CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ THỊ TRƯỜNG GIAO SAU HÀNG HÓA 1.1 KHÁI NIỆM VỀ THỊ TRƯỜNG GIAO SAU HÀNG HÓA Thị trường giao sau hàng hóa là một loại hình thị trường mà ở đó người ta mua bán với nhau thông qua các hợp đồng cam kết về việc mua bán một loại hàng hóa nào đó theo giá xác định tại thời điểm giao dịch nhưng việc giao hàng và nhận tiền sẽ xảy ra trong tương lai. Việc mua bán, ký kết các hợp đồng được thực hiện ở những nơi quy định có tổ chức của thị trường, và được gọi là các Sở giao dịch hàng hóa giao sau. Hàng hóa mua bán trong thị trường giao sau là các hàng hóa được quy định giao dịch tại Sở giao dịch. Mỗi một Sở giao dịch quy định giao dịch các loại hàng hóa khác nhau theo tiêu chuẩn mà Sở đề ra.
Hàng hóa trao đổi trên thị trường giao sau rất phong phú: - Ngũ cốc: gạo, lúa mì, lúa mạch, bắp , đậu nành… - Gia súc: thịt bò, thịt heo (thịt đùi, thịt ba rọi…) - Kim loại: bạch kim, vàng, bạc, đồng, nhôm… - Thực phẩm và tơ sợi: cà phê, cô ca, đường, nước cam, khoai tây. - Lãi suất: tín phiếu, trái phiếu trung và dài hạn… - Ngoại tệ: Euro, Yen, Bảng Anh, Dollar Mỹ… - Chỉ số chứng khoán: chỉ số S&P 500, chỉ số trái phiếu, cổ phiếu… - Năng lượng: Dầu thô, khí đốt, xăng… Các hàng hóa này gọi là hàng hóa cơ sở, nó là cơ sở để các bên thiết lập hợp đồng, tuy nhiên, hầu hết các bên tham gia ký kết hợp đồng giao sau không giao nhận hàng hóa thực sự xem hợp đồng giao sau đó như là công cụ để bảo hộ cho hoạt động sản xuất kinh doanh của mình hoặc đầu cơ, kinh doanh chênh lệch giá. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG GIAO SAU HÀNG HÓA Vào những năm 1840, Chicago đã trở thành một trung tâm thương mại lớn của Hoa Kỳ. Những người nông dân trồng lúa mì từ khắp nơi đều quy tụ về Chicago để bán sản phẩm của họ.
Nông dân Mỹ đã phải đối mặt với nhiều vấn đề trong sản xuất, dự trữ hay bán hàng bởi các yếu tố như mùa vụ, thời tiết, vận chuyển,… ảnh hưởng đến cung và cầu. Sau thu hoạch, đồng loạt nông dân cùng tiến hành tiêu thụ nông sản, làm cho cung tăng lên rất nhiều, trong khi khả năng kho chứa của thành phố không đủ để thu nhận một lượng lớn nông sản đến như vậy, nên các nhà đầu cơ lợi dụng tình hình này để ép giá làm cho giá các sản phẩm nông sản tụt xuống rất nhanh, và sau đó lại tăng trở lại khi cung được giải tỏa. Như vậy, người nông dân ngoài việc chịu rủi ro về thời tiết khí hậu, còn phải chịu rủi ro về thị trường. Cũng tương tự, những thương nhân luôn đối mặt với những rủi ro tiềm ẩn do biến động trong giá cả gây nên.
Một cơ chế để có thể giảm thiểu hay hạn chế bớt những rủi ro trên là nhu cầu bức thiết. Bằng những thoả thuận trước về giá cả, người mua cũng như người bán có thể phòng ngừa được những rủi ro do biến động giá cả trong tương lai gây nên. Nhờ đó, nông dân xác định được một mức giá chắc chắn cho lượng hàng họ sẽ sản xuất ra mà không phải lo ngại về tình trạng nguồn cung quá lớn sẽ dẫn đến giảm giá, gây thiệt hại cho đời sống của họ. Những thương nhân đóng vai trò trung gian giữa nông dân và người tiêu dùng cuối cùng sẽ không còn phải lo ngại về những biến động bất lợi của giá cả khi họ có thể phải thu mua với giá cao và bán ra với mức giá thấp không được dự tính trước.
Tuy nhiên, cơ chế người mua và người bán gặp nhau để thoả thuận trước những giao dịch trong tương lai, xác định trước về giá cả và thời gian giao hàng tỏ ra không hiệu quả. Thực tế đó làm phát sinh yêu cầu cần có một cơ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -3- chế thị trường trung gian tham gia vào, đây là khởi điểm cho sự phát triển của Thị trường giao sau về sau. Năm 1848, một nhóm thương gia đã đến Chicago và đã cùng thành lập nên trung tâm giao dịch CBOT. Ở đó, người nông dân và các thương nhân có thể mua bán trao ngay tiền mặt và lúa mì theo tiêu chuẩn về số lượng và chất lượng do CBOT qui định.
Nhưng các giao dịch ở CBOT bấy giờ chỉ dừng lại ở hình thức của một chợ nông sản vì hình thức mua bán chỉ là nhận hàng - trao tiền đủ, sau đó thì quan hệ các bên chấm dứt. Trong vòng vài năm, một kiểu hợp đồng mới xuất hiện dưới hình thức là các bên cùng thỏa thuận mua bán với nhau một số lượng lúa mì đã được tiêu chuẩn hóa vào một thời điểm trong tương lai. Nhờ đó, người nông dân biết mình sẽ nhận được bao nhiêu cho vụ mùa của mình, còn thương nhân thì biết được khoản lợi nhuận dự kiến. Hai bên ký kết với nhau một hợp đồng và trao một số tiền đặt cọc trước gọi là “tiền bảo đảm”.
Quan hệ mua bán này là hình thức của hợp đồng kỳ hạn. Nhưng không dừng lại ở đó, quan hệ mua bán ngày càng phát triển và trở nên phổ biến đến nỗi ngân hàng cho phép sử dụng loại hợp đồng này làm vật cầm cố trong các khoản vay. Và rồi, người ta bắt đầu mua đi bán lại trao tay chính loại hợp đồng này trước ngày nó được thanh lý. Nếu thương nhân không muốn mua lúa mì thì họ có thể bán lại cho người khác cần nó hoặc người nông dân không muốn giao hàng thì họ có thể chuyển nghĩa vụ của mình cho người nông dân khác.
Giá cả hợp đồng lên xuống dựa vào diễn biến của thị trường lúa mì. Nếu thời tiết xấu xảy đến, thì người bán lại hợp đồng đó sẽ thu được nhiều lãi vì nguồn cung hàng đang thấp đi nên giá hợp đồng sẽ tăng; Nếu vụ mùa thu được nhiều hơn sự mong đợi thì người bán hợp đồng sẽ mất giá vì người ta có thể trực tiếp mua lúa mì trên thị trường tự do. Cứ như thế, các quy định cho loại hợp đồng này ngày càng chặt chẽ và người ta quên dần việc mua bán hợp đồng kỳ hạn lúa mì mà chuyển LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -4- sang lập các Hợp đồng giao sau lúa mì. Vì chi phí cho việc giao dịch loại hợp đồng mới này thấp hơn rất nhiều và người ta có thể dùng nó để bảo hộ giá cả cho chính hàng hóa của họ.
Ngày nay, bên cạnh CBOT - một thị trường giao sau hàng hoá lớn nhất và lâu đời nhất trên thế giới với tổng số lượng giao dịch gần bằng một nửa tổng số lượng giao dịch hàng hoá giao sau toàn liên bang Hoa Kỳ, là tổng hành dinh Sở giao dịch Chicago Mercantile Exchange (CME) và 9 Sở giao dịch hàng hoá giao sau lớn ở những thành phố khác nữa. Như vậy, trong 11 Sở giao dịch thì có 5 Sở giao dịch đặt tại NewYork, đó là: The Coffee, Sugar and Cocoa Exchange; The New York Cotton Exchange; the New York Futures Exchange NYFE; và The New York Mercantile Exchange. Có 3 Sở giao dịch ở thành phố Chicago, đó là: The Chicago Board of Trade-CBOT; The Chicago Mercantile Exchange CME; và The Mid-America Commodity Exchange - MidAm. Ba Sở giao dịch khác là The Kansas City Board of Trade ở thành phố Kansas; là The Minneapolis Grain Exchange ở Minneapolis và cuối cùng là The Philadelphia Board of Trade ở thành phố Philadelphia Trên thế giới số lượng các Sở giao dịch ngày càng tăng tại Toronto, London, Sao Paulo, Rio de Janero, Sysney, Amsterdam, Hong Kong, Bermuda, Paris, Kuala Lumpur, Singapore, Tokyo…Tại các trung tâm kinh tế lớn nhiều loại hình dịch vụ mới phát triển nhằm cung cấp những phương thức bảo vệ tránh sự biến động về giá cả, thay đổi tỷ giá hối đoái… Bên cạnh các sàn giao dịch thực tế trên, vào ngày 25 tháng 6 năm 1992, một sàn giao dịch điện tử ra đời sau 5 năm xây dựng và phát triển, đó là sàn giao dịch CME Globex.
Dựa trên cơ sở hạ tầng kỹ thuật của hãng Reuters, quy trình giao dịch của CME Globex được kiểm soát bằng vi tính ngay từ lúc ban đầu trên toàn hệ thống mạng toàn cầu của Reuters với hệ thống máy chủ đặt tại Long Island, New York. Với sự giao dịch từ Chicago, New York, Paris LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -5- và London, sàn giao dịch CME Globex đã trở thành một thị trường điện tử toàn cầu. Trong những ngày đầu giao dịch của sàn CME Globex, đã có 2.063 hợp đồng kỳ hạn và giao sau bằng CME Mác Đức và CME Yên Nhật Bản được giao dịch trên sàn. Đến tháng 7 năm 1992, những hợp đồng giao sau bằng CME Bảng Anh, CME Frăng Thụy Sĩ, CME Đô La Úc và Đô La Canada bắt đầu được giao dịch trên sàn.
Và một tháng sau đó, các hợp đồng kỳ hạn và giao sau 3 tháng của đồng Euro cũng xuất hiện trên sàn CME Globex. Sau 10 năm, cùng với sự xuất hiện nhiều dạng hợp đồng mới và thế hệ thứ hai của sàn CME Globex được bổ sung, thì đến tháng 10/2002 bình quân một ngày sàn giao dịch thực hiện gần 1,2 triệu hợp đồng. Như vậy, tính từ lúc hình thành và phát triển của mình, sàn CME Globex đã đạt nhiều dấu ấn quan trọng và hiện tại nó tiếp tục phát triển để trở thành sàn giao dịch điện tử thành công nhất thế giới. Tóm lại, thị trường hàng hoá giao sau được hình thành, phát triển không ngừng và ngày càng hoàn thiện.
Từ việc chuẩn hoá các thoả thuận, cam kết đến việc xây dựng một cơ chế hợp lý để đảm bảo cho việc thực hiện nghĩa vụ của các bên trong hợp đồng. Từ việc giao dịch ban đầu một cách đơn lẻ, tự phát, không tập trung đến việc hình thành những thị trường tập trung có tổ chức như ngày nay.3 CƠ CHẾ HOẠT ĐỘNG CỦA THỊ TRƯỜNG GIAO SAU HÀNG HÓA 1.1 Sàn giao dịch Sàn giao dịch là nơi tổ chức tập trung để tiến hành thực hiện các lệnh của khách hàng, là nơi các giao dịch mua bán, ký kết các hợp đồng giao sau diễn ra. Mỗi Sàn giao dịch được chỉ định giao dịch một loại hàng hoá riêng biệt. Trước đây các Sàn giao dịch thực hiện các lệnh thông qua đấu giá mở, tuy nhiên hiện nay hầu hết các Sàn giao dịch đều sử dụng hệ thống điện tử để LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -6- thực hiện các lệnh của khách hàng.