cố gắng hiểu xem HS nghĩ gì, đặt ra câu hỏi để HS có thể trả lời được. Để có thể đặt mình vào vị trí người học, người thầy phải nghĩ đến những kinh nghiệm của bản thân mình, nhớ lại những khó khăn và những thành công của mình trong việc giải toán. c) Những ưu điểm, nhược điểm của dạy học đàm thoại phát hiện Bản chất của PPDH đàm thoại phát hiện là: Thông qua hệ thống các câu hỏi của thầy, HS trả lời và dần dần hình thành tri thức mới.
Bên cạnh những ưu điểm và nhược điểm chung của PP vấn đáp thì PP đàm thoại phát hiện còn có các ưu điểm, nhược điểm nhất định. Ưu điểm cơ bản của PP đàm thoại phát hiện là HS làm việc tích cực, độc lập; trong quá trình dạy học có thông tin cả hai chiều: từ phía thầy và từ phía trò. Nhược điểm cơ bản của PP đàm thoại phát hiện là tốn thời gian; nếu hệ thống câu hỏi không tốt có thể làm chệch hướng của bài giảng. PP Đàm thoại phát hiện có thể kích thích được phần nào tính tích cực của HS, song cũng chưa phát huy được tính chủ skkn 5 động, tự giác, sáng tạo của người học, bởi người học hoàn toàn lệ thuộc vào câu hỏi của người thầy.
Đàm thoại một chiều sẽ dẫn HS vào tình trạng thụ động. HS vẫn là khách thể, bị “giật dây” và thụ động trả lời theo các câu hỏi đôi khi là vụn vặt, nội dung hỏi đáp tủn mủn, khiến cho HS rất khó giải quyết vấn đề "ra tấm, ra miếng”. Hệ thống câu hỏi trong phương pháp Đàm thoại phát hiện Câu hỏi trong dạy học là câu hỏi được sử dụng trong quá trình dạy học nên có tính hướng dẫn để HS đạt được nội dung cần học, hoặc biết được chỉ dẫn phải làm gì hoặc làm như thế nào. Câu hỏi đặt ra trong quá trình dạy học là để dẫn dắt HS tư duy, khám phá những điều HS chưa biết; để kiểm tra kiến thức, kỹ năng của HS; để kích thích khả năng tư duy của HS; hay có thể chỉ để cung cấp kiến thức, kỹ năng cho HS.
a) Vai trò của hệ thống câu hỏi Trong đàm thoại phát hiện, hệ thống câu hỏi của GV giữ vai trò chỉ đạo, quyết định chất lượng lĩnh hội của lớp học. Trật tự logic của các câu hỏi hướng dẫn HS từng bước phát hiện ra bản chất của sự vật, quy luật của hiện tượng, kích thích tính tích cực tìm tòi, sự ham muốn hiểu biết. Ở đây GV là người tổ chức sự tìm tòi còn HS là người tự lực phát hiện kiến thức mới, vì vậy kết thúc cuộc đàm thoại HS có được niềm vui của sự khám phá, vừa nắm được kiến thức mới, vừa nắm được cách thức đi tới kiến thức đó, trưởng thành thêm một bước về trình độ tư duy. Cuối đoạn đàm thoại, GV cần biết vận dụng các ý kiến của HS để kết luận vấn đề đặt ra, dĩ nhiên là có bổ sung, chỉnh lí khi cần thiết.
Làm được như vậy, HS càng hứng thú, tự tin vì thấy trong kết luận của thầy có phần đóng góp ý kiến của mình. b) Một số yêu cầu về câu hỏi, hệ thống câu hỏi Câu hỏi phải chính xác: thể hiện trong hình thức rõ ràng, đơn giản giúp người học hình thành được câu trả lời đúng; nếu câu hỏi đa nghĩa, phức tạp sẽ gây khó khăn cho tư duy của HS. Các câu hỏi cần được xây dựng ngắn, gọn, dễ hiểu, rõ ràng và có tính đến đặc điểm lứa tuổi, trình độ nhận thức chung của cả lớp cũng như từng HS. skkn 6 Câu hỏi phải được xây dựng theo hệ thống logic chặt chẽ.
Để xây dựng hệ thống câu hỏi theo yêu cầu này cần căn cứ vào cấu trúc nội dung bài học. Lời giải đáp phải thể hiện một logic chặt chẽ các bước giải quyết một vấn đề lớn. Câu hỏi không quá chung chung và cũng không nên quá chi tiết. Có thể sử dụng cả câu hỏi gây sự tranh luận cho HS.
Đặt câu hỏi phải hướng tới cả lớp; chỉ định một HS trả lời, cả lớp lắng nghe và phân tích câu trả lời. Hệ thống câu hỏi được thiết kế theo quy luật nhận thức và khả năng nhận thức của đối tượng cụ thể: Xây dựng câu hỏi từ dễ đến khó; Từ cụ thể đến khái quát, từ khái quát đến cụ thể; Câu hỏi từ tái tạo đến sáng tạo. Số lượng câu hỏi vừa phải, sử dụng câu hỏi tập trung vào trọng tâm bài học. Các câu hỏi phải giữ vai trò chủ đạo, bằng những câu hỏi liên tiếp xếp theo một logic chặt chẽ dẫn dắt HS từng bước đi tới bản chất của sự vật, hiện tượng.