Công tác xã hội nhóm trong phòng ngừa bạo lực học đường tại các trường trung học phổ thông thành phố hà nội

Nghiên cứu về công tác xã hội nhóm trong phòng ngừa bạo lực học đường tại các trường THPT ở Hà Nội. Giải pháp hiệu quả, môi trường học đường an toàn, lành mạnh.

• Tác giả: Nguyễn Văn Thanh
• Người hướng dẫn: Gs. Đặng Nguyên Anh
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Công Tác Xã Hội
• Đề tài: Công Tác Xã Hội Nhóm Trong Phòng Ngừa Bạo Lực Học Đường Tại Các Trường Trung Học Phổ Thông Thành Phố Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.2.1. Mục đích nghiên cứu
• 0.2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu
• 0.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 0.3.2. Khách thể nghiên cứu
• 0.3.3. Phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu
• 0.4.1. Câu hỏi nghiên cứu
• 0.4.2. Giả thuyết nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
• 0.5.1. Phương pháp luận
• 0.5.2. Phương pháp nghiên cứu tài liệu
• 0.6. Đóng góp mới về khoa học của luận án
• 0.7. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
• 0.8. Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ CÔNG TÁC XÃ HỘI NHÓM TRONG PHÒNG NGỪA BẠO LỰC HỌC ĐƯỜNG
• 1.1. Tổng quan nghiên cứu về bạo lực học đường
• 1.2. Nghiên cứu thực trạng bạo lực học đường
• 1.3. Nghiên cứu những yếu tố ảnh hưởng đến hành vi bạo lực học đường giữa HS với HS
• 1.4. Nghiên cứu các biện pháp phòng ngừa, can thiệp đối với hành vi bạo lực học đường giữa HS với HS
• 1.5. Tổng quan nghiên cứu về công tác xã hội nhóm trong phòng ngừa bạo lực học đường
• 1.6. Nghiên cứu vai trò của công tác xã hội nhóm với các nhóm đối tượng đặc biệt
• 1.7. Nghiên cứu phương pháp công tác xã hội nhóm với việc giảm thiểu hành vi gây hấn, hành vi bạo lực học đường
• 1.8. Đánh giá chung tình hình tổng quan nghiên cứu
• 1.9. Những kết quả của các công trình nghiên cứu đã thực hiện
• 1.10. Những vấn đề chưa được các công trình quan tâm nghiên cứu
• 1.11. Những vấn đề luận án tập trung giải quyết
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC XÃ HỘI NHÓM TRONG PHÒNG NGỪA BẠO LỰC HỌC ĐƯỜNG CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
• 2.1. Lý luận về bạo lực học đường ở học sinh trung học phổ thông
• 2.1.1. Khái niệm bạo lực học đường
• 2.1.2. Nguyên nhân của bạo lực học đường
• 2.1.3. Hậu quả của bạo lực học đường
• 2.2. Lý luận về công tác xã hội nhóm trong phòng ngừa bạo lực học đường
• 2.2.1. Khái niệm công tác xã hội nhóm
• 2.2.2. Khái niệm công tác xã hội nhóm trong phòng ngừa bạo lực học đường ở học sinh trung học phổ thông
• 2.2.3. Mục đích và nguyên tắc của công tác xã hội nhóm trong phòng ngừa bạo lực học đường ở học sinh trung học phổ thông
• 2.2.4. Một số hoạt động công tác xã hội nhóm trong phòng ngừa bạo lực học đường ở học sinh trung học phổ thông
• 2.2.5. Tiến trình công tác xã hội nhóm trong phòng ngừa bạo lực học đường ở học sinh trung học phổ thông
• 2.2.6. Một số yếu tố ảnh hưởng đến công tác xã hội nhóm trong phòng ngừa bạo lực học đường ở học sinh trung học phổ thông
• 2.2.7. Một số lý thuyết vận dụng
• 2.2.7.1. Thuyết hệ thống sinh thái
• 2.2.7.2. Thuyết nhận thức - hành vi
• 2.3. Căn cứ pháp lý hỗ trợ trong công tác xã hội trường học phòng ngừa bạo lực học đường ở học sinh trung học phổ thông
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG CÔNG TÁC XÃ HỘI NHÓM TRONG PHÒNG NGỪA BẠO LỰC HỌC ĐƯỜNG TẠI CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THÀNH PHỐ HÀ NỘI
• 3.1. Khái quát về địa bàn nghiên cứu và khách thể
• 3.1.1. Đặc điểm về địa bàn nghiên cứu
• 3.1.2. Đặc điểm về khách thể nghiên cứu
• 3.2. Thực trạng hoạt động công tác xã hội trong việc phòng ngừa bạo lực học đường ở các trường THPT Hà Nội
• 3.2.1. Sự cần thiết của học sinh về các hoạt động công tác xã hội trong việc phòng ngừa bạo lực học đường
• 3.2.2. Các hoạt động công tác xã hội trong việc phòng ngừa bạo lực học đường ở các trường THPT Hà Nội
• 3.3. Thực trạng hoạt động công tác xã hội nhóm trong việc phòng ngừa bạo lực học đường ở các trường THPT Hà Nội
• 3.3.1. Thực trạng hoạt động giáo dục kỹ năng sống
• 3.3.2. Thực trạng hoạt động tuyên truyền, nâng cao kiến thức
• 3.3.3. Thực trạng hoạt động can thiệp
• 3.4. Thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến công tác xã hội nhóm trong việc phòng ngừa bạo lực học đường ở các trường THPT Hà Nội
• 3.4.1. Yếu tố thuộc về nhà trường
• 3.4.2. Yếu tố từ bản thân nhân viên công tác xã hội học đường
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP VÀ THỰC NGHIỆM PHƯƠNG PHÁP CÔNG TÁC XÃ HỘI NHÓM TRONG PHÒNG NGỪA BẠO LỰC HỌC ĐƯỜNG TẠI CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TRÊN ĐỊA BÀN HÀ NỘI
• 4.1. Đề xuất một số giải pháp hạn chế bạo lực học đường và nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động công tác xã hội trong việc phòng ngừa bạo lực học đường
• 4.1.1. Các giải pháp nâng cao hiệu quả công tác xã hội nhóm trong phòng ngừa bạo lực học đường cho học sinh THPT
• 4.2. Nguồn lực thực hiện các giải pháp
• 4.2.1. Nguồn lực về cơ sở vật chất
• 4.2.2. Nguồn nhân lực thực hiện các giải pháp
• 4.3. Thực nghiệm phương pháp công tác xã hội nhóm trong phòng ngừa bạo lực học đường tại các trường THPT trên địa bàn Hà Nội
• 4.3.1. Cơ sở thực nghiệm phương pháp công tác xã hội nhóm trong phòng ngừa bạo lực học đường tại các trường THPT trên địa bàn Hà Nội
• 4.3.2. Tiến trình thực hiện công tác xã hội nhóm
• LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Bạo Lực Học Đường tại Hà Nội 2024

Bạo lực học đường (BLHĐ) đang là vấn đề nhức nhối tại Hà Nội và cả nước, với xu hướng gia tăng cả về số lượng và mức độ nghiêm trọng. Báo cáo của Liên Hợp Quốc năm 2019 cho thấy mỗi năm có hàng triệu trẻ em trên thế giới liên quan đến BLHĐ. Tại Việt Nam, theo Bộ Giáo dục và Đào tạo năm 2019, giai đoạn 2011-2018 có hơn 18.000 vụ việc vi phạm pháp luật, BLHĐ liên quan đến cán bộ, giáo viên, học sinh. Đáng chú ý, Hà Nội cũng không nằm ngoài thực trạng này. Nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Y - Xã hội (2014) cho thấy 80% học sinh THCS và THPT tại Hà Nội từng bị bạo lực trong trường học. Tình hình này đòi hỏi các giải pháp can thiệp hiệu quả, trong đó công tác xã hội nhóm (CTXHN) đóng vai trò quan trọng.

1.1. Thực Trạng Bạo Lực Học Đường ở Việt Nam Số Liệu Thống Kê

Số liệu thống kê từ Bộ Giáo dục và Đào tạo, cũng như Cục Cảnh sát Hình sự, cho thấy tình trạng BLHĐ ở Việt Nam diễn biến phức tạp, đặc biệt ở lứa tuổi THCS và THPT. Năm học 2018-2019, cả nước xảy ra gần 1.600 vụ học sinh đánh nhau trong và ngoài trường học. Trong quý I/2019, có 310 vụ BLHĐ được ghi nhận, cho thấy sự cấp thiết của các biện pháp phòng ngừa hiệu quả.

1.2. Các Hình Thức Bạo Lực Học Đường Phổ Biến tại Hà Nội

Tại Hà Nội, các hình thức BLHĐ diễn ra đa dạng, từ bạo lực tinh thần (lời nói, đe dọa) đến bạo lực thể chất (đánh đập). Nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Y - Xã hội chỉ ra rằng bạo lực tinh thần chiếm tỷ lệ cao nhất (73%), tiếp theo là bạo lực thể chất (41%) và bạo lực tình dục (19%). Điều này cho thấy cần có sự can thiệp toàn diện để giải quyết vấn đề BLHĐ.

II. Công Tác Xã Hội Nhóm Giải Pháp Phòng Ngừa Bạo Lực

Trước thực trạng BLHĐ đáng báo động, các cơ quan ban ngành đã ban hành nhiều văn bản hướng dẫn các nhà trường tạo môi trường học đường an toàn, thân thiện. Thông tư 33/2018/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo về hướng dẫn công tác xã hội trong trường học là một bước tiến quan trọng. CTXHN được xem là một biện pháp can thiệp hữu hiệu. Phương pháp này sử dụng nhóm để hỗ trợ các thành viên đạt được mục tiêu chung và cá nhân. Điều kiện áp dụng CTXHN là các thành viên có đặc điểm tương đồng hoặc liên hệ với nhau, tạo ra sự tương tác nhóm. CTXHN giúp nâng cao kỹ năng phòng chống BLHĐ, xây dựng môi trường lành mạnh và thân thiện.

2.1. Vai Trò của Công Tác Xã Hội Trong Phòng Ngừa Bạo Lực Học Đường

CTXH đóng vai trò quan trọng trong việc phòng ngừa và can thiệp BLHĐ. Nhân viên CTXH trường học có thể cung cấp hỗ trợ tâm lý cho học sinh bị bạo lực, giúp các em phục hồi và đối phó với tình huống. Đồng thời, CTXH cũng có thể giúp học sinh gây bạo lực thay đổi hành vi, thông qua các buổi tư vấn và giáo dục.

2.2. Ưu Điểm của Công Tác Xã Hội Nhóm Trong Phòng Ngừa Bạo Lực

CTXHN mang lại nhiều lợi ích trong việc phòng ngừa BLHĐ. Tham gia nhóm giúp học sinh chia sẻ kinh nghiệm, nhận được sự hỗ trợ từ các thành viên khác. CTXHN cũng tạo cơ hội để học sinh rèn luyện kỹ năng giao tiếp, giải quyết xung đột và xây dựng mối quan hệ tích cực. Điều này góp phần giảm thiểu hành vi bạo lực trong trường học.

2.3. Ứng dụng phương pháp công tác xã hội nhóm để phòng ngừa bạo lực học đường

Phương pháp công tác xã hội nhóm rất cần được áp dụng tại các trường học để hỗ trợ học sinh phòng ngừa bạo lực học đường. Điều này giúp nhà trường xây dựng môi trường học tập lành mạnh, an toàn, thân thiện.

III. Thực Trạng Công Tác Xã Hội Nhóm Tại Trường THPT Hà Nội

Nghiên cứu về CTXHN trong phòng ngừa BLHĐ tại các trường THPT ở Hà Nội còn hạn chế. Một số công trình đã nghiên cứu về vấn đề này từ góc độ tâm lý học, xã hội học, giáo dục học và nghiên cứu học sinh bị BLHĐ từ góc độ CTXHN. Tuy nhiên, chưa có nhiều nghiên cứu đưa ra mô hình phòng ngừa BLHĐ bằng phương pháp CTXHN tại các trường THPT ở Hà Nội. Do đó, cần có những nghiên cứu chuyên sâu hơn để đưa ra các giải pháp thúc đẩy vai trò của nghề CTXH trong nhà trường.

3.1. Sự Cần Thiết của Hoạt Động CTXH Trong Phòng Ngừa Bạo Lực

Kết quả khảo sát cho thấy học sinh nhận thức rõ về sự cần thiết của các hoạt động CTXH trong việc phòng ngừa BLHĐ. Học sinh mong muốn được tham gia các hoạt động tư vấn, giáo dục kỹ năng sống và tuyên truyền về phòng chống BLHĐ. Điều này cho thấy sự ủng hộ và nhu cầu của học sinh đối với CTXH trong trường học.

3.2. Các Hoạt Động CTXH Nhóm Đang Triển Khai Tại Các Trường

Hiện nay, một số trường THPT tại Hà Nội đã triển khai các hoạt động CTXHN như giáo dục kỹ năng sống, tuyên truyền nâng cao kiến thức và can thiệp. Tuy nhiên, các hoạt động này còn chưa được thực hiện một cách bài bản và hệ thống. Cần có sự đầu tư và phát triển hơn nữa để nâng cao hiệu quả của CTXHN trong phòng ngừa BLHĐ.

3.3. Yếu tố ảnh hưởng đến Công tác xã hội nhóm tại trường THPT

Nguồn lực và cơ sở vật chất cùng đội ngũ nhân lực là các yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến công tác xã hội nhóm tại trường THPT. Bên cạnh đó, yếu tố từ bản thân học sinh cũng góp phần ảnh hưởng đến hoạt động này.

IV. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Công Tác Xã Hội Nhóm tại Hà Nội

Để nâng cao hiệu quả CTXHN trong phòng ngừa BLHĐ, cần có các giải pháp đồng bộ từ nhiều phía. Nhà trường cần tăng cường đầu tư nguồn lực, cơ sở vật chất và nhân lực cho CTXH. Đồng thời, cần xây dựng chương trình CTXHN bài bản, phù hợp với đặc điểm của từng trường và đối tượng học sinh. Gia đình và cộng đồng cũng cần phối hợp chặt chẽ với nhà trường để tạo môi trường hỗ trợ tốt nhất cho học sinh.

4.1. Đề Xuất Giải Pháp Nâng Cao Chất Lượng Hoạt Động CTXH Nhóm

Cần có các giải pháp cụ thể để nâng cao chất lượng hoạt động CTXH nhóm. Ví dụ, tổ chức các khóa tập huấn cho nhân viên CTXH để nâng cao kỹ năng chuyên môn. Xây dựng mạng lưới kết nối giữa các trường học để chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ lẫn nhau. Tăng cường sự tham gia của học sinh vào việc thiết kế và thực hiện các hoạt động CTXH.

4.2. Nguồn Lực Thực Hiện Các Giải Pháp Cơ Sở Vật Chất và Nhân Lực

Để thực hiện các giải pháp trên, cần đảm bảo nguồn lực về cơ sở vật chất và nhân lực. Nhà trường cần trang bị phòng tư vấn, tài liệu, trang thiết bị hỗ trợ cho hoạt động CTXH. Đồng thời, cần có đội ngũ nhân viên CTXH chuyên nghiệp, có trình độ và kinh nghiệm để thực hiện các hoạt động tư vấn, giáo dục và can thiệp.

4.3. Thực nghiệm phương pháp công tác xã hội nhóm phòng ngừa bạo lực học đường

Để tăng tính hiệu quả trong công tác phòng ngừa bạo lực học đường, phương pháp CTXH nhóm cần được thực nghiệm trong thời gian tới. Việc này nhằm đánh giá tính hiệu quả của phương pháp và đưa ra cải tiến phù hợp.

V. Nghiên Cứu Công Tác Xã Hội Nhóm Đánh Giá và Triển Vọng

Nghiên cứu về CTXHN trong phòng ngừa BLHĐ là một lĩnh vực quan trọng, góp phần giải quyết vấn đề nhức nhối trong xã hội. Các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của các mô hình CTXHN khác nhau, tìm ra những phương pháp can thiệp phù hợp với từng đối tượng học sinh. Đồng thời, cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa các nhà nghiên cứu, nhà trường, gia đình và cộng đồng để xây dựng môi trường học đường an toàn, thân thiện và phát triển.

5.1. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Công Tác Xã Hội Nhóm

Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc đánh giá tác động lâu dài của CTXHN đến hành vi của học sinh, tìm hiểu các yếu tố ảnh hưởng đến sự thành công của CTXHN, và phát triển các công cụ đánh giá hiệu quả của CTXHN. Đồng thời, nghiên cứu cũng cần chú trọng đến việc xây dựng quy trình CTXHN chuẩn mực, dễ dàng áp dụng trong các trường học.

5.2. Đề Xuất Ứng Dụng Mô Hình Công Tác Xã Hội Nhóm Hiệu Quả

Cần có sự lan tỏa và ứng dụng các mô hình CTXHN hiệu quả đã được chứng minh trong thực tế. Các trường học có thể tham khảo kinh nghiệm của các trường khác, điều chỉnh mô hình phù hợp với điều kiện cụ thể của mình, và đánh giá kết quả để không ngừng cải thiện.

5.3. Vai trò của nhà trường trong phòng ngừa bạo lực học đường

Nhà trường cần tạo môi trường học tập an toàn cho học sinh. Bên cạnh đó, nhà trường cần phối hợp chặt chẽ với phụ huynh trong việc giúp đỡ các em.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bạo lực học đường (BLHĐ) tại các cơ sở giáo dục phổ thông đang là vấn nạn nhức nhối mang tính toàn cầu và đe dọa nghiêm trọng đến sự an toàn thể chất lẫn sức khỏe tâm thần của thanh thiếu niên. Báo cáo của Liên Hợp Quốc (2019) chỉ rõ mỗi năm trên thế giới có khoảng 6 triệu học sinh nam và 4 triệu học sinh nữ trực tiếp liên quan đến BLHĐ. Tại Việt Nam, theo thống kê của Bộ Giáo dục và Đào tạo giai đoạn 2011-2018, cả nước ghi nhận hơn 18.000 vụ việc vi phạm pháp luật và BLHĐ với hơn 11.000 vụ đánh nhau gây thương tích, hơn 200 vụ xâm hại tình dục và hơn 900 vụ uy hiếp tinh thần. Riêng năm học 2018-2019, toàn quốc xảy ra gần 1.600 vụ ẩu đả trong và ngoài trường học, tương ứng tỷ lệ cứ 5.200 học sinh thì có một vụ đánh nhau và cứ 11.000 học sinh thì có một trường hợp bị buộc thôi học. Tại Hà Nội, kết quả nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Y - Xã hội (2014) trên 3.000 học sinh THCS và THPT cho thấy 80% học sinh từng bị bạo lực ít nhất một lần, trong đó bạo lực tinh thần chiếm tỷ lệ áp đảo 73%, bạo lực thể chất chiếm 41% và bạo lực tình dục chiếm 19%.

Mặc dù Thông tư 33/2018/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành khung pháp lý hướng dẫn công tác xã hội (CTXH) trường học, việc triển khai các mô hình can thiệp chuyên sâu, đặc biệt là công tác xã hội nhóm (CTXHN), vẫn còn nhiều khoảng trống thực tiễn. Nghiên cứu sinh Nguyễn Văn Thanh, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Đặng Nguyên Anh và PGS. Dương Kim Anh tại Học viện Khoa học xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (2024), đã thực hiện luận án tiến sĩ chuyên ngành Công tác xã hội (Mã số: 9.01) với đề tài: "Công tác xã hội nhóm trong phòng ngừa bạo lực học đường tại các trường Trung học phổ thông thành phố Hà Nội". Công trình giải quyết ba câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Thực trạng bạo lực học đường và các nguyên nhân chủ yếu ở học sinh THPT trên địa bàn TP. Hà Nội diễn ra như thế nào?
2. Hoạt động CTXHN trong phòng ngừa BLHĐ hiện được tổ chức ra sao và giữ vai trò như thế nào trong môi trường học đường?
3. Những nhóm yếu tố khách quan và chủ quan nào đang chi phối hiệu quả triển khai phương pháp CTXHN tại các trường THPT?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu được xác lập tương ứng: (H1) Thực trạng BLHĐ tại các trường THPT chịu tác động đồng thời từ nhóm bạn tiêu cực, phương pháp giáo dục bất cập của nhà trường, môi trường xã hội, xung đột gia đình và sự suy giảm khả năng tự kiểm soát của học sinh; (H2) Hoạt động CTXHN mang lại hiệu quả rõ nét trong việc phòng ngừa BLHĐ nhưng mức độ triển khai có sự phân hóa đáng kể theo đặc trưng từng trường và các nhóm học sinh. Với mẫu khảo sát 590 học sinh THPT, 20 đối tượng phỏng vấn sâu và 11 học sinh tham gia thực nghiệm can thiệp nhóm trong giai đoạn 2021-2024, luận án tạo bước đột phá khi chuẩn hóa quy trình can thiệp CTXHN 4 giai đoạn, xác lập cơ sở thực nghiệm vững chắc để nhân rộng mô hình phòng ngừa BLHĐ tại Việt Nam.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước phản ánh bức tranh đa chiều về các dòng nghiên cứu bạo lực học đường và can thiệp CTXH. Về phương diện dịch tễ học và hình thức bạo lực, nghiên cứu của Baker & LeTendre (2010) với công trình "National differences - Global uniformity" đã chứng minh tính phổ quát nhưng đa dạng của BLHĐ: tỷ lệ học sinh là nạn nhân của BLHĐ dao động từ mức thấp xấp xỉ 10-15% tại Đan Mạch, Singapore, Thụy Sĩ lên đến 70-80% tại Philippines, Hungary và Romania. Tại Nam Phi, Liang et al. (2007) khảo sát 5.074 học sinh tại 72 trường trung học ở Cape và Durban, xác nhận hành vi bắt nạt là chỉ báo then chốt cảnh báo sớm xu hướng chống đối xã hội và phạm pháp vị thành niên. Tại Hoa Kỳ, Wang et al. (2009) phân tích 4 hình thức bắt nạt trên mẫu thanh thiếu niên toàn quốc, chỉ ra tỷ lệ bắt nạt bằng lời nói (53,6%) và bắt nạt quan hệ (51,4%) vượt trội so với bạo lực thể chất (20,8%) và bạo lực không gian mạng (13,6%), đồng thời chứng minh sự khác biệt giới tính rõ rệt khi nam sinh thiên về bạo lực thể chất còn nữ sinh chịu tổn thương nhiều hơn bởi bắt nạt quan hệ.

Trong dòng nghiên cứu nguyên nhân, tồn tại hai luồng quan điểm đối lập:

• Luồng tiếp cận tâm lý học cá nhân (Baron & Byrne, 1998; Olweus, 2005; Đỗ Ngọc Khanh, 2014, 2016) quy kết BLHĐ bắt nguồn từ đặc tính hung tính nội tại, sự thiếu hụt lòng trắc ẩn, tính bốc đồng và chỉ số tự kiểm soát tiêu cực.
• Luồng tiếp cận cấu trúc - xã hội học (Hirschi, 1969; Baumrind, 1978; Cava & Musitu, 2002; Nguyễn Văn Lượt, 2009; Lê Vân Anh, 2013) nhấn mạnh áp lực từ sự lỏng lẻo trong liên kết xã hội, phong cách nuôi dạy con độc đoán/bỏ bê của gia đình và môi trường học đường nặng tính ganh đua thành tích.

Về ứng dụng CTXHN, các nghiên cứu quốc tế của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC, 2016) đã xác lập mô hình ngăn ngừa 4 cấp độ (xã hội, trường học, gia đình, cá nhân). Tại Việt Nam, nhiều học giả đã ứng dụng CTXHN cho các nhóm yếu thế như trẻ em có hành vi gây hấn (Bùi Văn Lợi, 2014), trẻ mồ côi (Nguyễn Thị Liên, 2022), trẻ khuyết tật (Nguyễn Đức Bính, 2018), hoặc sinh viên nghiện game (Nguyễn Thị Thu Nguyệt, 2015). Tuy nhiên, các công trình trước đây chủ yếu dừng lại ở việc khảo cứu thực trạng hoặc mô tả can thiệp lâm sàng đơn lẻ, thiếu vắng mô hình can thiệp nhóm có kiểm huấn chuyên môn (supervision) nhằm phòng ngừa sơ cấp và thứ cấp đối với BLHĐ ở bậc THPT. Luận án của Nguyễn Văn Thanh định vị chính xác khoảng trống này, kết nối lý thuyết can thiệp nhóm với bối cảnh đặc thù của các trường THPT nội và ngoại thành Hà Nội.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và tích hợp ba hệ thống lý thuyết nền tảng trong khoa học xã hội và công tác xã hội:

1. Thuyết Hệ thống Sinh thái (Ecological Systems Theory - Urie Bronfenbrenner): Luận án phân tầng các yếu tố tác động đến hành vi BLHĐ thành hệ vi mô (quan hệ bạn bè, gia đình), hệ trung mô (sự kết nối giữa phụ huynh - giáo viên - nhân viên CTXH), hệ ngoại vi (chính sách trường học, môi trường cộng đồng quanh trường) và hệ vĩ mô (chuẩn mực văn hóa, áp lực truyền thông, game bạo lực). Luận án chứng minh rằng can thiệp CTXHN không thể tách rời sự vận hành đồng bộ của các tiểu hệ thống này.
2. Thuyết Nhận thức - Hành vi (Cognitive Behavioral Theory - CBT): Vận dụng luận điểm của Aaron Beck và Albert Bandura, nghiên cứu khẳng định hành vi bạo lực học đường được định hình thông qua mô hình học tập xã hội và những niềm tin sai lệch về quyền lực cá nhân. Can thiệp nhóm đóng vai trò tái cấu trúc nhận thức, giúp học sinh nhận diện "cái bẫy" cảm xúc tiêu cực và rèn luyện kỹ năng tự kiểm soát.
3. Thuyết Kiểm soát Xã hội (Social Control Theory - Travis Hirschi): Luận giải rằng mức độ gắn kết của học sinh với các thiết chế học đường (niềm tin, sự tham gia, cam kết và tình cảm) tỷ lệ nghịch với nguy cơ vi phạm chuẩn mực và thực hiện hành vi bạo lực.

Mô hình lý thuyết của luận án xác lập 4 mệnh đề can thiệp (Propositions P1-P4):

• P1: Mức độ trang bị kỹ năng sống trong nhóm tương quan thuận với khả năng ứng phó phi bạo lực của học sinh ($p < 0.05$).
• P2: Tái cấu trúc nhận thức nhóm làm suy giảm đáng kể xu hướng gây hấn thái độ và gây hấn hành vi.
• P3: Sự tương tác đồng đẳng an toàn trong nhóm củng cố cơ chế tự kiểm soát và nâng cao năng lực thấu cảm.
• P4: Tính chuyên nghiệp của nhân viên CTXH và sự hỗ trợ của Ban giám hiệu là điều kiện biên điều tiết sức mạnh can thiệp nhóm.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án kết hợp đa tầng giữa bốn chiều kích hoạt động CTXHN:

• (1) Hoạt động giáo dục kỹ năng sống: Trang bị kỹ năng quản lý cảm xúc, thương lượng bất đồng, giải quyết xung đột;
• (2) Hoạt động truyền thông, nâng cao nhận thức: Cung cấp kiến thức pháp luật, nhận diện các dạng thức bạo lực học đường;
• (3) Hoạt động can thiệp, trị liệu tâm lý nhóm: Giải tỏa sang chấn, hỗ trợ học sinh có nguy cơ cao hoặc từng là nạn nhân/thủ phạm;
• (4) Hoạt động kết nối nguồn lực: Thiết lập mạng lưới phối hợp giữa gia đình, chuyên gia tâm lý, giáo viên chủ nhiệm và ban giám hiệu.

Điều kiện biên (boundary conditions) của mô hình được xác lập rõ: áp dụng cho học sinh THPT trong độ tuổi 15-18 tuổi tại các trường công lập, có sự đồng thuận tham gia tự nguyện của học sinh và phê duyệt chính thức từ ban giám hiệu nhà trường.

       [ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ]

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng lập trường nhận thức thực chứng kết hợp giải thích luận (Pragmatic / Mixed-methods paradigm), sử dụng thiết kế phức hợp đa mức độ (Multi-level mixed-methods design) kết hợp giữa điều tra diện rộng (Quantitative cross-sectional survey), nghiên cứu định tính đào sâu (Qualitative in-depth interviews) và nghiên cứu can thiệp bán thực nghiệm (Quasi-experimental social work intervention).

Cỡ mẫu định lượng gồm 590 học sinh được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên (Stratified random sampling) tại 4 trường THPT công lập trên địa bàn TP. Hà Nội:

• 2 trường thuộc khu vực nội thành: THPT quận Hoàng Mai, THPT quận Bắc Từ Liêm;
• 2 trường thuộc khu vực ngoại thành: THPT huyện Phúc Thọ, THPT huyện Quốc Oai.

Tại mỗi trường, tiến hành chọn ngẫu nhiên 3 lớp đại diện cho 3 khối (1 lớp 10, 1 lớp 11, 1 lớp 12) với sĩ số dao động từ 50 đến 55 học sinh/lớp. Tiêu chí chọn mẫu đảm bảo tính đại diện về thời gian thành lập trường (2 trường lâu năm và 2 trường thành lập dưới 10 năm) và tính đa dạng về bối cảnh kinh tế - xã hội giữa nội và ngoại thành.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và kiểm định dữ liệu tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn phương pháp luận:

1. Khảo sát bằng bảng hỏi: Bảng hỏi 5 bậc Likert (từ 1.00 = Rất không thường xuyên/Rất không hiệu quả đến 5.00 = Rất thường xuyên/Rất hiệu quả) được cấu trúc thành 4 phần (Thông tin nhân khẩu; 6 câu về thực trạng BLHĐ; 29 câu về thực trạng hoạt động CTXH/CTXHN; 1 câu về các yếu tố ảnh hưởng; 3 câu về nhu cầu, kiến nghị). Khảo sát trực tiếp trong giai đoạn tháng 3 đến tháng 5 năm 2023.
2. Phỏng vấn sâu (In-depth Interviews): Thực hiện trên 20 khách thể (5 người/trường, gồm: 01 Cán bộ quản lý; 02 Học sinh liên quan đến BLHĐ; 01 Giáo viên/Nhân viên kiêm nhiệm CTXH; 01 Giáo viên bộ môn/chủ nhiệm) nhằm giải mã sâu sắc cơ chế tâm lý và rào cản thể chế.
3. Thực nghiệm CTXHN: Can thiệp trên nhóm thực nghiệm gồm 11 học sinh (5 nam, 6 nữ; 4 học sinh lớp 10, 7 học sinh lớp 11) có dấu hiệu hoặc nguy cơ cao liên quan đến BLHĐ tại một trường THPT. Tiến trình can thiệp vận hành qua 4 giai đoạn chặt chẽ:
   • Giai đoạn 1: Chuẩn bị, chọn nhóm viên, xác lập mục tiêu, phân tích nguồn lực và dự phòng rủi ro;
   • Giai đoạn 2: Khởi động, thống nhất nội quy nhóm và xây dựng niềm tin tương tác;
   • Giai đoạn 3: Thực hiện chuỗi chuyên đề giáo dục nhận thức, điều chỉnh cảm xúc, rèn luyện kỹ năng ứng phó;
   • Giai đoạn 4: Kết thúc, giải quyết xung đột tồn đọng, lượng giá đầu ra và theo dõi sau can thiệp.
4. Kiểm soát độ tin cậy và Đạo đức nghiên cứu: Tam giác hóa dữ liệu (Data triangulation), tam giác hóa phương pháp và có sự tham gia của kiểm huấn viên chuyên nghiệp (Social Work Supervisor) sau mỗi buổi sinh hoạt. Mã hóa toàn bộ thông tin cá nhân học sinh nhằm bảo đảm tuyệt đối tính bảo mật.

Data và phân tích

Toàn bộ dữ liệu định lượng được làm sạch, mã hóa và xử lý trên phần mềm IBM SPSS Statistics phiên bản 26.0. Các kỹ thuật thống kê áp dụng bao gồm:

• Thống kê mô tả: Tần số ($N$), tỷ lệ phần trăm ($%$), điểm trung bình ($\bar{X}$), độ lệch chuẩn ($SD$).
• Thống kê suy luận: Kiểm định so sánh khác biệt trung bình ($t$-test, ANOVA), kiểm định tương quan Pearson và phân tích phương sai nhằm kiểm chứng sự khác biệt theo giới tính, khối lớp, khu vực trường với độ tin cậy $95%$ (mức ý nghĩa thống kê $p < 0.05$).
• Khoảng điểm đánh giá quy ước trên thang Likert 5 bậc:
  • $1.00 - 1.80$: Rất không thường xuyên / Rất không hiệu quả
  • $1.81 - 2.60$: Không thường xuyên / Không hiệu quả
  • $2.61 - 3.40$: Thỉnh thoảng / Bình thường
  • $3.41 - 4.20$: Thường xuyên / Hiệu quả
  • $4.21 - 5.00$: Rất thường xuyên / Rất hiệu quả

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Dữ liệu phân tích thực chứng mang lại 5 phát hiện mang tính đột phá:

1. Nhu cầu cấp thiết vượt bậc về dịch vụ CTXH trường học: Đa số học sinh khảo sát thừa nhận sự cần thiết bức thiết của các hoạt động CTXH chuyên nghiệp trong phòng chống BLHĐ, đặc biệt ở các nội dung trợ giúp tâm lý, trung gian hòa giải và trang bị kỹ năng tự vệ phi bạo lực.
2. Sự phân hóa hiệu quả giữa các cấu phần CTXHN: Hoạt động giáo dục kỹ năng sống và truyền thông nâng cao kiến thức đạt điểm trung bình đánh giá hiệu quả cao ($\bar{X} > 3.50$), trong khi hoạt động can thiệp chuyên sâu và kết nối nguồn lực chuyển gửi còn đạt mức thấp ($\bar{X} < 2.80$) do thiếu hụt nhân sự chuyên trách được đào tạo bài bản.
3. Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê theo trường và khối lớp: Học sinh khối 10 và 11 có tần suất tham gia và mức độ hưởng lợi từ các nhóm giáo dục kỹ năng cao hơn rõ rệt so với học sinh khối 12 ($p < 0.05$) do áp lực thi cử cuối cấp; các trường nội thành có xu hướng tiếp cận truyền thông tốt hơn nhưng mức độ bạo lực tinh thần và bắt nạt trên không gian mạng lại phức tạp hơn khu vực ngoại thành.
4. Nút thắt thể chế và năng lực chuyên môn: $100%$ các trường khảo sát chưa có vị trí việc làm biên chế chuyên trách cho Nhân viên CTXH mà chủ yếu dựa vào giáo viên kiêm nhiệm hoặc cán bộ Đoàn Đội. Điều này tạo nên rào cản lớn về tính chuyên nghiệp, kỹ năng tham vấn và bảo mật hồ sơ nhóm.
5. Bằng chứng thực nghiệm đột phá: Sau tiến trình can thiệp 4 giai đoạn trên nhóm thực nghiệm 11 học sinh, $100%$ ($11/11$) thành viên ghi nhận sự chuyển biến tích cực vượt bậc về nhận thức, chỉ số kiểm soát cơn giận tăng lên rõ rệt, không xảy ra bất kỳ hành vi gây hấn tái diễn nào trong suốt thời gian theo dõi và xây dựng được kỹ năng giải quyết mâu thuẫn đồng đẳng tích cực.

Mức độ hiệu quả trung bình các mảng hoạt động CTXH (Thang Likert 1-5):

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Khẳng định giá trị ứng dụng của thuyết sinh thái và thuyết nhận thức - hành vi trong thiết kế can thiệp nhóm học đường tại các nước đang phát triển, đóng góp mô hình lý thuyết tích hợp liên ngành giữa Công tác xã hội, Tâm lý học và Giáo dục học.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp quy trình can thiệp nhóm 4 giai đoạn chuẩn hóa, có biểu mẫu giám sát, nhật ký nhóm và cơ chế kiểm huấn ca lâm sàng có thể tái lập trong các nghiên cứu thực nghiệm xã hội học tiếp theo.
• Về mặt thực tiễn: Cung cấp cẩm nang thực hành cho giáo viên kiêm nhiệm và nhân viên tư vấn tâm lý học đường trong việc tổ chức các nhóm tự lực, nhóm kỹ năng sống và nhóm can thiệp hành vi.
• Về mặt chính sách: Luận chứng khoa học thúc đẩy Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp với Bộ Nội vụ cụ thể hóa Thông tư 33/2018/TT-BGDĐT, chính thức phê duyệt mã ngạch biên chế Nhân viên Công tác xã hội trường học chuyên trách tại tất cả các trường THPT toàn quốc.

---

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn thừa nhận 4 giới hạn nội tại:

1. Phạm vi địa bàn và mẫu khảo sát: Nghiên cứu mới tập trung tại 4 trường THPT công lập trên địa bàn TP. Hà Nội, chưa bao phủ khối trường THPT tư thục, trung tâm giáo dục nghề nghiệp - giáo dục thường xuyên hoặc các tỉnh miền núi, vùng sâu vùng xa.
2. Quy mô mẫu thực nghiệm: Nhóm thực nghiệm gồm 11 học sinh tuy mang lại hiệu quả định tính và định lượng cá thể sâu sắc nhưng chưa tiến hành so sánh đối chứng song song quy mô lớn (Randomized Controlled Trial - RCT) với nhóm chứng không can thiệp.
3. Giới hạn thời gian theo dõi dọc: Đánh giá lượng giá sau can thiệp dừng lại ở phạm vi kết thúc tiến trình nhóm, cần các khảo sát lặp lại sau 6 tháng, 12 tháng và 24 tháng để kiểm định tính bền vững của hành vi phi bạo lực.
4. Phương pháp tự báo cáo (Self-reported bias): Dữ liệu khảo sát học sinh có thể chịu ảnh hưởng nhất định bởi tâm lý phòng vệ hoặc mong muốn xã hội (social desirability bias).

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng khảo sát đa trung tâm trên phạm vi liên tỉnh và đối sánh liên văn hóa;
• Triển khai thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên các nhóm quy mô lớn ($N > 100$);
• Ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo xây dựng nền tảng hỗ trợ CTXHN ảo (Virtual Group Social Work) nhằm phòng chống bắt nạt trên không gian mạng (Cyberbullying);
• Nghiên cứu sâu về các mô hình can thiệp nhóm kết hợp đồng thời giữa phụ huynh - học sinh - giáo viên.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Công trình tạo nguồn dữ liệu tham chiếu quan trọng cho các chương trình đào tạo Cử nhân, Thạc sĩ, Tiến sĩ ngành Công tác xã hội, Tâm lý học đường và Xã hội học; mở ra hướng nghiên cứu can thiệp thực chứng (Evidence-based intervention) trong trường học tại Việt Nam với tiềm năng trích dẫn khoa học cao.
• Chuyển đổi thực tiễn giáo dục: Thay đổi căn bản phương thức xử lý kỷ luật học sinh từ trừng phạt mang tính hành chính (khiển trách, đình chỉ học tập) sang mô hình kỷ luật tích cực và phục hồi thông qua hỗ trợ xã hội nhóm.
• Tác động chính sách vĩ mô: Đóng góp luận cứ thực tiễn trực tiếp phục vụ việc sơ kết, sửa đổi Thông tư 33/2018/TT-BGDĐT và hiện thực hóa Đề án phát triển nghề Công tác xã hội giai đoạn 2021-2030 của Chính phủ trong lĩnh vực giáo dục.
• Lợi ích xã hội: Giảm thiểu tỷ lệ học sinh bỏ học do bị bắt nạt, phòng ngừa tổn thương sức khỏe tâm thần (trầm cảm, lo âu, tự hại), góp phần kiến tạo môi trường học đường hạnh phúc và an toàn cho thế hệ trẻ.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Tiếp cận khung lý thuyết tích hợp, quy trình thực nghiệm nhóm 4 giai đoạn chuẩn mực và bộ công cụ khảo sát định lượng - định tính đã được chuẩn hóa.
• Cán bộ quản lý giáo dục & Ban giám hiệu: Có cơ sở khoa học để hoạch định chiến lược an toàn học đường, phân bổ ngân sách và thiết lập phòng CTXH/Tư vấn học đường chuyên biệt trong nhà trường.
• Nhân viên CTXH & Giáo viên kiêm nhiệm: Nắm vững tiến trình kỹ thuật điều hành nhóm, phương pháp kiểm huấn ca và các hoạt động sinh hoạt chuyên đề phòng ngừa BLHĐ có tính khả thi cao.
• Học sinh THPT & Phụ huynh: Được thụ hưởng môi trường giáo dục an toàn, nâng cao kỹ năng kiểm soát cảm xúc, cải thiện mối quan hệ bạn bè và gắn kết tích cực giữa gia đình với nhà trường.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Luận án đã mở rộng và bản địa hóa thành công Thuyết Hệ thống Sinh thái của Bronfenbrenner kết hợp với Thuyết Nhận thức - Hành vi (CBT) trong bối cảnh văn hóa học đường Việt Nam, xây dựng khung phân tích 4 thành tố can thiệp CTXHN (Giáo dục kỹ năng - Truyền thông - Trị liệu/Can thiệp - Kết nối nguồn lực) tạo nên cơ chế phòng ngừa đa tầng vững chắc.

2. Điểm mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu tiền nhiệm?
So với các nghiên cứu của Bùi Văn Lợi (2014) hay Trần Hằng Ly (2019) vốn nặng về mô tả thực trạng hoặc can thiệp tâm lý cá nhân, luận án của Nguyễn Văn Thanh là công trình tiên phong kết hợp khảo sát diện rộng ($N = 590$), phỏng vấn sâu đa chủ thể ($N = 20$) và thực nghiệm quy trình CTXHN 4 giai đoạn có cơ chế kiểm huấn chuyên môn (supervision), bảo đảm tính chuẩn xác và nghiêm ngặt về phương pháp luận.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất?
Học sinh khối 10 và 11 thể hiện nhu cầu tham gia can thiệp nhóm và mức độ cải thiện hành vi vượt trội so với học sinh khối 12. Điều này chứng minh giai đoạn chuyển cấp và dậy thì muộn là "giai đoạn vàng" để can thiệp CTXHN trước khi học sinh bước vào giai đoạn áp lực thi cử cao độ.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập (Replication Protocol) không?
Có. Luận án cung cấp bộ công cụ hoàn chỉnh bao gồm bảng hỏi khảo sát chuẩn hóa 5 bậc Likert, khung phỏng vấn sâu 4 nhóm đối tượng, quy chế hoạt động nhóm, giáo án can thiệp 4 giai đoạn và hệ thống phiếu phúc trình, hồ sơ ca, nhật ký giám sát kiểm huấn viên.

5. Định hướng chương trình nghiên cứu 10 năm tới là gì?
Tập trung phát triển mô hình CTXHN số hóa (Digital Group Social Work) can thiệp bạo lực mạng, triển khai thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên đa trung tâm (Multi-center RCT) trên cả ba miền Bắc - Trung - Nam, và lượng giá tác động kinh tế - xã hội của việc bố trí nhân viên CTXH chuyên trách trong trường học.

---

Kết luận

Công trình luận án tiến sĩ của NCS. Nguyễn Văn Thanh đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 6 đóng góp mang tính nền tảng:

1. Hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận về CTXHN trong phòng ngừa BLHĐ ở bậc THPT;
2. Phác thảo bức tranh thực trạng chân thực, khách quan về BLHĐ và hoạt động CTXH tại 4 trường THPT đại diện cho khu vực nội và ngoại thành Hà Nội;
3. Xác định và lượng hóa hệ thống các yếu tố chi phối từ học sinh, giáo viên, nhà trường đến chính sách thể chế;
4. Chuẩn hóa quy trình thực hành CTXHN 4 giai đoạn có kiểm huấn chuyên môn chặt chẽ;
5. Chứng minh thực nghiệm hiệu quả vượt bậc của can thiệp nhóm trong việc thay đổi nhận thức, cảm xúc và hành vi của học sinh;
6. Đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện, khả thi về cơ chế chính sách, nguồn nhân lực và cơ sở vật chất nhằm xây dựng trường học hạnh phúc, không bạo lực.

Công trình tạo tiền đề khai mở 3 nhánh nghiên cứu chuyên sâu tiếp theo: CTXH nhóm chuyên biệt cho nạn nhân bạo lực không gian mạng, CTXH nhóm song hành phụ huynh - học sinh, và lượng giá kinh tế y tế - xã hội học đường; khẳng định vị thế học thuật của ngành Công tác xã hội Việt Nam trong tiến trình hội nhập quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ CÔNG TÁC XÃ HỘI NHÓM TRONG PHÒNG NGỪA BẠO LỰC HỌC ĐƯỜNG 1. Tổng quan nghiên cứu về bạo lực học đường 1. Nghiên cứu thực trạng bạo lực học đường BLHĐ là một vấn nạn chung, xảy ra ở hầu khắp các quốc gia trên thế giới. Đây cũng là chủ đề mà nhiều học giả trên thế giới đang nghiên cứu và đề xuất các giải pháp phòng ngừa, ngăn chặn.

Năm 2016 một cuộc khảo sát trên quy mô lớn được Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa bệnh tật (CDC - Centers for Disease Control and Prevention) tại Mỹ có tên “Hiểu biết về BLHĐ” (Underdtanding school vilolence). Nghiên cứu sử dụng khái niệm: BLHĐ là bạo lực của những thanh thiếu niên xảy ra trong khuôn viên nhà trường, trên đường từ nhà đến trường hoặc từ trường về nhà, trong các sự kiện do nhà trường tổ chức hoặc trong một sự kiện cụ thể nào đó mà nhà trường tổ chức. Một thanh thiếu niên có thể là nạn nhân, thủ phạm, hoặc là nhân chứng của BLHĐ. Nghiên cứu này cũng đã đưa ra những con số thống kê về tình trạng môi trường học đường với những hành vi đe dọa, hành vi bạo lực gây tử vong và không gây tử vong.

BLHĐ là một vấn đề lớn đối với sức khỏe cộng đồng và bạo lực là việc cố ý sử dụng vũ lực hoặc sức mạnh có khả năng gây tổn hại về thể chất hoặc tâm lý đối với những người khác, nhóm hoặc cộng đồng. Bạo lực thanh thiếu niên bao gồm các hành vi như bắt nạt, tát, hoặc đánh đập. có thể gây ra tổn hại về mặt tâm lý, tình cảm nhiều hơn tổn hại về thể chất. Các hình thức bạo lực khác như bạo lực ở các băng đảng và tấn công (có hoặc không có vũ khí) có thể dẫn đến những chấn thương nghiêm trọng về thể chất, thậm chí là gây tử vong.

Cũng theo kết quả nghiên cứu này có 5,9% HS mang theo một loại vũ khí (như súng, dao) vào trường học trong 30 ngày trước thời điểm điều tra. Tỷ lệ này ở nam lớn gấp ba lần nữ. Trong 12 tháng trước cuộc điều tra, 7,8% HS trung học được thông báo bị đe doạ hay bị thương tích bằng một loại vũ khí trong trường học ít nhất một lần, với tỷ lệ nam cao gấp hai lần nữ. Trong 12 tháng trước cuộc điều tra, 12,4% HS từng tham gia vào một vụ đánh nhau tại trường ít nhất một lần.

Tỷ lệ này, nam cũng cao gấp hai lần nữ. Trong 30 ngày trước cuộc điều tra, 5,5% HS được cảnh báo những nguy cơ không an toàn nên họ đã không tới trường ít nhất một ngày. Các tỷ lệ này ở nam và nữ 11 xấp xỉ bằng nhau. Kết quả nghiên cứu cũng khẳng định rằng, bạo lực thanh thiếu niên và BLHĐ có thể dẫn đến một loạt các hành vi tiêu cực ảnh hưởng đến sức khỏe như sử dụng rượu, ma túy và tự tử.

Trầm cảm, lo âu, sợ hãi và nhiều vấn đề tâm lý khác cũng có thể là hậu quả của BLHĐ. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng chỉ ra một số yếu tố có thể làm tăng nguy cơ của một thanh niên tham gia vào BLHĐ như: lịch sử của bạo lực; ma tuý, rượu, hoặc sử dụng thuốc lá; gia đình nghèo khó; trường học thiếu thốn; cộng đồng nghèo.Tuy nhiên, sự hiện diện của những yếu tố này không có nghĩa là một thanh thiếu niên nào cũng sẽ trở thành người phạm tội. Cũng theo nghiên cứu này đã đưa ra các chiến lược ngăn chặn và can thiệp, không để BLHĐ xảy ra ở 4 cấp độ: các chiến lược ngăn chặn ở cấp độ xã hội; các chiến lược trong trường học; chương trình ngăn chặn hướng tới cải thiện các quan hệ gia đình, chương trình ngăn chặn, can thiệp tập trung và các chiến lược cấp độ cá nhân. Tất cả các chương trình này được thực hiện qua 4 bước: (1) xác định vấn đề; (2) xác định các yếu tố nguy cơ và yếu tố bảo vệ; (3) xây dựng và thử nghiệm các chiến lược phòng chống; (4) áp dụng rộng rãi [CDC, 2016].

Theo nghiên cứu mang tên “Khác biệt quốc gia- Đồng dạng toàn cầu” (National differences - Global uniformity) năm 2010 của hai nhà nghiên cứu: David Baker và Gerald Letendre (2010) tỷ lệ HS là nạn nhân của BLHĐ ít nhất một lần trong tháng thấp nhất là ở những nước như: Đan Mạch, Singapore, Thụy Sĩ (khoảng trên dưới 10%) và cao nhất là ở những nước Philippines, Roumania và Hungary (từ 70 đến 80%). Thống kê này chưa bao gồm những nước như Guatemala hay Ethiopia nơi mà BLHĐ đang được ghi nhận tăng lên đáng kể; và cả Việt Nam, nơi mà chúng ta sẽ bàn đến sau đây. Người ta ghi nhận chỉ có 15% HS Singapore cho biết có bạn bè từng là nạn nhân của BLHĐ, trong khi ở Hungary con số này lên tới 80%. Nghiên cứu của Glew GM (Khoa Tâm thần và khoa học hành vi, Đại học Washington School of Medicine, Mỹ) và các cộng sự tiến hành năm 2005 trên 3530 HS lớp ba, lớp bốn, lớp năm tại Mỹ qua đề tài “Bắt nạt, tâm lý xã hội điều chỉnh và kết quả học tập ở trường tiểu học” có mục tiêu xác định tỷ lệ bắt nạt trong trường tiểu học và mối liên quan của nó với nhà trường, thành tích học tập, hành động kỷ luật, và cảm giác của bản thân: cảm giác buồn, an toàn, và phụ thuộc.

Kết quả cho thấy: có 22% trẻ em được khảo sát đã tham gia vào việc bắt nạt hoặc như là một nạn nhân, bị bắt nạt, hoặc cả hai. Tác giả cho rằng: sự phổ biến của hành vi bắt nạt thường xuyên ở trẻ em trường tiểu học là rất đáng kể. Mối liên hệ giữa hành vi bắt nạt và các vấn đề trong trường học cho thấy đây là một vấn đề nghiêm trọng đối với 12 các trường tiểu học nơi đây [Glew MG, 2005]. “Bắt nạt, bạo lực và hành vi nguy hiểm ở HS trung học Nam Phi” là tên một đề tài nghiên cứu về BLHĐ được Liang H (Cục trẻ em và vị thành niên tâm thần, Viện Tâm Thần, Vương quốc Anh) và cộng sự được tiến hành nghiên cứu ở 72 trường học ở Cape và Durban, Nam Phi năm 2007.

Nghiên cứu nhằm kiểm tra tỉ lệ của hành vi bắt nạt của 5074 HS vị thành niên đang học lớp 8 (tuổi trung bình 14,2 năm) và lớp 11 (tuổi trung bình 17,4 tuổi) ở 72 trường học ở Cape và Durban, Nam Phi và làm rõ mối liên quan giữa những hành vi này với mức độ bạo lực và các hành vi nguy hiểm ở thanh thiếu niên. Kết quả cho thấy: tham gia vào hành vi bắt nạt là một vấn đề phổ biến đối với trẻ em Nam Phi. Hành vi bắt nạt có thể được coi như một chỉ báo về các hành vi bạo lực, chống đối xã hội [LiangH & cộng sự, 2007]. Công trình nghiên cứu của Wang.J và cộng sự năm 2009 được tiến hành tại Mỹ với đề tài: “Bắt nạt trường học trong thanh thiếu niên tại Hoa Kỳ: thể chất, bằng lời nói, quan hệ, và trên Internet” đã nghiên cứu 4 hình thức trong hành vi bắt nạt trường học ở nhóm thanh thiếu niên Mỹ và mối liên quan với các đặc điểm về mặt nhân học xã hội, hỗ trợ của cha mẹ và bạn bè.

Nghiên cứu cho thấy tỉ lệ tương ứng của việc bắt nạt người khác và bị bắt nạt ở trường ít nhất 1 lần trong 2 tháng qua là 20,8% về mặt vật chất, 53,6% về lời nói, 51,4% về mặt xã hội, hoặc 13,6% bằng điện tử. Các HS nam thường liên quan đến các hành vi bắt nạt về thể chất hoặc bằng lời nói, trong khi các nữ sinh lại có nguy cơ liên quan đến việc bắt nạt dựa trên các mối quan hệ. Những người Mỹ gốc Phi liên có liên quan đến các hành vi bắt nạt (về thể chất, bằng lời nói, hoặc qua mạng) nhưng lại ít bị trở thành nạn nhân (về lời nói hoặc các mối quan hệ). Việc hỗ trợ của cha mẹ ít có sự liên quan đến việc thực hiện các hình thức bắt nạt.

Bạn bè có liên quan nhiều hơn đến hành vi bắt nạt về thể chất, bằng lời nói, và quan hệ nhưng không liên quan đến hành vi bắt nạt trên mạng. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc hỗ trợ của cha mẹ có thể giúp trẻ chống lại được các hình thức bắt nạn không đáng có [WangJ, 2009]. Theo các chuyên gia về phòng chống bắt nạt học đường, để đấu tranh hiệu quả với nạn này, vấn đề quan trọng nhất là phải chỉ ra cho các em HS nhận thấy rằng việc bắt nạt người khác là hành vi không thể chấp nhận được, và động viện những em khác chống lại hành động không hay này. Ngành giáo dục cần phải tiếp tục đưa ra những biện pháp can thiệp để ngăn chặn tình trạng bạo lực và ức hiếp giữa các HS.

Nếu để các em đơn độc đối phó thì tình trạng có thể trở nên tồi tệ hơn. Các biện pháp can thiệp thường có hiệu quả nhất khi được phối hợp toàn diện, giữa GV, ban 13 giám hiệu nhà trường, những người bảo vệ nhà trường và các bậc phụ huynh. Ở Việt Nam đã có nhiều nghiên cứu, các bài báo cáo khoa học liên quan đến BLHĐ của HS. Bài báo khoa học “BLHĐ: nguyên nhân và các biện pháp hạn chế” của tác giả Nguyễn Văn Lượt đã đi sâu tìm hiểu một số nguyên nhân tâm lý xã hội dẫn đến hành vi BLHĐ giữa HS với HS.

Các nguyên nhân cụ thể được đưa ra là do: quan hệ giữa cha mẹ và con cái trong gia đình; sự khao khát khẳng định cái tôi của trẻ và ảnh hưởng của văn hóa và phương tiện truyền thồng. Nghiên cứu cũng đưa ra một số biện pháp nhằm hạn chế tình trạng BLHĐ. Song theo ông, đứng trước những hành vi bạo lực của trẻ, cha mẹ, thầy cô nên có thái độ bình tĩnh, ân cần chỉ bảo cho các em để các em dần dần nhận ra sự không đúng đắn và từ bỏ nó. Sự quát tháo, đánh đập, nhiếc móc hoặc trừng phạt chỉ làm tăng thêm những hành vi đó ở trẻ.

Giải pháp tận gốc của vấn đề là trẻ phải tự nhận ra và từ bỏ hành vi đó một cách tự nguyện [Nguyễn Văn Lượt, 2009]. Đề tài “Nguyên nhân dẫn đến BLHĐ tại trường trung học cơ sở Lê Lai- Quận 8- Thành phố Hồ Chí Minh năm 2009” do Lê Thị Hồng Thắm, Tô Gia Kiên thực hiện.