Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án Khó có thể liệt kê hết các công trình nghiên cứu về dân chủ, DCCS bởi đ y là nội dung thu hút sự quan tâm, nghiên cứu của rất nhiều các nhà khoa h c trong và ngoài nước, thuộc các ngành khoa h c xã hội khác nhau như: triết h c, luật h c, xã hội h c, chính trị h c, chủ nghĩa x hội khoa h c…. Các công trình nghiên cứu có quy mô khác nhau, thể hiện ưới hình thức khác nhau như: sách chuyên khảo đề tài nghiên cứu khoa h c cấp nhà nước, cấp bộ; luận án, luận văn ài viết. Các kết quả nghiên c u có liên qua ến lý luận thực hi n pháp luật về dân chủ ơ sở ro ơq a à à ớc 1.
Nhóm các kết quả nghiên cứu lý luận v dân chủ c - DCCS trong mối quan hệ với dân chủ Trong cuốn Democracy and its Critics (Dân chủ và sự phê phán của nó), Ro rt Alan Dalh đ tiếp cận vấn đề từ góc độ chính trị h c, từ vấn đề nguồn gốc quyền lực nhà nước được xuất phát từ quyền lực của nhân dân. Bởi quyền lực nhà nước xuất phát từ quyền lực nhân dân nên nhân dân có quyền làm chủ quyền lực nhà nước. Quyền làm dân chủ được thể hiện qua các tiêu chí của một nền dân chủ l tưởng (được đánh giá ằng: 1. Sự tham gia hiệu quả; 2.
Công bằng trong bầu cử; 3. Sự hiểu biết sâu sắc; 4. Kiểm soát chương trình nghị sự; 5. Sự tham gia ình đẳng).
Từ cách tiếp cận vấn đề dân chủ như vậy, Ro rt Alan Dalh đi đến luận giải: để xây dựng nền dân chủ trong xã hội cần phải có sự chế ước lẫn nhau giữa các chủ thể trong xã hội và được bảo đảm bằng pháp luật. rong đó, sự chế ước giữa các chủ thể trong xã hội ở đ y ao gồm cả sự chế ước của nhân n đối với nhà nước. Và hệ thống các quy phạm pháp luật chính là yếu tố đảm 9 bảo cho sự chế ước này được thực hiện trên thực tế, đảm bảo dân chủ được thực hiện từ trong các tổ chức, cộng đồng nhỏ đến trong phạm vi quốc gia. Cũng khai thác vấn đề dân chủ song tiếp cận vấn đề ở một khía cạnh khác, cách tiếp cận lịch sử, Sorensen Georg trong Democracy and emocractization roce e an ro ect in changing worl (Dân chủ và quá trình dân chủ hóa và triển vọng trong một thế giới chuyển đổi) đ cho thấy xu hướng dân chủ hóa mạnh m trong thế giới hiện đại.
Tác giả Hoàng Chí Bảo trong cuốn Lý luận v dân chủ và thực hiện dân chủ hóa Việt Nam trong công cuộc đổi mới đ trình ày một cách có hệ thống các vấn đề về dân chủ và đặc biệt nhấn mạnh đến tầm quan tr ng của dân chủ hóa, coi đó là chìa khóa để thúc đẩy sự phát triển của đất nước trên m i lĩnh vực. Cũng như Ro rt Alan Dalh, qua ph n tích của mình, tác giả Sorensen Georg cho thấy sự phát triển dân chủ ở các nước có điều kiện kinh tế - xã hội khác nhau là khác nhau. Sự phát triển của dân chủ và các mô hình dân chủ hình thành trong xã hội tại Việt Nam hay bất kỳ quốc gia nào khác đều s nhiều n t tương đồng và cả nhiều nét khác biệt. Không thể rập khuôn một mô hình về xây dựng và thực hiện dân chủ ở các quốc gia khác nhau.
Aristotle trong The Politics (Chính trị luận) đ xác định nguyên tắc cơ bản của dân chủ là tự do. Tự do, theo Aristotle gồm hai phần: thứ nhất là tự do chính trị, trong đó m i người n đều có thể tham chính (qua bầu cử vào các chức vụ trong chính quyền); thứ hai là tự do dân sự, qua đó người dân sống th o mình thích, ao hàm nghĩa tự do là không bị chính quyền xâm phạm. Ở một chừng mực nào đó, việc các cá nh n được tự mình bày tỏ những suy nghĩ, thực hiện các công việc và quyết định các vấn đề có liên quan đến cá nh n mình, đến cộng đồng nơi mình sinh sống, làm việc (tham chính hay không tham chính, ủng hộ hay không ủng hộ…) chính là sự thể hiện cụ thể của dân chủ. Như vậy, dân chủ không phải là cái gì quá cao xa.
Dân chủ là 10 những gì rất gần gũi, rất thường nhật; giúp giải phóng con người trong chính m i trường sinh hoạt, m i trường chính trị của h. Dân chủ cơ sở có mối quan hệ chặt ch với dân chủ, trong đó, tác giả rương Hồ Hải (2015) trong bài Hoàn thiện pháp luật v c chế dân chủ c s Việt Nam hiện nay theo tinh thần Hiến h năm 2013 đăng trên tạp chí Nghiên cứu lập pháp [42] đ ph n tích: Cơ sở (x , phường, cơ quan, trường h c, bệnh viện, doanh nghiệp…) là nơi trực tiếp thực hiện m i đường lối, chính sách của Đảng và nhà nước, là địa bàn trực tiếp thực hiện m i đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước, là địa bàn nhân dân sinh sống, lao động, sản xuất, công tác và h c tập. Cơ sở là nơi iễn ra các hoạt động dân chủ, là m i trường để các chủ thể thực hiện quyền làm chủ của mình, thể hiện vai trò, trách nhiệm đối với cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp địa phương nơi mình đang làm việc, cư trú. Cuốn Nhìn lại qu trình đổi mới tư uy lý luận của Đảng 1986 - 2005, (2 tập) do Tô Huy Rứa, Hoàng Chí Bảo, Trần Khắc Việt và Lê Ng c Tòng (đồng chủ biên), Nxb Lý luận chính trị năm 200 ài Những nội dung mới v n n dân chủ XHCN của Phan Xu n ơn đăng trên áo Đại đoàn kết tháng 5/2011; bài Những nhận thức lý luận mới v dân chủ qua 20 năm đổi mới và trong văn kiện Đại hội X của Đảng của Hoàng Chí Bảo đăng trên ạp chí Triết h c số Tháng 10 năm ; bài Dân chủ XHCN và thực hiện dân chủ XHCN theo tinh thần đại hội XI của Đảng của rương inh uấn (2011) trong Kỷ yếu hội thảo - Văn kiện Đại hội XI của Đảng: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn; bài Vấn đ dân chủ trong c c văn kiện Đại hội XI của Đảng của Vũ Hoàng C ng đăng trên ạp chí Lý luận chính trị, số tháng 5/2011; bài Phát huy dân chủ XHCN Việt Nam theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XII của Đảng của Nguyễn Quốc Sửu đăng trên ạp chí Cộng sản số 9 năm 2016…đ ph n tích quan điểm mới của Đảng về dân chủ XHCN như: m hình n chủ, dân chủ XHCN trong mô hình hệ thống chính trị XHCN với cơ chế Đảng lãnh 11 đạo, nhà nước quản lý, nhân dân làm chủ.
cho thấy sự phát triển về nhận thức về dân chủ, dân chủ XHCN, DCCS ngày càng sâu sắc và đúng đắn hơn. Cùng với đó, m hình DCC , l luận về DCCS, mục tiêu xây dựng và thực hiện DCC ngày càng được hình thành r n t, được quan tâm và chú tr ng. - Hình thức DCCS Dân chủ, DCCS ở nước ta hiện nay được thực hiện ưới hình thức dân chủ gián tiếp và dân chủ trực tiếp, đó chính là việc nhân dân thực hiện ý chí, nguyện v ng, quyền làm chủ của mình đối với các vấn đề có liên quan để tổ chức và hoạt động ở cơ sở. Những nội ung này cũng đ được phản ánh trong bài viết Những nhận thức mới v dân chủ qua 20 năm đổi mới và trong Văn kiện Đại hội X của Đảng của tác giả Hoàng Chí Bảo (2007) [9].
Trong Kỷ yếu hội thảo Một số vấn đ Lý luận, thực ti n v dân chủ trực tiếp, dân chủ c s trên thế giới và Việt Nam (2014), các tác giả chỉ ra dân chủ gián tiếp là hình thức tham gia quản l nhà nước th ng qua các đại diện được bầu cử, thay mặt cho cử tri trong việc thực hiện các chức năng hoạch định chính sách, quản l nhà nước và xã hội; dân chủ trực tiếp là hình thức nhân dân trực tiếp quyết định các vấn đề quan tr ng của quốc gia mà không qua yếu tố trung gian nào [132]. Tất nhiên, việc thực hiện DCCS bằng m i hình thức khác nhau đều có những ưu điểm và hạn chế nhất định. Nhược điểm của dân chủ trực tiếp là ở phản ứng tình cảm, nhất thời và phụ thuộc vào vấn đề thông tin. Trình độ dân trí thấp và việc thiếu thông tin có thể dẫn tới những “nguy hiểm” trong thực hiện dân chủ ở cơ sở.
Nhược điểm của dân chủ gián tiếp là khi không có sự thống nhất ý chí trong các cử tri ở khu vực bầu cử, người đại diện khó có thể thể hiện được nguyện v ng thực sự của nhân dân [132]. rong giai đoạn hiện nay, đặc biệt là đối với việc thực hiện pháp luật về DCCS, hình thức dân chủ trực tiếp được chú tr ng hơn, được thực hiện sâu rộng, thực chất và hiệu quả hơn. 12 - DCCS trong CQHCNN Max Weber trong Politik al beruf (Ch nh trị là một ngh chuyên môn) đ l giải: vì nhà nước có “tính chính đáng” nên nó có thể tồn tại trong nền dân chủ. “ ính chính đáng” của nhà nước hiện đại được xây dựng trên “thẩm quyền pháp l ”.
Và đồng thời, các hoạt động của nhà nước hiện đại bị hạn định bởi nguyên tắc pháp quyền. Chính quyền có uy trì được tính chính đáng của mình hay không còn phụ thuộc vào sự ủng hộ của người n đối với chính quyền, thể hiện qua việc thực hiện chính sách, pháp luật; thực hiện trên thực tế các quyết định của chính quyền [1 6]… ừ những nội dung này, có thể thấy, nhà nước uy trì địa vị của mình bởi sự tồn tại của nhà nước là chính đáng, ởi pháp luật (cơ sở pháp lý cho hoạt động của nhà nước) đảm bảo quyền lợi, quyền làm chủ của người n, o đó, được nhân dân ủng hộ. Tác giả Nguyễn Thành Lợi (2009) trong bài Trung Quốc thực hiện dân chủ c au 30 năm cải cách m cửa đăng trên ạp chí Cộng sản [67] đ phân tích các chế độ dân chủ ở Trung Quốc bao gồm: chế độ nông dân tự quản; chế độ tự quản ở tổ dân phố; chế độ quản lý dân chủ ở cơ quan hành chính sự nghiệp và doanh nghiệp.