Chương 1 THAM NHŨNG VÀ PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG TRONG HOẠT ĐỘNG THANH TRA 1. Tham nhũng trong hoạt động thanh tra 1. Khái niệm tham nhũng trong hoạt động thanh tra Tham nhũng là một phạm trù xã hội mang tính lịch sử, sự xuất hiện của tham nhũng gắn liền với sự hình thành, phát triển của nhà nước. Xem xét lịch sử của tham nhũng cho thấy rằng, tham nhũng phát sinh, tồn tại đồng hành với sự hình thành và phát triển của nhà nước, tác động tiêu cực đối với bộ máy nhà nước, làm sai lệch chức năng của các cơ quan nhà nước.
Tham nhũng không chỉ là vấn đề của một quốc gia mà nó còn là một thách thức đối với sự tiến bộ, phát triển mọi quốc gia trên thế giới, dưới các hình thức đa dạng và phức tạp, trên mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội, làm băng hoại các giá trị đạo đức, đe dọa đến sự ổn định, phát triển bền vững của các quốc gia, xâm hại các giá trị dân chủ, đạo đức và công lý. Việc đấu tranh phòng, chống tham nhũng là nhiệm vụ chung của xã hội, nhân loại và tiến bộ thế giới. Mỗi quốc gia trên cơ sở điều kiện kinh tế- xã hội của mình có cách thức riêng nhằm phòng ngừa, phát hiện và xử lý các hành vi tham nhũng. Quan niệm về tham nhũng ở các quốc gia khác nhau phụ thuộc vào đặc thù các điều kiện tự nhiên và xã hội của mỗi nước.
Ở nước ta, Khái niệm tham nhũng được đề cập mới nhất tại Điều 1, Khoản 3 của Luật phòng, chống tham nhũng năm 2018: “Tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi”. Quy định này cho thấy, khái niệm tham nhũng được mô tả dưới dạng hành vi, bao gồm 3 yếu tố: Thứ nhất, hành vi này được thực hiện bởi một đối tượng đặc biệt là 9 người có chức vụ, quyền hạn. Thứ hai, người có chức vụ, quyền hạn đã có sự lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó khi thực hiện nhiệm vụ, công vụ được giao Thứ ba, hành vi này thực hiện với mục đích vụ lợi. Trong đó: Người có chức vụ quyền hạn là người do bổ nhiệm, do bầu cử, do tuyển dụng, do hợp đồng hoặc do một hình thức khác, có hưởng lương hoặc không hưởng lương, được giao thực hiện nhiệm vụ, công vụ nhất định và có quyền hạn nhất định trong khi thực hiện nhiệm vụ, công vụ đó, bao gồm: a, Cán bộ, công chức, viên chức; b, Sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, công nhân, viên chức quốc phòng trong cơ quan, đơn vị thuộc Quân đội nhân dân; sĩ quan hạ sĩ quan nghiệp vụ, sĩ quan, hạ sĩ quan chuyên môn kĩ thuật, công nhân, công an trong cơ quan, đơn vị thuộc Công an nhân dân; c, Người đại diện phần vốn nhà nước tại doanh nghiệp; d, Người giữ chức danh, chức vụ quản lý trong doanh nhiệp, tổ chức; đ, Những người khác được giao thực hiện nhiệm vụ, công vụ và có quyền hạn trong khi thực hiện nhiệm vụ, công vụ đó.
Ở nước ta hiện nay, khái niệm Thanh Tra được quy định tại Khoản 1, Điều 3, Luật Thanh Tra năm 2010 “Thanh tra là hoạt động xem xét, đánh giá, xử lý theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền đối với việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan, tổ chức, cá nhân. Mục đích của hoạt động Thanh Tra nhằm phát hiện sơ hở trong cơ chế quản lý, chính sách, pháp luật để kiến nghị với cơ quan nhà nước có thẩm quyền biện pháp khắc phục; phòng ngừa, phát hiện và xử lý hành vi vi phạm pháp luật; giúp cơ quan, tổ chức, cá nhân thực hiện đúng quy định của pháp luật ; phát huy nhân tố tích cực; góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt 10 động quản lý nhà nước; bảo vệ lợi ích của Nhà nước , quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân. Từ hai khái niệm trên đây, có thể hiểu: tham nhũng trong hoạt động thanh tra là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn trong quá trình thực hiện thanh tra đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn được giao thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật nhằm chiếm đoạt bất hợp pháp lợi ích vật chất hoặc lợi ích khác cho mình hoặc người khác. Đặc điểm tham nhũng trong hoạt động thanh tra Từ các khái niệm, cách hiểu nêu trên về tham nhũng và tham nhũng trong hoạt động thanh tra và trên cơ sở các bình diện chính trị, kinh tế, pháp lý, đạo đức, truyền thống,.có thể nhận thấy tham nhũng trong hoạt động thanh tra có những đặc điểm sau: Thứ nhất, chủ thể của tham nhũng trong hoạt động thanh tra phải là những người có chức vụ quyền hạn thực hiện chức năng thanh tra Đặc điểm của tham nhũng trong hoạt động thanh tra là chủ thể thực hiện hành vi phải là người có chức vụ, quyền hạn thực hiện chức năng thanh tra.
Người có chức vụ, quyền hạn bao gồm: Cán bộ, công chức, viên chức, sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, công nhân quốc phòng trong cơ quan, đơn vị thuộc quân đội nhân dân, sĩ quan, hạ sĩ quan nghiệp vụ, sĩ quan, hạ sĩ quan chuyên môn - kỹ thuật trong cơ quan, đơn vị thuộc công an nhân dân; cán bộ lãnh đạo, quản lý trong doanh nghiệp của nhà nước tại doanh nghiệp; người được giao thực hiện nhiêm vụ, công vụ có quyền hạn trong khi thực hiện nhiệm vụ, công vụ đó (Khoản 1, Điều 3, Luật phòng, chống tham nhũng năm 2018). Nhìn chung, nhóm đối tượng này có đặc điểm đặc thù so với các nhóm đối tượng khác. Họ thường là những người có quá trình công tác và cống hiến nên có nhiều kinh nghiệm; được đào tạo có hệ thống, là những chuyên gia 11 trên nhiều lĩnh vực khác nhau; là những người có quan hệ rộng và có uy tín xã hội nhất định và thậm chí có thế mạnh về kinh tế. Những đặc điểm này của chủ thể hành vi tham nhũng chính là yếu tố gây khó khăn cho việc phát hiện, điều tra, xét xử hành vi tham nhũng.
Thứ hai, người có chức vụ, quyền hạn đã thực hiện hành vi lợi dụng chức vụ quyền hạn, lợi dụng địa vị công tác được giao Lợi dụng chức vụ, quyền hạn để vụ lợi là đặc trưng thứ hai của tham nhũng. Khi thực hiện hành vi tham nhũng, người tham nhũng phải sử dụng chức vụ, quyền hạn của mình như một phương tiện để mang lại lợi ích cho mình, cho gia đình mình hoặc cho người khác. Đây là yếu tố cơ bản để xác định hành vi tham nhũng. Một người có chức vụ, quyền hạn nhưng không lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó thì không thể có hành vi tham nhũng.
Tuy nhiên, không phải mọi hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó đều được coi là hành vi tham nhũng. Ở đây có sự giao thoa giữa hành vi này với các hành vi phạm tội khác, do vậy cần lưu ý khi phân biệt hành vi tham nhũng với các hành vi vi phạm pháp luật khác Thứ ba, mục đích của hành vi tham nhũng trong hoạt động thanh tra là vụ lợi Hành vi tham nhũng là hành vi cố ý. Mục đích của hành vi tham nhũng là vụ lợi. Nếu chủ thể thực hiện hành vi không cố ý thì hành vi đó không là hành vi tham nhũng.
Vụ lợi ở đây được hiểu là lợi ích vật chất hoặc lợi ích tinh thần mà người có chức vụ, quyền hạn đã đạt được hoặc có thể đạt được thông qua hành vi tham nhũng. Như vậy, khi xử lý về hành vi tham nhũng, không bắt buộc chủ thể tham nhũng phải đạt được lợi ích. Pháp luật Việt Nam hiện nay quy định việc đánh giá tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi tham nhũng chủ yếu dựa trên căn cứ xác định những lợi ích vật chất mà kẻ tham nhũng đạt được để từ đó quyết định mức 12 đọ xử lý. Lợi ích vật chất hiện nay trong cơ chế thị trường thể hiện ở rất nhiều dạng khác nhau, nếu chỉ căn cứ vào những tài sản phát hiện hoặc thu hồi được để đánh giá lợi ích mà kẻ tham nhũng đạt được thì sẽ là không đầy đủ.
Thêm nữa, các lợi ích vật chất và tinh thần đan xen rất khó phân biệt; ví dụ việc dùng tài sản của nhà nước để khuếch trương thanh thế, gây dựng uy tín hay các mối quan hệ để thu lợi bất chính. Trong trường hợp này, mục đích của hành vi vừa là lợi ích vật chất, vừa là lợi ích tinh thần… Đối với khu vực tư, khi có vụ việc tham nhũng xảy ra, pháp luật đã có những sự điều chỉnh nhất định. Tuy nhiên, cũng có trường hợp, người có chức vụ, quyền hạn trong các tổ chức, doanh nghiệp thuộc khu vực tư cấu kết, móc nói với những người thoái hóa, biến chất trong khu vực công hoặc lợi dụng ảnh hưởng của những người này để trục lợi. Trong trường hợp đó, họ trở thành đồng phạm khi người có hành vi tham nhũng bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
Thứ tư, hành vi tham nhũng trong hoạt động thanh tra là hành vi vi phạm pháp luật, diễn ra trên nhiều lĩnh vực với thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt, khó phát hiện, ngăn chặn, phòng ngừa Trong bất cứ ngành nghề, lĩnh vực nào của đời sống xã hội thì những kẽ hở trong quản lý, những sơ hở về mặt pháp lý luôn dễ dàng trở thành cơ hội cho tội phạm tham nhũng. Do có thời gian công tác làm việc lâu năm, có trình độ, chuyên môn cùng với quyền hạn, chức vụ nên những kẻ thực hiện hành vi tham nhũng dễ dàng che dấu cho hành vi phạm pháp của mình, bao che cho hành vi tham nhũng của cấp dưới, ngụy tạo bằng chứng, chứng cứ, giấy tờ giả mạo nhằm hợp pháp hóa hành vi tham nhũng. Bên cạnh đó có thể thấy pháp luật quốc tế và pháp luật của mọi quốc gia trên thế giới đều có hình thức xử lý rất nghiêm khắc đối với tộ phạm tham nhũng do đó khi đã thực hiện hành vi tham nhũng, tội phạm tham nhũng sẽ bằng mọi cách, mọi thủ đoạn bất chấp hậu quả nhằm thoát tội, giảm tội, trốn tội. Tham nhũng có thể 13 diễn ra mọi lúc, mọi nơi, mọi lĩnh vực và trong bất kỳ khâu nào của quán trình quản lý, những cám dỗ vật chất, lợi ích dễ dàng làm tha hóa tư cách đạo đức phẩm chất của bất kỳ ai.