1 PhÇn I: Më ®Çu 2 3 1. Lý do chän ®Ò tµi 4 V¨n b¶n thuyÕt minh lµ mét kiÓu v¨n b¶n lÇn ®Çu tiªn ®îc 5 ®a vµo ch¬ng tr×nh Ng÷ v¨n Trung häc c¬ së ë níc ta. §©y lµ mét 6 kh¸i niÖm míi mÎ ®èi víi c¶ ngêi d¹y vµ ngêi häc. Tuy nhiªn trong 7 thùc tÕ, v¨n b¶n thuyÕt minh ngµy cµng trë nªn th«ng dông, 8 phæ biÕn, cã ph¹m vi sö dông réng r·i trªn nhiÒu lÜnh vùc cña 9 ®êi sèng vµ rÊt cÇn thiÕt cho con ngêi.
Ch¼ng h¹n khi ta mua mét 10 s¶n phÈm ®iÖn tö nh qu¹t, ti vi, vi tÝnh hay ®iÖn tho¹i… ®Òu kÌm 11 theo b¶n thuyÕt minh gióp ta hiÓu cÊu t¹o, c¸ch sö dông, tÝnh 12 n¨ng cña mçi s¶n phÈm ®ã. Hay mua mét s¶n phÈm thùc phÈm 13 ®ãng gãi bao b× hoÆc uèng thuèc còng kÌm theo lêi thuyÕt minh 14 vÒ xuÊt xø, thµnh phÇn, c«ng dông, ngµy s¶n xuÊt, h¹n sö dông. 15 Hay khi ta ®Õn mét di tÝch lÞch sö hoÆc mét danh lam th¾ng 16 c¶nh th× ngay ®Þa ®iÓm ®ã còng cã b¶ng tãm t¾t ghi lêi giíi 17 thiÖu kh¸i qu¸t vÒ di tÝch hay danh th¾ng ®ã. HoÆc ngay trong 18 mçi cuèn s¸ch gi¸o khoa cho häc sinh cã bµi ghi tr×nh bµy thÝ 19 nghiÖm, sù kiÖn lÞch sö, tiÓu sö nhµ v¨n, xuÊt xø ®o¹n trÝch… 20 TÊt c¶ ®Òu lµ v¨n b¶n thuyÕt minh.
21 V¨n b¶n thuyÕt minh chñ yÕu sö dông ph¬ng thøc thuyÕt 22 minh, tr×nh bµy nhng vÉn thêng ®îc sö dông kÕt hîp víi mét sè 23 biÖn ph¸p nghÖ thuËt nh c¸c phÐp tu tõ, c¸c lèi kÓ chuyÖn, ®èi 1 1 tho¹i, c¸c h×nh thøc vÌ, diÔn ca,… vµ yÕu tè miªu t¶. Sù kÕt hîp Êy 2 t¹o cho v¨n b¶n thªm sinh ®éng, hÊp dÉn vµ n©ng cao hiÖu qu¶ 3 thuyÕt minh. 4 Song sù kÕt hîp Êy lµ nh thÕ nµo? Mét sè biÖn ph¸p nghÖ 5 thuËt vµ yÕu tè miªu t¶ ®îc sö dông trong v¨n b¶n thuyÕt minh 6 ra sao? CÇn tæ chøc d¹y – häc nh thÕ nµo ®Ó häc sinh biÕt kÕt 7 hîp mét sè biÖn ph¸p nghÖ thuËt vµ yÕu tè miªu t¶ trong bµi lµm 8 v¨n thuyÕt minh? ViÖc x¸c lËp mét hÖ thèng bµi tËp luuyÖn tËp 9 rÌn luyÖn sö dông mét sè biÖn ph¸p nghÖ thuËt vµ yÕu tè miªu t¶ 10 trong bµi lµm v¨n thuyÕt minh võa t¬ng øng víi lý thuyÕt cña 11 kiÓu bµi, võa phï hîp víi ®iÒu kiÖn d¹y – häc trong nhµ trêng lµ 12 mét vÊn ®Ò cÇn thiÕt kh«ng chØ ®èi víi gi¸o viªn mµ cßn c¶ víi 13 häc sinh. §ã lµ vÊn ®Ò ®ang cßn bá ngá cÇn ®îc gi¶i quyÕt.
14 Qua thùc tÕ d¹y – häc cho thÊy: Trong qu¸ tr×nh tæ chøc c¸c 15 ho¹t ®éng d¹y häc cô thÓ vÒ v¨n thuyÕt minh, gi¸o viªn nhiÒu khi 16 vÉn lóng tóng trong viÖc d¹y luyÖn tËp thÕ nµo ®Ó cho häc sinh 17 kÕt hîp ®îc mét sè biÖn ph¸p nghÖ thuËt vµ yÕu tè miªu t¶ trong 18 bµi lµm v¨n thuyÕt minh. Cßn häc sinh còng rÊt vÊt v¶ trong viÖc 19 viÕt v¨n b¶n thuyÕt minh cã sö dông kÕt hîp mét sè biÖn ph¸p 20 nghÖ thuËt vµ yÕu tè miªu t¶ ®ã. 21 §Ò tµi nghiªn cøu ®Æt vÊn ®Ò luyÖn tËp sö dông kÕt hîp 22 mét sè biÖn ph¸p nghÖ thuËt vµ yÕu tè miªu t¶ trong v¨n b¶n 23 thuyÕt minh – mét vÊn ®Ò kh¸ míi mÎ, thó vÞ vµ hÊp dÉn. Víi 2 1 nh÷ng kÕt qu¶ nghiªn cøu, luËn v¨n sÏ cã t¸c dông x¸c ®Þnh híng 2 d¹y vµ häc v¨n b¶n thuyÕt minh cho häc sinh Trung häc cë së; 3 ®ång thêi cßn cung cÊp nh÷ng t liÖu phong phó cho viÖc d¹y häc 4 vµ tæ chøc luyÖn tËp, ®Þnh ra mét hÖ thèng bµi tËp thÝch hîp, 5 võa gióp cho gi¸o viªn cã thªm tµi liÖu, ®iÒu kiÖn gi¶ng d¹y, võa 6 gióp cho häc sinh líp 9 cã kh¶ n¨ng, ph¬ng tiÖn vµ ®iÒu kiÖn ®Ó 7 vËn dông lý thuyÕt, h×nh thµnh nh÷ng kü n¨ng cÇn cã trong lµm 8 v¨n thuyÕt minh.
LÞch sö vÊn ®Ò 10 Víi ch¬ng tr×nh thÝ ®iÓm ph©n ban nh÷ng n¨m 90, v¨n b¶n 11 thuyÕt minh lÇn ®Çu tiªn ®îc ®a vµo nhµ trêng. Trong cuèn Lµm 12 v¨n 11(1) vµ cuèn Lµm v¨n 11(2) ban biªn so¹n ®· cung cÊp cho ngêi 13 häc nh÷ng kiÕn thøc, kü n¨ng c¬ b¶n vÒ kiÓu bµi giíi thiÖu 14 thuyÕt minh vµ ®a ra mét sè c©u 15 Chó thÝch: 16 : TrÇn §×nh Sö (Chñ biªn),… Tµi liÖu gi¸o khoa thùc nghiÖm ban KHXH (1) 17 NXBGD, 1994. 18 : TrÇn §×nh Sö (Chñ biªn),…; Tµi liÖu gi¸o khoa thÝ ®iÓm ban KHTN-KT (2) 19 NXBGD, 1995. 20 hái bµi tËp luyÖn tËp.
Song lîng kiÕn thøc kü n¨ng ®ã chØ mang 21 tÝnh kh¸i qu¸t tõ ®Þnh nghÜa vÒ thuyÕt minh, mét sè kiÓu bµi giíi 22 thiÖu thuyÕt minh thêng gÆp vµ yªu cÇu cña mét bµi v¨n giíi 23 thiÖu thuyÕt minh cho ®Õn c¸ch viÕt mét bµi v¨n giíi thiÖu 24 thuyÕt minh víi nh÷ng thao t¸c, kü n¨ng c¬ b¶n nh lµ ®Þnh híng 3 1 lµm bµi, su tÇm, lùa chän c¸c t liÖu, x©y dùng bè côc bµi lµm, c¸ch 2 hµnh v¨n trong bµi v¨n thuyÕt minh vµ kiÓm tra söa ch÷a bµi 3 viÕt. 4 Gi¸o tr×nh Lµm v¨n (1) ®· nghiªn cøu kh¸i qu¸t vÒ v¨n b¶n 5 thuyÕt minh. T¸c gi¶ ®· cung cÊp cho ngêi häc nh÷ng kiÕn thøc, 6 kü n¨ng c¬ b¶n vÒ v¨n b¶n thuyÕt minh: Tõ nh÷ng hiÓu biÕt vµ 7 yªu cÇu vÒ kiÓu v¨n b¶n, mét sè kiÓu v¨n b¶n thêng gÆp cho 8 ®Õn kü n¨ng cÇn thiÕt ®Ó lµm bµi v¨n thuyÕt minh. C¸c t¸c gi¶ 9 ®· ®Ò cËp vµ lu ý ngêi häc trong qu¸ tr×nh h×nh thµnh v¨n b¶n 10 thuyÕt minh còng rÊt cÇn kÕt hîp kÓ chuyÖn víi miªu t¶ ®Ó cho 11 bµi v¨n sinh ®éng, cã søc thuyÕt phôc h¬n vµ ®Ó ngêi ®äc (ngêi 12 nghe) h×nh dung cô thÓ ®èi tîng.
Xen kÏ víi lêi miªu t¶, kÓ chuyÖn 13 lµ nh÷ng lêi b×nh, ®iÓm xuyÕt thªm mét sè c©u th¬, c©u v¨n ®Ó 14 ý nghÜa cña c¸c t liÖu næi bËt h¬n, g©y Ên tîng h¬n. 15 Ch¬ng tr×nh Ng÷ v¨n líp 8,9 hiÖn hµnh ®· cung cÊp cho c¸c 16 em kh¸ ®Çy ®ñ nh÷ng kiÕn thøc, kü n¨ng vÒ lµm v¨n thuyÕt 17 minh tõ nh÷ng kiÕn thøc chung c¬ b¶n cho ®Õn ph¬ng ph¸p 18 thuyÕt minh, c¸ch lµm bµi v¨n thuyÕt minh cô thÓ víi mét sè kiÓu 19 bµi thuyÕt minh th«ng thêng vµ cã n©ng cao: thuyÕt minh cã sö 20 dông mét sè biÖn ph¸p nghÖ thuËt vµ yÕu tè miªu t¶. Ch¬ng 21 tr×nh ®· chó ý tÝch hîp v¨n b¶n thuyÕt minh víi nh÷ng kiÓu v¨n 22 b¶n ®· häc vµ nh×n nhËn v¨n b¶n thuyÕt minh trong mèi liªn 23 quan víi nh÷ng kiÓu v¨n b¶n ®ã. Nhãm t¸c gi¶ biªn so¹n ®· chØ râ 4 1 v¨n b¶n thuyÕt minh lµ kiÓu v¨n b¶n tr×nh bµy, gi¶i thÝch, giíi 2 thiÖu vÒ ®èi tîng nh»m cung cÊp tri thøc vÒ ®èi tîng ®Ó con ngêi 3 cã thÓ hiÓu vÒ ®èi tîng mét c¸ch ®Çy ®ñ, ®óng ®¾n, 4 Chó thÝch: 5 : Lª A (Chñ biªn), NguyÔn TrÝ; Lµm v¨n – Gi¸o tr×nh ®µo t¹o gi¸o viªn hÖ (1) 6 C§SP-NXBGD, 2001.
§Ó thùc hiÖn nhiÖm vô ®ã, ngêi lµm v¨n b¶n thuyÕt 8 minh ph¶i cã mét vèn tri thøc tæng hîp nãi (ngêi viÕt) vÉn cã thÓ 9 vµ nªn sö dông kÕt hîp víi mét sè biÖn ph¸p nghÖ thuËt còng nh 10 yÕu tè miªu t¶ ®Ó ®èi tîng hiÖn lªn thËt cô thÓ, phong phó, s©u 11 s¾c; t duy khoa häc; c¸i nh×n toµn diÖn, bao qu¸t vµ ®ång thêi 12 còng thËt cô thÓ. Tuy nhiªn trong qu¸ tr×nh thuyÕt minh ngêi 13 sèng ®éng, gÇn gòi, dÔ c¶m, dÔ nhËn, ®ång thêi lêi thuyÕt minh 14 vÒ ®èi tîng ®îc thuyÕt phôc, sinh ®éng, hÊp dÉn. Cã nh vËy, ngêi 15 ®äc, ngêi nghe míi cã ®îc nh÷ng nhËn thøc ®Çy ®ñ, s¸ng tá vÒ 16 ®èi tîng vµ viÖc thuyÕt minh míi thËt sù ®¹t hiÖu qu¶. 17 C¸c t¸c gi¶ cuèn Tõ tiÕp nhËn ®Õn thùc hµnh Ng÷ v¨n 9(1) còng 18 ®· nhÊn m¹nh vÊn ®Ò cÇn kÕt hîp mét sè biÖn ph¸p nghÖ thuËt 19 vµ yÕu tè miªu t¶ trong 20 v¨n b¶n thuyÕt minh.
Nhãm t¸c gi¶ cho r»ng ngêi t¹o lËp v¨n b¶n 21 thuyÕt minh cã thÓ vµ nªn kÕt hîp sö dông mét sè biÖn ph¸p 22 nghÖ thuËt nh c¸c phÐp tu tõ, c¸c lèi kÓ chuyÖn, ®èi tho¹i, c¸c 23 h×nh thøc vÌ, diÔn ca. còng nh yÕu tè miªu t¶. Bëi theo hä, mét 24 sè biÖn ph¸p nghÖ thuËt vµ yÕu tè miªu t¶ ®ã, nÕu ®îc sö dông 5 1 hîp lý vµ s¸ng t¹o sÏ kh«ng chØ gióp ngêi lµm c«ng viÖc thuyÕt 2 minh nãi râ h¬n, næi bËt h¬n vÒ ®èi tîng thuyÕt minh vµ t¹o høng 3 thó cho ngêi nghe (ngêi ®äc) mµ cßn khiÕn cho v¨n b¶n thªm 4 sinh ®éng, hÊp dÉn nhng vÉn kh«ng bÞ lµm mÊt nh÷ng ®Æc 5 ®iÓm c¬ b¶n cña ho¹t ®éng thuyÕt minh. Nhãm nghiªn cøu ®· 6 rÊt cÈn thËn, tØ mØ híng dÉn c¸c em t×m hiÓu mét sè v¨n b¶n 7 thuyÕt minh cã sö dông kÕt hîp mét sè biÖn ph¸p nghÖ thuËt vµ 8 yÕu tè miªu t¶ mµ s¸ch gi¸o khoa cung cÊp trªn c¬ së ®èi chiÕu, so 9 s¸nh gi÷a c¸ch thuyÕt minh cã sö dông mét sè biÖn ph¸p nghÖ 10 thuËt vµ yÕu tè miªu t¶ víi c¸ch thuyÕt minh kh«ng hoÆc Ýt sö 11 dông; tõ ®ã gióp c¸c em tù rót ra nh÷ng yªu cÇu cô thÓ cÇn ®¹t 12 khi sö dông nh÷ng kÕt hîp ®ã còng nh vai trß, hiÖu qu¶ cña nã 13 trong v¨n b¶n thuyÕt minh.
ThÕ nhng sù kÕt hîp 14 Chó thÝch: 15 (1) : §ç Kim Håi (Chñ biªn), TrÇn ThÞ Thµnh, Lª B¶o; Tõ tiÕp nhËn ®Õn 16 thùc hµnh Ng÷ v¨n 9 – NXB GD, 2005. 17 Êy lµ nh thÕ nµo, mét sè biÖn ph¸p nghÖ thuËt vµ yÕu tè miªu t¶ 18 ®îc ®a vµo v¨n b¶n thuyÕt minh ra sao, ë nh÷ng chç nµo th× 19 nhãm nghiªn cøu cha ®Ò cËp ®Õn. Cã ch¨ng míi chØ lµ sù gîi ý 20 vÒ kü n¨ng c¬ b¶n trong viÖc sö dông yÕu tè miªu t¶ trong v¨n 21 b¶n thuyÕt minh - ®ã lµ cÇn lùa chän ®îc nh÷ng c¸ch thøc miªu t¶ 22 phï hîp víi viÖc gióp ngêi nghe (ngêi ®äc) h×nh dung râ h¬n ®èi t- 23 îng thuyÕt minh. Môc ®Ých vµ nhiÖm vô cña luËn v¨n: 6 1 3.
Môc ®Ých 2 LuËn v¨n mong muèn cung cÊp nh÷ng hiÓu biÕt, kü n¨ng c¬ 3 b¶n vÒ lµm v¨n thuyÕt minh, hi väng gãp chót gîi ý vÒ hÖ thèng 4 bµi tËp t¬ng ®èi ®Çy ®ñ vµ toµn diÖn trong viÖc luyÖn tËp rÌn 5 luyÖn vËn dông h×nh thµnh v¨n b¶n thuyÕt minh sö dông mét sè 6 biÖn ph¸p nghÖ thuËt vµ yÕu tè miªu t¶ cho häc sinh líp 9.