Áp Dụng Mô Hình Vòng Tròn Thảo Luận Văn Chương Trong Dạy Học Văn Nghị Luận Văn Học

Khóa luận trình bày mô hình vòng tròn thảo luận văn chương trong dạy học văn nghị luận, nâng cao kỹ năng phân tích và tư duy phản biện.

• Tác giả: Hoàng Thị Thanh Tâm
• Người hướng dẫn: Th.s Nguyễn Thị Mai Anh
• Trường học: Trường Đại Học Thủ Đô Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư Phạm Ngữ Văn
• Đề tài: Áp Dụng Mô Hình Vòng Tròn Thảo Luận Trong Dạy Học Văn Nghị Luận Văn Học
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Lời cam đoan
• Lời cảm ơn
• Danh mục các chữ viết tắt
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. Lí do chọn đề tài
• 1.2. Định hướng đổi mới dạy học ngữ văn chương trình phổ thông
• 1.3. Dạy học ngữ văn theo định hướng giáo dục phát triển mới cần áp dụng các mô hình dạy học mới
• 1.4. Dạy học làm văn theo hướng thực hành sáng tạo
• 1.5. Lịch sử nghiên cứu
• 1.5.1. Các mô hình dạy học ngữ văn
• 1.5.2. Các mô hình dạy học môn ngữ văn ở Việt Nam:
• 1.5.2.1. Mô hình Giảng văn
• 1.5.2.2. Mô hình Phân tích
• 1.5.2.3. Mô hình Công nghệ dạy văn
• 1.5.2.4. Mô hình Đọc hiểu văn bản
• 1.5.3. Những nghiên cứu về văn nghị luận và phương pháp dạy văn nghị luận
• 1.5.4. Lí thuyết về mô hình vòng tròn thảo luận văn chương
• 1.5.5. Mô hình vòng tròn thảo luận văn chương được áp dụng ở Mỹ và Úc
• 1.5.6. Mô hình vòng tròn thảo luận văn chương được áp dụng ở Việt Nam.
• 1.6. Mục đích nghiên cứu
• 1.7. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.8. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 1.9. Phương pháp nghiên cứu
• 1.10. Cấu trúc khoá luận
• 1. Chương 1: Cơ sở lí luận
• 1.1. Các phương pháp đặc thù của dạy học tập làm văn
• 1.1.1. Phương pháp dạy lí thuyết
• 1.1.1.1. Truyền đạt trực tiếp các khái niệm, các vấn đề lí thuyết (phương pháp diễn dịch, phân tích khái niệm)
• 1.1.1.2. Phân tích mẫu
• 1.1.1.3. Phương pháp dạy học theo tình huống giao tiếp
• 1.1.1.4. Phương pháp củng cố khắc sâu khái niệm bằng sơ đồ, biểu bảng, câu hỏi, bài tập luyện tập
• 1.1.2. Phương pháp dạy thực hành
• 1.1.3. Phương pháp ra đề tập làm văn
• 1.1.4. Phương pháp chấm và trả bài tập làm văn
• 1.2. Các mô hình dạy học có thể áp dụng để sử dụng các phương pháp dạy học tập làm văn
• 1.2.1. Mô hình Hội thảo đọc
• 1.2.1.1. Tiến trình tổ chức “Hội thảo đọc”
• 1.2.1.2. Đặc điểm của Hội thảo đọc
• 1.2.2. Mô hình Câu lạc bộ sách.
• 1.2.2.1. Tiến trình thực hiện.
• 1.2.2.2. Đặc điểm của Câu lạc bộ sách.
• 1.2.3. Vòng tròn thảo luận văn chương
• 1.2.3.1. Hoạt động xây dựng mô hình phân vai trong “Vòng tròn thảo luận văn chương”
• 1.2.3.2. Tiến trình tổ chức “Vòng tròn thảo luận văn chương”
• 1.2.3.3. Đặc điểm của “Vòng tròn thảo luận văn chương”
• 1.3. Khái niệm về văn nghị luận
• 1.3.1. Văn nghị luận văn học
• 1.3.2. Đặc điểm của văn bản nghị luận
• 1.3.3. Các thao tác lập luận và sự kết hợp của chúng trong văn bản nghị luận văn học
• 1.3.4. Luận điểm của bài văn nghị luận văn học
• 1.3.5. Lập luận cho bài văn nghị luận văn học
• 1.4. Khái quát về cách ra đề, cách làm bài văn nghị luận văn học
• 1.4.1. Cách ra đề văn nghị luận văn học.
• 1.4.1.1. Đề văn trong các kì thi khoa bảng, thời kì phong kiến Việt Nam.
• 1.4.1.2. Đề thi hiện hành theo chương trình giáo dục cải cách năm 2003 đến nay.
• 1.4.1.3. Đề kiểm tra các tác phẩm có trong sách giáo khoa
• 1.4.1.4. Đề kiểm tra đọc hiểu văn bản không có trong sách giáo khoa.
• 1.4.1.5. Đề kiểm tra nghị luận văn học đa phương thức
• 1.4.2. Cách làm bài văn nghị luận văn học
• 1.4.2.1. Nhận thức đúng vấn đề trọng tâm mà đề yêu cầu làm sáng tỏ
• 1.4.2.2. Hình thành được hệ thống ý làm sáng tỏ cho vấn đề trọng tâm.
• 1.5. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. Chương 2: Cách thức triển khai mô hình vòng tròn thảo luận văn chương khi dạy văn nghị luận văn học
• 2.1. Tiến trình tổ chức “vòng tròn thảo luận văn chương”
• 2.1.1. Quy trình dạy học dành cho những học sinh chưa có kinh nghiệm làm việc hợp tác
• 2.1.2. Quy trình dạy học dành cho những học sinh đã quen với cách làm việc hợp tác
• 2.2. Những định hướng thiết kế bài học có sử dụng mô hình vòng tròn thảo luận văn chương
• 2.2.1. Sử dụng quy trình bảy bước trong mô hình vòng tròn thảo luận văn chương.
• 2.2.2. Thiết kế phiếu bài tập
• 2.2.3. Phối hợp các phương pháp dạy học đặc thù tập làm văn
• 2.2.3.1. Sử dụng phương pháp diễn dịch và quy nạp để dạy lí thuyết
• 2.2.3.2. Sử dụng phương pháp tình huống giao tiếp để dạy lí thuyết – thực hành
• 2.2.3.3. Sử dụng phương pháp đọc hiểu để phát tích đề, lập dàn ý
• 2.2.3.4. Sử dụng phương pháp dạy thực hành bằng các bài tập hội thoại luyện nói
• 2.2.3.5. Sử dụng phương pháp dạy thực hành bằng các bài tập hội thoại luyện viết
• 2.3. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. Chương 3: Thiết kế các tiết dạy văn nghị luận văn học có áp dụng mô hình vòng tròn thảo luận văn chương
• 3.1. Thiết kế giáo án
• 3.2. Áp dụng mô hình vòng tròn thảo luận văn chương trong dạy học nghị luận văn học để dạy học bài Viết đoạn văn trình bày luận điểm (Ngữ văn 8, tập 2)
• 3.3. Áp dụng mô hình vòng tròn thảo luận văn chương trong tiết “Luyện tập xây dựng và trình bày luận điểm” (Ngữ Văn 8, tập hai).
• 3.4. Mục đích thực nghiệm
• 3.5. Đối tượng, địa điểm, thời gian và nội dung thực nghiệm
• 3.5.1. Đối tượng thực nghiệm
• 3.5.2. Địa điểm thực nghiệm
• 3.5.3. Thời gian thực nghiệm
• 3.5.4. Nội dung thực nghiệm
• 3.6. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• PHẦN KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về mô hình vòng tròn thảo luận trong dạy học văn nghị luận

Mô hình vòng tròn thảo luận là một phương pháp dạy học hiện đại, giúp học sinh phát triển tư duy phản biện và khả năng giao tiếp. Mô hình này không chỉ khuyến khích sự tham gia của học sinh mà còn tạo ra một môi trường học tập tích cực. Trong dạy học văn nghị luận, mô hình này có thể được áp dụng để nâng cao khả năng phân tích và lập luận của học sinh. Việc áp dụng mô hình này trong chương trình THCS sẽ giúp học sinh tiếp cận văn học một cách sâu sắc hơn.

1.1. Khái niệm về mô hình vòng tròn thảo luận

Mô hình vòng tròn thảo luận là một phương pháp dạy học mà trong đó học sinh tham gia vào các cuộc thảo luận nhóm nhỏ. Mỗi học sinh có cơ hội chia sẻ ý kiến và lắng nghe quan điểm của người khác. Điều này không chỉ giúp học sinh phát triển kỹ năng giao tiếp mà còn khuyến khích sự sáng tạo và tư duy độc lập.

1.2. Lợi ích của mô hình trong dạy học văn nghị luận

Việc áp dụng mô hình vòng tròn thảo luận trong dạy học văn nghị luận giúp học sinh cải thiện khả năng lập luận và phân tích văn bản. Học sinh có thể thảo luận về các luận điểm, từ đó hình thành những quan điểm cá nhân và phát triển kỹ năng phản biện. Mô hình này cũng tạo ra một không gian an toàn để học sinh thể hiện ý kiến của mình.

II. Thách thức trong việc áp dụng mô hình vòng tròn thảo luận

Mặc dù mô hình vòng tròn thảo luận mang lại nhiều lợi ích, nhưng việc áp dụng nó trong dạy học văn nghị luận cũng gặp phải một số thách thức. Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu kinh nghiệm của giáo viên trong việc tổ chức và điều phối các cuộc thảo luận. Ngoài ra, không phải tất cả học sinh đều thoải mái khi tham gia thảo luận nhóm, điều này có thể dẫn đến sự không đồng đều trong việc tham gia.

2.1. Thiếu kinh nghiệm của giáo viên

Nhiều giáo viên chưa quen với việc sử dụng mô hình vòng tròn thảo luận trong giảng dạy. Họ có thể gặp khó khăn trong việc tạo ra một môi trường thảo luận tích cực và khuyến khích học sinh tham gia. Việc thiếu kỹ năng này có thể làm giảm hiệu quả của mô hình.

2.2. Khó khăn trong việc khuyến khích học sinh tham gia

Một số học sinh có thể cảm thấy ngại ngùng khi tham gia thảo luận nhóm. Điều này có thể dẫn đến việc họ không chia sẻ ý kiến của mình, làm giảm tính hiệu quả của mô hình. Giáo viên cần có những biện pháp khuyến khích học sinh tham gia tích cực hơn.

III. Phương pháp triển khai mô hình vòng tròn thảo luận hiệu quả

Để triển khai mô hình vòng tròn thảo luận một cách hiệu quả trong dạy học văn nghị luận, giáo viên cần có kế hoạch rõ ràng. Việc thiết kế các hoạt động thảo luận phù hợp với nội dung bài học là rất quan trọng. Giáo viên cũng nên chuẩn bị các câu hỏi mở để kích thích sự tham gia của học sinh.

3.1. Thiết kế hoạt động thảo luận phù hợp

Giáo viên cần thiết kế các hoạt động thảo luận liên quan đến nội dung bài học. Các câu hỏi mở sẽ giúp học sinh dễ dàng tham gia và chia sẻ ý kiến của mình. Việc này không chỉ giúp học sinh hiểu bài tốt hơn mà còn phát triển kỹ năng tư duy phản biện.

3.2. Sử dụng công nghệ hỗ trợ thảo luận

Sử dụng công nghệ như bảng trực tuyến hoặc ứng dụng thảo luận có thể giúp học sinh tham gia thảo luận một cách dễ dàng hơn. Công nghệ cũng giúp giáo viên theo dõi và đánh giá sự tham gia của học sinh trong quá trình thảo luận.

IV. Ứng dụng thực tiễn của mô hình trong dạy học văn nghị luận

Mô hình vòng tròn thảo luận đã được áp dụng thành công trong nhiều lớp học văn nghị luận. Các nghiên cứu cho thấy rằng học sinh tham gia vào mô hình này có khả năng phân tích và lập luận tốt hơn. Họ cũng có xu hướng tham gia tích cực hơn vào các hoạt động học tập khác.

4.1. Kết quả nghiên cứu về hiệu quả mô hình

Nghiên cứu cho thấy rằng học sinh tham gia vào mô hình vòng tròn thảo luận có sự cải thiện rõ rệt trong khả năng lập luận và phân tích văn bản. Họ cũng thể hiện sự tự tin hơn khi trình bày ý kiến của mình trước lớp.

4.2. Ví dụ thực tiễn từ các lớp học

Nhiều giáo viên đã chia sẻ rằng việc áp dụng mô hình vòng tròn thảo luận đã giúp học sinh của họ trở nên chủ động hơn trong việc học. Học sinh không chỉ học hỏi từ giáo viên mà còn từ bạn bè, tạo ra một môi trường học tập tích cực.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của mô hình

Mô hình vòng tròn thảo luận có tiềm năng lớn trong việc cải thiện chất lượng dạy học văn nghị luận. Việc áp dụng mô hình này không chỉ giúp học sinh phát triển kỹ năng tư duy mà còn tạo ra một môi trường học tập tích cực. Trong tương lai, cần có nhiều nghiên cứu hơn để tối ưu hóa việc áp dụng mô hình này trong các lớp học.

5.1. Tầm quan trọng của việc đổi mới phương pháp dạy học

Đổi mới phương pháp dạy học là cần thiết để đáp ứng yêu cầu giáo dục hiện đại. Mô hình vòng tròn thảo luận là một trong những phương pháp hiệu quả giúp học sinh phát triển toàn diện.

5.2. Hướng phát triển mô hình trong tương lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển mô hình vòng tròn thảo luận để phù hợp hơn với nhu cầu học tập của học sinh. Việc kết hợp công nghệ và các phương pháp dạy học hiện đại sẽ giúp nâng cao hiệu quả của mô hình này.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong chương trình giáo dục phổ thông cấp Trung học cơ sở (THCS), môn Ngữ văn giữ vai trò quan trọng trong việc hình thành phẩm chất, phát triển tư duy sáng tạo và rèn luyện năng lực cảm thụ thẩm mỹ cho học sinh. Định hướng đổi mới giáo dục của Bộ Giáo dục và Đào tạo đặt ra yêu cầu chuyển dịch trọng tâm từ việc trang bị kiến thức đơn thuần sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học. Quá trình dạy học cần tích hợp hài hòa giữa hoạt động học tập và hoạt động trải nghiệm nhằm rèn luyện các năng lực cốt lõi: năng lực hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực giao tiếp và tự quản lý.

Mặc dù việc đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn đã có nhiều cải tiến, song phần lớn vẫn mang tính chất cục bộ, thao tác nhỏ lẻ và chưa tạo được sự chuyển biến đồng bộ. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ sự thiếu vắng các mô hình dạy học mới có khả năng hiện thực hóa triệt để mục tiêu phát triển năng lực. Đặc biệt, ở phân môn Tập làm văn, nội dung văn nghị luận văn học thường bị bó hẹp trong lối truyền thụ thụ động: giáo viên cung cấp bài văn mẫu, phân tích các đặc điểm nội dung - hình thức, sau đó học sinh sao chép và mô phỏng theo khuôn mẫu có sẵn, làm suy giảm tính chủ động và tư duy phản biện.

Khóa luận xác định các mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

• Mục tiêu nghiên cứu: Làm rõ tầm quan trọng của việc đổi mới dạy học Ngữ văn trong chương trình phổ thông; củng cố cơ sở phương pháp luận của phân môn Tập làm văn; xây dựng các cơ hội trải nghiệm giúp học sinh vận dụng kiến thức vào thực tiễn, từ đó phát triển năng lực hợp tác và năng lực sáng tạo thông qua việc áp dụng mô hình Vòng tròn thảo luận văn chương (Literature Circles).
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Nghiên cứu cơ sở lí luận về các mô hình dạy học Ngữ văn, tập trung phân tích chuyên sâu mô hình Vòng tròn thảo luận văn chương.
  2. Xây dựng quy trình và cách thức triển khai mô hình Vòng tròn thảo luận văn chương khi dạy học văn nghị luận văn học.
  3. Thiết kế các giáo án và kế hoạch bài dạy văn nghị luận văn học có áp dụng mô hình Vòng tròn thảo luận văn chương.
• Đối tượng nghiên cứu: Mô hình Vòng tròn thảo luận văn chương trong dạy học văn nghị luận văn học.
• Phạm vi nghiên cứu: Hệ thống đề bài và các tiết học văn nghị luận văn học trong chương trình Ngữ văn cấp THCS (trọng tâm là các bài học ở lớp 7 và lớp 8).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận được xây dựng dựa trên việc tổng hợp các lý thuyết tiếp nhận văn học, lý thuyết dạy học tích cực và lý thuyết về kiểu văn bản nghị luận.

Tác giả hệ thống hóa lịch sử các mô hình dạy học văn bản tại Việt Nam qua các giai đoạn:

• Mô hình Giảng văn: Khởi xướng từ công trình Quốc văn trích diễm (1925) của Dương Quảng Hàm và được kế thừa, cải biên trong sách giáo khoa miền Nam (1954–1975) như công trình của Đỗ Văn Tú; tiến trình gồm giải thích, phân tích và phê bình.
• Mô hình Phân tích: Đại diện bởi các nghiên cứu của Phan Trọng Luận; chú trọng hoạt động đọc từ tri giác ngôn ngữ đến phân tích - tổng hợp, kết nối cá tính nhà văn với cá tính bạn đọc.
• Mô hình Công nghệ dạy văn: Được Phạm Toàn công bố năm 2006 (dựa trên các thử nghiệm từ thập niên 1980); dựa trên thuyết hành vi và quan điểm thao tác hóa hành động học của học sinh.
• Mô hình Đọc hiểu văn bản: Do Trần Đình Sử đề xuất và phát triển trong chương trình phân ban (2003, 2006, 2013); chuyển đổi trọng tâm sang việc hình thành năng lực và kỹ năng đọc văn bản cho học sinh.

Bên cạnh đó, khóa luận kế thừa khung lí thuyết về phương pháp dạy học văn nghị luận của các tác giả Đỗ Ngọc Thống, Nguyễn Thành Thi, Phạm Minh Diệu (2007), Nguyễn Quốc Siêu, Bảo Quyến, Nguyễn Thanh Hùng; cùng các mô hình dạy học hiện đại từ Mỹ và Úc do Harvey Daniels (2002), Lucy Calkins (2010), T. E. Raphael và E. H. Hiebert (1996) nghiên cứu.

Tiêu chí	Mô hình Hội thảo đọc (Reading Workshop)	Mô hình Câu lạc bộ sách (Book Club)	Mô hình Vòng tròn thảo luận văn chương (Literature Circles)
Tác giả tiêu biểu	Lucy Calkins (2010)	T. E. Raphael & E. H. Hiebert (1996)	Harvey Daniels (2002)
Hình thức tổ chức	Giáo viên dạy bài học ngắn, học sinh đọc độc lập và trao đổi nhóm ngắn	Nhóm nhỏ 4–5 học sinh, viết nhật ký đọc sách theo mẫu	Nhóm nhỏ 4–5 học sinh, phân công vai trò cụ thể
Đặc điểm tương tác	Học sinh tự chọn sách, tương tác cá nhân với giáo viên và bạn học	Tích hợp 4 kỹ năng nghe, nói, đọc, viết; chia sẻ nhật ký đọc	Thảo luận mở, luân phiên vai trò, học sinh làm chủ tiến trình trao đổi
Vai trò của giáo viên	Người hướng dẫn kỹ năng, làm mẫu chiến lược đọc	Người tổ chức, hỗ trợ định hướng khi thảo luận lệch hướng	Cố vấn, quan sát kín đáo, không can thiệp điều khiển

Phương pháp nghiên cứu được tác giả sử dụng trong khóa luận gồm:

• Phương pháp thống kê, phân loại: Thống kê, phân loại các dạng đề văn nghị luận, cấu trúc bài học và kiểu bài tập làm văn nghị luận trong chương trình THCS.
• Phương pháp phân tích: Phân tích nội dung chương trình, các mô hình dạy học Ngữ văn và các thao tác lập luận trong văn bản nghị luận.
• Phương pháp thực hành: Triển khai xây dựng tiến trình dạy học, thiết kế phiếu bài tập và soạn thảo giáo án minh họa ứng dụng mô hình Vòng tròn thảo luận văn chương.

Nguồn dữ liệu nghiên cứu bao gồm sách giáo khoa Ngữ văn THCS hiện hành (đặc biệt là Ngữ văn 7 và Ngữ văn 8), các văn bản ngữ liệu văn học (Tinh thần yêu nước của nhân dân ta, Chiếu dời đô, thơ Nguyễn Khuyến, thơ Nguyễn Duy...) cùng các tài liệu bồi dưỡng giáo viên của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lí luận

Chương 1 trình bày hệ thống lí luận về phương pháp dạy học Tập làm văn và cấu trúc thể loại văn nghị luận. Về phương pháp đặc thù, tác giả chia thành hai mảng:

• Dạy học lí thuyết: Phương pháp truyền đạt trực tiếp (diễn dịch), phương pháp phân tích mẫu (quy nạp và diễn dịch), phương pháp dạy học theo tình huống giao tiếp, và phương pháp củng cố khắc sâu khái niệm qua sơ đồ, biểu bảng.
• Dạy học thực hành: Tổ chức bài tập luyện nói (hội thoại và độc thoại), phương pháp ra đề (đề đóng và đề mở), cùng quy trình chấm và trả bài theo các tiêu chí chặt chẽ về bố cục, luận điểm, luận cứ và ngôn ngữ diễn đạt.

Khóa luận phân tích chi tiết mô hình Vòng tròn thảo luận văn chương của Harvey Daniels (2002). Mô hình vận hành dựa trên 4 vai trò học sinh cơ bản:

1. Người liên hệ: Tìm mối liên hệ giữa văn bản với thực tế đời sống, cảm xúc cá nhân và các tác phẩm khác.
2. Người hỏi: Soạn thảo các câu hỏi về nội dung, từ ngữ, nghệ thuật và dụng ý của tác giả.
3. Người tìm những điểm quan trọng: Xác định các đoạn trích, câu văn, luận điểm then chốt và nêu lí do lựa chọn.
4. Người vẽ tranh: Trực quan hóa cảm nhận, ý tưởng của đoạn văn bản thành hình vẽ hoặc sơ đồ tư duy.

Tiến trình tổ chức gồm 5 bước: Giải thích, Chứng minh, Luyện tập, Ghi chép chi tiết và Trau dồi; tuân thủ 11 đặc trưng vận hành nhóm nhỏ nhằm phát huy tối đa tính độc lập và năng lực hợp tác.

Chương này cũng phân tích đặc trưng của văn bản nghị luận văn học: hệ thống luận điểm (được ví như linh hồn, chất trí tuệ của bài viết), luận cứ và các thao tác lập luận (chứng minh, giải thích, phân tích, tổng hợp, bình giảng, bình luận). Tác giả khái quát lịch sử ra đề văn từ thời kỳ thi cử phong kiến (bài văn sách trong kỳ thi Đình năm 1871 của Nguyễn Khuyến) đến các dạng đề hiện hành theo chương trình cải cách: đề kiểm tra tác phẩm trong sách giáo khoa, đề đọc hiểu văn bản ngoài sách giáo khoa và đề nghị luận văn học đa phương thức (kết hợp hình ảnh, ngữ liệu mở).

Chương 2: Cách thức triển khai mô hình vòng tròn thảo luận văn chương khi dạy văn nghị luận văn học

Chương 2 cụ thể hóa cách thức áp dụng mô hình vào thực tiễn giảng dạy văn nghị luận thông qua hai quy trình tổ chức:

• Quy trình dành cho học sinh chưa có kinh nghiệm làm việc hợp tác (10 ngày):
  • Ngày 1: Làm quen mô hình và đọc truyện ngắn.
  • Ngày 2 đến 5: Rèn luyện từng vai riêng lẻ mỗi ngày trong các nhóm cùng vai, thảo luận toàn lớp để làm sáng rõ vai trọng tâm.
  • Ngày 6 đến 10: Vận dụng đồng thời cả 4 vai khi đọc một tiểu thuyết ngắn, luân phiên đổi vai hàng ngày và chia sẻ trước lớp.
• Quy trình dành cho học sinh đã quen làm việc hợp tác (tiết học khoảng 1 giờ):
  • Bước 1: Cung cấp ngữ liệu văn bản và chia nhóm 4–5 học sinh.
  • Bước 2: Hướng dẫn kỹ thuật ghi phản hồi mở (cảm xúc, câu hỏi, nét vẽ, liên hệ).
  • Bước 3: Học sinh đọc và viết phản hồi cá nhân (20–30 phút; 5 phút cuối dành để hoàn thiện ghi chú).
  • Bước 4: Thảo luận nội bộ nhóm theo các vai trò (10–15 phút).
  • Bước 5: Giáo viên quan sát kín đáo, ghi nhận các trường hợp cụ thể.
  • Bước 6: Tập hợp toàn lớp chia sẻ kết quả, đúc kết các kỹ năng xã hội tích cực và hạn chế.
  • Bước 7: Phân công nhiệm vụ đọc cho phiên học tiếp theo và lưu trữ bảng kiểm kỹ năng.

Chương 2 xây dựng kỹ thuật thiết kế phiếu bài tập dựa trên chiến thuật "đánh dấu và ghi chú bên lề" qua 5 bước: Chọn đoạn văn bản; Xác định mục đích đánh dấu; Đọc lướt và đánh dấu chì; Rà soát cô đọng từ khóa; Đọc lại và ghi chú cảm nhận/phân tích vào các phần lề giấy. Mẫu phiếu học tập được thiết kế trực quan với đoạn văn bản ở vị trí trung tâm (Chiếu dời đô của Lí Công Uẩn) và 4 ô ghi chú bao quanh.

Tác giả đề xuất các phương án tích hợp mô hình với các phương pháp đặc thù:

• Dạy lí thuyết bằng quy nạp/diễn dịch trong bài Tìm hiểu chung về văn nghị luận (Ngữ văn 7) với ngữ liệu "Chống nạn thất học".
• Dạy lí thuyết - thực hành qua tình huống giao tiếp trong bài Đề văn nghị luận và việc lập dàn ý cho bài văn nghị luận (Ngữ văn 7).
• Sử dụng phương pháp đọc hiểu để phân tích đề và lập dàn ý từ 4 mẫu văn bản nghị luận.
• Rèn luyện kỹ năng thực hành thông qua các bài tập hội thoại luyện nói và bài tập hội thoại luyện viết đoạn văn diễn dịch/quy nạp (bài Viết đoạn văn trình bày luận điểm, Ngữ văn 8).

Chương 3: Thiết kế các tiết dạy văn nghị luận văn học có áp dụng mô hình vòng tròn thảo luận văn chương

Nội dung Chương 3 tập trung vào việc hiện thực hóa các định hướng lí luận và quy trình tổ chức thành các giáo án thực nghiệm cụ thể trong chương trình Ngữ văn lớp 8 (tập 2):

• Thiết kế giáo án bài Viết đoạn văn trình bày luận điểm: Tổ chức cho học sinh phân tích ngữ liệu mẫu, thực hành viết đoạn văn theo mô hình phân vai và nhận xét chéo giữa các nhóm.
• Thiết kế giáo án tiết Luyện tập xây dựng và trình bày luận điểm: Tổ chức hoạt động nhóm nhằm rèn luyện kỹ năng sắp xếp hệ thống luận điểm, lựa chọn luận cứ và trình bày bài nói/bài viết nghị luận.
• Kế hoạch thực nghiệm sư phạm: Xác lập mục đích thực nghiệm, lựa chọn đối tượng học sinh THCS, xác định địa điểm, thời gian và nội dung bài dạy thực nghiệm nhằm kiểm chứng tính hiệu quả và mức độ phù hợp của mô hình khi triển khai vào thực tế nhà trường phổ thông.

---

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đạt được các kết quả nghiên cứu cụ thể:

• Làm rõ cơ sở lí luận dạy học văn nghị luận văn học, chỉ ra những điểm kế thừa và hạn chế của 4 mô hình dạy văn truyền thống tại Việt Nam (Giảng văn, Phân tích, Công nghệ dạy văn, Đọc hiểu văn bản).
• Chuyển hóa mô hình Vòng tròn thảo luận văn chương (Literature Circles) từ việc chủ yếu dùng cho đọc hiểu văn bản văn học sang phục vụ dạy học tạo lập văn bản nghị luận văn học ở cấp THCS.
• Xây dựng 2 quy trình dạy học phân hóa theo trình độ làm việc hợp tác của học sinh, hoàn thiện kỹ thuật thiết kế phiếu bài tập tích hợp chiến thuật "đánh dấu và ghi chú bên lề", và biên soạn hệ thống giáo án thực nghiệm cho chương trình Ngữ văn 8.

Về mặt đóng góp học thuật, công trình là một trong những nghiên cứu đầu tiên tại Việt Nam đề xuất áp dụng mô hình Vòng tròn thảo luận văn chương vào phân môn Tập làm văn ở cấp THCS (trước đây mô hình này chủ yếu được biết đến trong các chương trình dạy học tích cực ở bậc Tiểu học). Khóa luận kết hợp hài hòa giữa mô hình thảo luận nhóm phân vai hiện đại với các phương pháp dạy học đặc thù của bộ môn, tạo giải pháp giúp học sinh phát triển năng lực tư duy phản biện, kỹ năng giao tiếp và khả năng kiến tạo văn bản độc lập.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Hệ thống giáo án và minh họa thực nghiệm của đề tài mới tập trung ở một số tiết học thuộc phân môn Tập làm văn lớp 7 và lớp 8; chưa bao quát toàn diện các dạng nghị luận văn học phức tạp ở lớp 9. Mô hình đòi hỏi học sinh phải có sự tự giác và tính tự lực cao, đồng thời yêu cầu giáo viên mất nhiều thời gian trong khâu thiết kế phiếu học tập và bao quát tiến trình làm việc nhóm.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng phạm vi ứng dụng mô hình sang các kiểu bài nghị luận xã hội và toàn bộ các khối lớp thuộc cấp THCS và THPT; tiến hành khảo sát thực nghiệm đối chứng trên diện rộng với các chỉ số định lượng cụ thể để đánh giá sự tiến bộ về kỹ năng viết văn của học sinh.

---

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên ngành Sư phạm Ngữ văn, giáo viên Ngữ văn tại các trường THCS và cán bộ nghiên cứu phương pháp dạy học bộ môn. Các nội dung có giá trị ứng dụng cao gồm:

• Khung phân vai 4 vị trí (Người liên hệ, Người hỏi, Người tìm điểm quan trọng, Người vẽ tranh) đã được điều chỉnh phù hợp với văn bản nghị luận.
• Quy trình 7 bước tổ chức thảo luận nhóm trong một tiết học tiêu chuẩn.
• Hướng dẫn 5 bước sử dụng chiến thuật "đánh dấu và ghi chú bên lề" cùng mẫu thiết kế phiếu bài tập trực quan.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Bốn vai trò cốt lõi của học sinh trong mô hình Vòng tròn thảo luận văn chương gồm những gì?
Theo mô hình của Harvey Daniels (2002) được tác giả trích dẫn, 4 vai trò cơ bản gồm: "Người liên hệ" (tìm mối liên hệ giữa văn bản với đời sống, cảm xúc cá nhân và tác phẩm khác), "Người hỏi" (đặt các câu hỏi về nội dung, nghệ thuật, từ ngữ và dụng ý của tác giả), "Người tìm những điểm quan trọng" (chỉ ra các câu, đoạn, luận điểm then chốt và giải thích lí do chọn), và "Người vẽ tranh" (hình dung và minh họa ý tưởng của văn bản thành tranh vẽ/sơ đồ).

2. Quy trình tổ chức thảo luận cho học sinh đã quen làm việc hợp tác diễn ra như thế nào?
Quy trình gồm 7 bước: (1) Cung cấp văn bản và lập nhóm 4–5 học sinh; (2) Ôn lại cách ghi phản hồi mở; (3) Học sinh đọc và viết phản hồi cá nhân trong 20–30 phút; (4) Thảo luận nhóm trong 10–15 phút; (5) Giáo viên quan sát kín đáo và ghi chép tư liệu; (6) Chia sẻ toàn lớp và đúc kết kỹ năng xã hội; (7) Phân công nhiệm vụ cho buổi học tiếp theo.

3. Chiến thuật "đánh dấu và ghi chú bên lề" trên phiếu bài tập được thực hiện qua các bước nào?
Chiến thuật gồm 5 bước: Bước 1: Lựa chọn đoạn văn bản cần đọc hiểu; Bước 2: Xác định mục đích đánh dấu (luận điểm, luận cứ, lập luận); Bước 3: Đọc lướt và dùng bút chì đánh dấu lần hai; Bước 4: Đọc lại để loại bỏ chi tiết thừa, cô đọng từ khóa; Bước 5: Đọc phần đánh dấu và tiến hành ghi chú suy nghĩ, liên tưởng, phân tích vào các ô lề giấy.

4. Khóa luận đã dẫn chứng sự thay đổi của đề văn nghị luận qua các thời kỳ lịch sử bằng ví dụ nào?
Tác giả dẫn chứng đề thi khoa bảng thời phong kiến qua bài văn sách kỳ thi Đình năm 1871 của Nguyễn Khuyến (bàn về tư tưởng chính trị "đủ lương thực, đủ binh lính, dân tin theo" trong sách Luận ngữ); tiếp đó đối chiếu với các đề văn hiện hành theo chương trình cải cách 2003 (đề phân tích khổ thơ trong bài Đoàn thuyền đánh cá), đề đọc hiểu ngoài sách giáo khoa (bài thơ Đò Lèn của Nguyễn Duy), và đề thi đa phương thức sử dụng hình ảnh liên tưởng tác phẩm Lão Hạc.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Hoàng Thị Thanh Tâm đã hệ thống hóa cơ sở lí luận về các mô hình dạy học Ngữ văn và xác lập phương thức ứng dụng mô hình Vòng tròn thảo luận văn chương vào dạy học văn nghị luận văn học ở cấp THCS. Công trình cung cấp quy trình tổ chức dạy học chi tiết, kỹ thuật thiết kế phiếu bài tập ghi chú bên lề và hệ thống giáo án thực nghiệm cho chương trình Ngữ văn 8. Đây là nghiên cứu có tính ứng dụng sư phạm rõ nét, góp phần đổi mới phương pháp dạy học Tập làm văn theo định hướng phát triển năng lực và tích cực hóa hoạt động của học sinh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN 1. Các phương pháp đặc thù của dạy học tập làm văn Trong chương trình dạy học Ngữ Văn nói chung, phân môn Tập làm văn nói riêng, văn nghị luận chiếm phần lớn thời lượng chương trình. Hiện nay chương trình tập làm văn ở Trung học cơ sở đã được điều chỉnh và cân đối về cả thời lượng và nội dung. Dưới đây là một số phương pháp của dạy học tập làm văn theo chương trình đổi mới.

Phương pháp dạy lí thuyết Nội dung dạy lí thuyết đảm bảo sự tinh giản, vững chắc là phục vụ đắc lực cho việc luyện tập kĩ năng giao tiếp khi tạo lập VB. HS được phát triển tư duy ngôn ngữ và năng lực diễn đạt ý tưởng, tình cảm cá nhân. Truyền đạt trực tiếp các khái niệm, các vấn đề lí thuyết (phương pháp diễn dịch, phân tích khái niệm) GV nêu khái niệm hoặc các vấn đề lí thuyết, sau đó hướng dẫn HS phân tích, tìm hiểu khái niệm hoặc các vấn đề lí thuyết. Phương pháp được sử dụng khi gặp khái niệm mới, khó phức tạp để tiết kiệm thời gian, lời giải thích rõ ràng dễ hiểu.

Ví dụ: Bài “Tìm hiểu chung về văn nghị luận” (Lớp 7), dạy học đơn vị kiến thức “Đặc điểm chung của văn nghị luận”: Bước 1: GV nêu khái niệm: Văn nghị luận là văn được viết ra nhằm xác lập cho người đọc, nghười nghe một tư tưởng, quan điểm nào đó. Bước 2: GV yêu cầu HS chỉ ra luận điểm, luận cứ và lập luận trong bài văn nghị luận thông qua khái niệm trên. Bước 3: GV chốt lại kiến thức và vận dụng lí thuyết vào luyện tập. Phân tích mẫu GV sử dụng VB mẫu làm “giáo cụ trực quan”.

Mẫu phải đáp ứng được các yêu cầu: Những dữ kiện để hình thành lí thuyết phải càng nhiều, càng đa dạng thì việc hình thành lí thuyết ở HS ngày càng thuận lợi, dễ dàng. Khai thác triệt để các dữ kiện của mẫu, tránh tình trạng dùng nhiều mẫu trong một giờ giảng, đáp ứng 9 được yêu cầu về mặt nội dung tư tưởng, phù hợp với tâm sinh lí lứa tuổi của HS. Đồng thời, có giá trị thẩm mĩ cao. Việc phân tích mẫu được chia làm hai cách: Cách 1: Dẫn mẫu, phân tích mẫu để hình thành khái niệm mới, hình thành lí thuyết mới cho HS.

Đây là cách quy nạp. Cách 2: Dẫn mẫu, phân tích mẫu nhằm minh họa cho khái niệm, cho lí thuyết. Đây là cách diễn dịch. Ví dụ: Bài “Đặc điểm của văn nghị luận” (Lớp 7): Bước 1: GV cung cấp mẫu cho HS (mẫu lấy từ SGK – văn bản “ Tinh thần yêu nước của nhân dân ta”.

Bước 2: HS đọc văn bản và trả lời các câu hỏi: - Tìm luận điểm chính? Các luận điểm phụ trong văn bản? - Xác định luận cứ (tìm lí lẽ, dẫn chứng). - Xác định cách lập luận toàn bài văn. Bước 3: GV hướng dẫn rút ra những vấn đề lí thuyết liên quan đến đặc điểm của văn bản nghị luận (định hướng của phần Ghi nhớ trong SGK). Bước 4: GV hướng dẫn HS củng cố và vận dụng những đặc điểm của văn bản nghị luận vào việc luyện tập (đọc và trả lời các câu hỏi liên quan đến văn bản “Cần tạo ra thói quen tốt trong đời sống xã hội” của trong SGK để nắm vững hơn đặc điểm của văn bản miêu tả).

Phương pháp dạy học theo tình huống giao tiếp Đây là phương pháp dạy học mới mẻ, hiện đại áp dụng trong tập làm văn rất hiệu quả, lại tăng tính thực tế. Dựa trên cơ sở nguồn gốc thực tiễn và mục đích giao tiếp của từng kiểu loại VB. Chọn lựa những tình huống giao tiếp – đối thoại phù hợp rồi phân tích, tổng hợp và hình thành hiểu biết về kiểu loại VB. Phương pháp đòi hỏi GV gia công suy nghĩ, liên hệ, sáng tạo để xây dựng những tình huống phù hợp rồi tổ chức HS tìm hiểu, phân tích tình huống từ đó hình thành khái niệm lí thuyết.

Cái khó của phương pháp này là khả năng sáng tạo tình 10 huống phù hợp, sinh động và khả năng dẫn dắt khéo léo để hình thành đúng bản chất khái niệm mà không bị gò ép, sống sượng. Phương pháp củng cố khắc sâu khái niệm bằng sơ đồ, biểu bảng, câu hỏi, bài tập luyện tập Về phương pháp này tránh nói nhiều, giảng dạy trừu tượng suông, càng nói càng rối, càng khó hiểu. Tránh ra các mệnh lệnh, áp đặt thiếu tường giải cặn kẽ thiếu dẫn dắt gợi mở. Không dạy theo kinh nghiệm chủ quan.

Phương pháp dạy thực hành Phân môn tập làm văn là một phân môn thực hành, trừ phần trình bày kiến thức, quy tắc tập làm văn không chiếm nhiều thời gian, giờ tập làm văn được xây dựng từ các bài tập, đó là các bài thực hành tập làm văn. Vì các bài thực hành tập làm văn được cấu thành từ một tổ hợp bài tập nên việc tổ chức dạy học cũng là việc tổ chức thực hiện các bài tập làm văn. Bao gồm bài tập luyện nói: hội thoại, độc thoại. Hội thoại là một hành động ứng xử có người nghe ở ngay trước mặt nên dạy hội thoại trước hết là dạy một hành động ứng xử với người khác một cách có văn hóa bằng ngôn ngữ.

Độc thoại: miêu tả ngắn (đồ vật, loài vật, cây, cảnh, người). Độc thoại mang đặc điểm của lời nói miệng nhưng vì phải nói thành đoạn, bài, và mặc dù cấu trúc câu đơn giản hơn và có sự hỗ trợ của các yếu tố ngoài ngôn ngữ, nó vẫn đòi hỏi người nói phải lập chương trình như khi viết thành đoạn, bài. Thời gian dùng để thực hành có thể được bố trí xen kẽ với việc dạy lí thuyết nhưng thường được tách ra thành những tiết giờ thực hành riêng. Thực hành vừa để củng cố lí thuyết, khẳng định lí thuyết vừa rèn luyện kĩ năng cũ, xây dựng kĩ năng mới và hình thành kĩ xảo.

Ví dụ: Bài “Đề văn nghị luận và việc lập ý cho bài văn nghị luận” (Lớp 7), dạy học đơn vị kiến thức “Các bước làm bài nghị luận”: 11 Bước 1: GV nêu đặc điểm của đề văn nghị luận: nêu vấn đề để bàn bạc và đòi hỏi người viết bày tỏ ý kiến của mình đối với vấn đề đó. Sau đó, GV yêu cầu HS nhắc lại các bước làm bài văn tự sự (đã học ở lớp 6). HS cần nhắc lại được các bước cơ bản như: tìm hiểu đề và tìm ý, lập dàn ý, dàn bài, viết bài, sửa bài. Bước 2: GV nêu một hoặc một số đề bài để HS lựa chọn.

Bước 3: GV hướng dẫn HS cách làm bài văn nghị luận cho đề bài đã chọn theo các bước đã nêu ở trên. GV hướng dẫn HS xác định đúng vấn đề, phạm vi, tính chất của bài văn nghị luận. Xác lập luận điểm, cụ thể hóa luận điểm chính thành các luận điểm phụ, tìm luận cứ và cách lập luận cho bài văn. Bước 4: GV nhận xét, đánh giá việc xác định đối tượng phát miêu tả nghĩ, đặc điểm của đối tượng, cảm nghĩ của HS về đối tượng, cách sắp xếp các ý, bố cục của bài văn.

Bước 5: GV hướng dẫn HS nhận ra những kĩ năng đã làm tốt và chưa làm tốt để rút kinh nghiệm cho việc luyện tập tiếp theo. Bước 6: GV nêu thêm đề bài cho HS luyện tập. Phương pháp ra đề tập làm văn GV có thể sử dụng đề trong SGK hoặc tự ra đề. Khi ra đề, GV cần xác định: mục đích, nội dung, đối tượng và phương tiện làm bài của HS.

Một đề bài nhìn chung gồm có hai phần: phần cung cấp các dữ kiện làm bài và phần yêu cầu làm bài. Hai phần này có khi được nêu một cách tách biệt, dễ thấy, nhưng cũng có khi được trình bày đan xen vào nhau. Phần cung cấp dữ kiện làm bài giúp HS trả lời câu hỏi: Viết cái gì? Phần này thường gồm lời dẫn, vấn đề cần trình bày trong bài văn và định hướng nội dung bài làm cho HS. 12 Phần yêu cầu làm bài: giúp HS trả lời câu hỏi: Cách thức làm bài như thế nào? Mục đích làm bài là gì? Mức độ, phạm vi.

của vấn đề trình bày ra sao? Phần này cần được trình bày rõ ràng, chính xác, khơi gợi được hứng thú làm bài của HS. Hiện nay, trong cách ra đề tập làm văn GV thường chỉ sử dụng hình thức tự luận. Ngoài dạng đề truyền thống “đề đóng”, GV còn quan tâm đến việc xây dựng “đề mở”, trong đó chủ yếu nêu phần cung cấp dữ kiện để làm bài, ẩn đi phần yêu cầu làm bài. GV cần cân nhắc khi ra đề mở cho phù hợp với đối tượng HS.

Ví dụ: Bài “Viết bài tập làm văn số 5–Văn lập luận chứng minh” (Lớp 7): Bước 1: GV xác định luận điểm cần phải chứng minh, mục đích sử dụng đề bài: dùng cho giờ kiểm tra viết văn nghị luận, thời gian làm bài của HS: 1 tiết (45 phút). Bước 2: GV lựa chọn hình thức của đề tập làm văn nghị luận: theo hình thức tự luận. Bước 3: GV lựa chọn đối tượng của đề tập làm văn nghị luận. Bước 4: GV cung cấp đề bài cho HS luyện tập, kiểm tra: có thể ra đề đóng hoặc đề mở.

Bước 5: GV rút kinh nghiệm cho việc ra đề. HS thường chọn những đề bài nào (đóng hay mở)? Có HS nào hiểu sai đề bài không? Đối tượng miêu tả có phù hợp với nhận thức và hiểu biết của HS không? Bài làm của HS có những ưu điểm và hạn chế nào? 1. Phương pháp chấm và trả bài tập làm văn 1. Chấm bài GV tôn trọng, nghiêm túc, chính xác, công bằng với bài làm của HS.

Khi chấm đủ các tiêu chí về nội dung và hình thức của bài tập làm văn. Với bài văn nghị luận cần đủ các tiêu chí sau: có bố cục đầy đủ, rõ ràng gồm 3 phần mở bài, thân bài, kết luận, xác định luận điểm, luận cứ và lập luận trong từng phần và mối quan hệ giữa các phần, lời văn cần rõ ý, đúng ngữ pháp, có sức thuyết phục đối với người 13 đọc. Tùy thuộc vào thang điểm mà GV chia điểm cho từng tiêu chí một cách hợp lí, chấm theo hướng dẫn chấm, đáp án. Trả bài GV thông báo việc trả bài tập làm văn cho HS.

Căn cứ vào đề bài, GV xác định những yêu cầu chủ yếu của bài làm, đánh giá kết quả làm bài chung của cả lớp. Nêu dẫn chứng cụ thể về các ưu, khuyết điểm của lớp, phân tích và sửa lỗi cho HS, đọc bài mẫu. GV công bố điểm và trả bài cho HS.