CHƯƠNG 1 TONG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài ở Việt Nam và nước ngoài 1. Các công trình nghiên cứu ở Việt Nam Trong những công trình viết về Lịch sử Đông Nam A, trong phan lịch sử Đông Nam Á hiện đại ít nhiều có đề cập đến sự chuyền giao quyền lực cũng như bối cảnh lịch sử quốc tế và khu vực trong giai đoạn này như D. Hall (1997), Lich sử Đông Nam A; Lương Ninh (Cb.), Lịch sử Đông Nam A, (2005); Trần Khánh (cb) (2012), Lịch sử Đông Nam A; Luong Ninh (2016), Lich sử Đông Nam A: Từ nguyên thiy đến ngày nay.
Bên cạnh đó, đối với những công trình viết về lịch sử từng quốc gia cụ thé như Huỳnh Văn Tong (1992), Lich sử Indonesia (từ thé kỷ XV-XVI đến những năm 1950). Đây là một trong những tài liệu quý giá khi nghiên cứu về lịch sử của Indonesia. Nhưng hạn chế ở đây, tác giả chỉ nghiên cứu từ thế kỷ XV đến 1950 mà không phải đến những năm 1990, chỉ dừng lại ở thông tin thời kỳ Trật tự cũ. Cả giai đoạn cổ trung đại khá quan trong trong lich sử Indonesia lại không được tác giả quan tâm đến.
Tác giả chỉ bắt đầu tìm hiểu từ thời kỳ thực dân bắt đầu đặt chân đến Indonesia và kết thúc ở giai đoạn thời kỳ Trật tự cũ, trong khi đó, thời điểm tác giả viết quyền sách này, Indonesia đang trong giai đoạn Trật tự mới. Ngoài ra, còn có công trình của Ngô Văn Doanh (1995), Inđônêxia: Những chặng đường lịch sử, trang 175-183. Đây là một quyền sách cung cấp một bức tranh toàn diện về lịch sử Indonesia qua các thời kỳ. Tuy nhiên, quyền sách này còn khá sơ sài.
Hạn chế của tác giả khi viết quyền sách này là không tham khảo tư liệu chính thức của chính quyền Indonesia lúc bay giờ cũng như những công trình nghiên cứu của các học giả nước ngoài trên thế giới viết về Indonesia. Trong công trình này, “phong trào 30/9” năm 1965 chỉ được đề cập vỏn vẹn trong một đoạn. 10 Khi nhắc đến bối cảnh quốc tế và khu vực Đông Nam Á những năm 1950 và 1960, có công trình của Học viện ngoại giao (2009), Đông Tây Nam Bắc: Diễn biến chính trong quan hệ quốc tế từ 1945. Quyên sách đã đưa ra một bức tranh toàn diện về tình hình thế giới từ năm 1945 đến 2004.
Trong đó, chiến tranh lạnh được viết rất đầy đủ thông tin từ khi ra đời, cho đến việc nó lan rộng và phát triển như thế nào, kết thúc ra sao cũng như xoay quanh những chính sách và hành động của các chủ thé từ Mỹ, Liên Xô, Trung Quốc cho đến Thé giới thứ ba. Ngoài ra, còn có công trình của Lý Tường Vân (2015), Một lịch sử quan hệ quốc tế mới ở Đông Nam A trong những thập niên 1950, 1960: tác động từ cuộc kháng chiến chống Pháp của Việt Nam (1946-1954) đã cung cấp một bức tranh toàn cảnh về tình hình thế giới trong thập niên 1950 và 1960, mối quan hệ xoay quanh các cường quốc như Mỹ, Liên Xô, Trung Quốc và tác động của những nước này đối với tình hình khu vực Đông Nam Á. Trong khi đó, luận văn thạc sĩ của Trần Thị Hà (2016), Quan hệ Indonesia và Malaysia giai đoạn 1957-1965: những bat đông chính trị, trình bày, phân tích bối cảnh và nguyên nhân dẫn đến những bat đồng chính trị trong quan hệ hai nước Indonesia và Malaysia giai đoạn 1957-1965. Luận văn không chỉ phản ánh những bat đồng, xung đột, giữa Indonesia và Malaysia trong giai đoạn 1957-1965, mà còn đi sâu phân tích sự ảnh hưởng của các nước lớn đến quan hệ hai nước và sự phân hóa ở Đông Nam A trong những năm 50, 60 của thé ki XX.
Cuối cùng là công trình của V. Mosiakov (2016), Chính sách của Trung Quốc ở Đông Nam Á từ quá khứ đến hiện tại. Tác giả đã trình bày khái quát lịch sử quan hệ của Trung Quốc với khu vực Đông Nam Á từ thế kỷ XIX đến nay, đồng thời ông cũng phân tích chính sách ngoại giao với những mục tiêu và lợi ích của Trung Quốc trong khu vực cũng như chiến lược của Trung Quốc trong việc hiện thực hóa các chương trình, kế hoạch địa chính trị qua các giai đoạn lịch sử. Còn liên quan trực tiếp đến “phong trào 30/9” năm 1965 có bài viết của Anh Vũ (2005), Lat lại hỗ sơ mật vụ đảo chính ở Indonesia năm 1965.
Bài viết điểm qua lý do tại sao phong trào diễn ra, diễn biến phong trào năm 1965 qua lời 11 ké của nhân chứng, đó là người cận vệ thân cận của Tổng thống Soekarno lúc bay giờ. Bài viết Bi kịch Suharto của tác giả Hoàng Tuân (2008). Bài viết điểm qua những thông tin về Soeharto từ lúc sinh ra cho đến lúc trưởng thành, từ thời kỳ Trật tự cũ cho đến thời kỳ Trật tự mới, từ một sĩ quan quân đội cho đến Tổng thống đã được viết rõ trong phần Bản lĩnh cao cường. Trong phan tiếp theo “Lan tội lẫn công” tác giả đã đưa hai mặt của vấn đề khi đánh giá về vị tổng thống Suharto đó là công và tội.
Trong phần cuối cùng “Ngày tàn của trưởng lão”, tác giả cũng gửi đến đọc giả những thông tin về cuộc sống cuối đời của vị Tổng thống thứ 2 này. Bài viết Nhìn lại cuộc đối đầu giữa Anh và Indonesia trong vụ khủng hoảng eo biển Sunda của tác giả Đỗ Trọng Quang (2008). Tác giả trình bày cề cuộc đối đầu giữa Anh và Indonesia từ năm 1963-1966 liên quan đến khủng hoảng eo biển Sunda. Đầu tiên, tác giả đã trình bối cảnh cũng như nguồn gốc của khủng hoảng.
Đồng thời cũng cho mọi người biết về chính sách hàng hải của Anh và học thuyết quần đảo của Indonesia trong Tuyên ngôn Djuanda năm 1957; quá trình diễn biến cuộc khủng hoảng và cuối cùng là đưa ra cách nhìn của Anh và Indonesia về cuộc khủng hoảng. Luận án tiến sĩ Quá trình đấu tranh giành và củng cô độc lập dân tộc ở Indonesia (1927-1965) của tác giả Pham Thị Huyền Trang (2018). Luận án này làm rõ các giai đoạn phát triển và bản chất của quá trình đầu tranh giành và củng cố độc lập dân tộc ở Indonesia (1927-1965). Luận án chia làm hai giai đoạn, giai đoạn 1927-1945 và giai đoạn 1945-1965.
Trong mỗi giai đoạn, luận án làm rõ những nhân té tác động đến quá trình đấu tranh giành độc lập, quá trình đấu tranh giành độc lập. Cuối cùng, luận án rút ra nhận xét về quá trình dau tranh giành và củng cố độc lập dân tộc ở Indonesia. Bài viết Tinh báo Anh trong cuộc thảm sát ở Indonesia của tác giả Nguyên Khang (2021). Bài báo nêu rõ và cụ thé về các hoạt động tinh báo tuyên truyền của Anh giai đoạn trước và sau phong trào 30/9 diễn ra.
Nội dung bao gồm: tuyên truyền đen, chiến tranh tâm lý, họat động tình báo tín hiệu (SIGINT). 12 Chiến dịch tuyên truyền do Anh tổ chức được xem là nguồn kích động lớn cho một trong những vụ thảm sát tàn bạo nhất của thế kỷ XX. Mục tiêu của chiến dịch tuyên truyền là kêu gọi, kích động người dân và quân đội Indonesia tham gia vào phong trào “loại bỏ cộng sản”. Nhìn chung, ở Việt Nam có nhiều công trình nghiên cứu về lịch sử Indonesia, nhưng các công trình nghiên cứu về đề tài của luận án này mới chưa có ai nghiên cứu.
Chưa có một công trình nghiên cứu chỉ tiết về phong trào này. Do vậy, luận án này sẽ góp phan lấp vào những khoảng trống đó. Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài Nếu như ở Việt Nam, công trình nghiên cứu chỉ tiết về phong trào này hầu như không có, ngược lại ở Indonesia nói riêng và trên thế giới nói chung (đặc biệt là các nước Mỹ, Anh, Úc, Hà Lan và Liên Xô), phong trào này rất được quan tâm. Điều gì khiến cho phong trào này tạo nên một sức hút mạnh mẽ đối với các nhà nghiên cứu như vậy, phải chăng sự bí mật của phong trào trở thành một sức hút huyền bí đối với các sử gia này? Nhìn chung, các nhà nghiên cứu sẽ được thành hai nhóm: các nhà nghiên cứu Indonesia và các nhà nghiên cứu nước ngoài.
Hầu hết những công trình của họ sẽ đem lại cho người đọc những thông tin, nội dung mới mẻ với những cách tiếp cận đa dạng, phong phú, theo kịp trào lưu nghiên cứu lịch sử trên thế giới. Dù ở bất kỳ góc độ nào cách tiếp cận mới hay cũ, ít nhiều họ sẽ đem lại những cách giải thích mới về phong trào này và đưa người đọc đến gần với sự thật lịch sử hơn bao giờ hết. Dé có cái nhìn tổng quan về các công trình nghiên cứu liên quan đến dé tài, chúng tôi trình bày các công trình này theo nhân tố. Đầu tiên, bối cảnh trong nước, khu vực và thế giới vào những năm 1960 của thế kỷ XX.
Luận án không thể bỏ qua những công trình liên quan đến chiến tranh lạnh như Melvyn P. Leffler and David S. Painter (2005) trong Origins of the Cold war: An International History đã cung cấp một phân tích mới và toàn điện về nguồn gốc của cuộc Chiến tranh Lạnh. Poeze 13 (2009) trong The Cold War in Indonesia, 1948, đã chỉ ra có hai an số đôi với sự kiện Madiun 1948 đó là mâu thuẫn trong nước và sự kết nối cũng như sự chỉ dẫn trực tiếp của Cộng sản quốc tế.
Trong khi đó, Geoff Wade (2009) trong The beginnings of a “Cold War” in Southeast Asia: British and Australian perceptions, đã giải quyết câu hỏi chiến tranh lạnh phát triển từ khi nào và diễn ra như thế nào ở khu vực Đông Nam Á và vấn đề sẽ được nhìn nhận lại thông qua quan điểm của Anh và Úc đối với những sự kiện khu vực và quốc tế diễn ra từ 1945 đến 1950. Hon thé nữa, Richard Mason (2016), The United States, the Cold War and Indonesia — Peoples’s Republic of China Relations, 1950-1955 da đánh gia sự tương tac giữa các chính sách ngăn chặn của Mỹ và các chính sách không liên kết của Indonesia với sự tham chiếu đặc biệt đối với các phản ứng của Mỹ đối với các mối quan hệ của Indonesia với nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (PRC). Gần đây nhất, phải kể đến công trình của học giả người Nhật Bản Aiko, K. G30S dan Asia: dalam Bayang-Bayang Perang Dingin đã phân tích rõ mối quan hệ giữa Chiến tranh lạnh và “phong trào 30/9”.
Một bối cảnh trong nước quan trọng ở Indonesia lúc bấy giờ là nền dân chủ có chỉ đạo.