phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1. Những vấn đề lý luận về phòng, chống tham nhũng trong đầu tƣ công ở lĩnh vực giao thông đƣờng bộ. Thực trạng pháp luật và tham nhũng trong đầu tƣ công ở lĩnh vực giao thông đƣờng bộ tại Việt Nam Chƣơng 3. Kinh nghiệm quốc tế và khuyến nghị hoàn thiện pháp luật về phòng, chống tham nhũng trong đầu tƣ công ở lĩnh vực giao thông đƣờng bộ tại Việt Nam.
7 Chƣơng 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG TRONG ĐẦU TƢ CÔNG Ở LĨNH VỰC GIAO THÔNG ĐƢỜNG BỘ 1. Tham nhũng trong đầu tƣ công ở lĩnh vực giao thông đƣờng bộ 1. Khái niệm đầu tư công ở lĩnh vực giao thông đường bộ Đầu tƣ là quá trình chi tiêu tài chính hoặc sử dụng các nguồn lực khác nhƣ thời gian, lao động và kiến thức để tạo ra một tài sản hoặc một thứ có khả năng sinh lời trong tƣơng lai. Mục tiêu của đầu tƣ thƣờng là tăng giá trị, sinh lời từ nguồn đầu tƣ ban đầu hoặc tạo ra các sản phẩm, dịch vụ mới có giá trị phục vụ cho cuộc sống.
Các quyết định đầu tƣ đƣợc thực hiện mọi lúc, mọi nơi bởi các chủ thể trong xã hội. Hàng ngày, mỗi ngƣời lựa chọn dành thời gian, công sức của mình cho việc học tập, nâng cao giá trị bản thân thì đƣợc gọi là đầu tƣ học tập. Một ngƣời dùng tài sản của mình để mua các loại chứng khoán, giấy tờ có giá nhằm mục đích sinh lợi thì gọi là đầu tƣ tài chính. Một doanh nghiệp thực hiện một dự án nhà ở, dự án công nghiệp thì gọi là đầu từ sản xuất kinh doanh.
Ngoài các hành vi đầu tƣ của cá nhân thực hiện thì nhà nƣớc cũng có vài trò thực hiện đầu tƣ công trong hoạt động của mình, theo Luật Đầu tƣ công 2019, dự án đầu tƣ công là dự án sử dụng toàn bộ hoặc một phần vốn đầu tƣ công. Hoạt động đầu tƣ công bao gồm lập, thẩm định, quyết định chủ trƣơng đầu tƣ; lập, thẩm định, quyết định chƣơng trình, dự án đầu tƣ công; lập, thẩm định, phê duyệt, giao, triển khai thực hiện kế hoạch, dự án đầu tƣ công; quản lý, sử dụng vốn đầu tƣ công; nghiệm thu, bàn giao chƣơng trình, quyết toán dự án đầu tƣ công; theo dõi và đánh giá, kiểm tra, thanh tra kế hoạch, chƣơng trình, dự án đầu tƣ công. Đầu tƣ công là hoạt động có các đặc điểm sau: i) chủ thể đầu tƣ là cơ quan nhà nƣớc; ii) nguồn vốn đầu tƣ xuất phát từ ngân sách nhà nƣớ; iii) mục đích đầu tƣ hƣớng tới phục vụ lợi ích công cộng trong việc phát triển kinh tế - văn hóa – xã hội; iv) phƣơng pháp đầu tƣ có thể do nhà nƣớc trực tiếp thực hiện hoặc hợp tác với tƣ nhân để thực hiện nhƣng nhà nƣớc phải đóng vai trò chủ đạo trong việc quyết định. 8 [1] Bản chất của hoạt động đầu tƣ xây dựng hạ tầng giao thông đƣờng bộ là tạo ra và nâng cấp cơ sở hạ tầng giao thông liên quan đến đƣờng bộ nhằm cải thiện khả năng di chuyển và giao thông cho ngƣời dân và kinh tế.
Hoạt động này có mục tiêu tạo ra một mạng lƣới đƣờng bộ hiệu quả, an toàn và tiện lợi để hỗ trợ sự phát triển của một khu vực hoặc quốc gia. Theo Luật Xây dựng 2014, dự án đầu tƣ xây dựng là tập hợp các đề xuất có liên quan đến việc sử dụng vốn để tiến hành hoạt động xây dựng để xây dựng mới, sửa chữa, cải tạo công trình xây dựng nhằm phát triển, duy trì, nâng cao chất lƣợng công trình hoặc sản phẩm, dịch vụ trong thời hạn và chi phí xác định. Ở giai đoạn chuẩn bị dự án đầu tƣ xây dựng, dự án đƣợc thể hiện thông qua Báo cáo nghiên cứu tiền khả thi đầu tƣ xây dựng, Báo cáo nghiên cứu khả thi đầu tƣ xây dựng hoặc Báo cáo kinh tế - kỹ thuật đầu tƣ xây dựng. Theo Luật Giao thông đƣờng bộ 2008, đƣờng bộ gồm đƣờng, cầu đƣờng bộ, hầm đƣờng bộ, bến phà đƣờng bộ.
Công trình đƣờng bộ gồm đƣờng bộ, nơi dừng xe, đỗ xe trên đƣờng bộ, đèn tín hiệu, biển báo hiệu, vạch kẻ đƣờng, cọc tiêu, rào chắn, đảo giao thông, dải phân cách, cột cây số, tƣờng, kè, hệ thống thoát nƣớc, trạm kiểm tra tải trọng xe, trạm thu phí và các công trình, thiết bị phụ trợ đƣờng bộ khác. Đầu tƣ xây dựng kết cấu hạ tầng giao thông đƣờng bộ là việc đầu tƣ xây dựng mới, nâng cấp, cải tạo kết cấu hạ tầng giao thông đƣờng bộ. Việc đầu tƣ xây dựng kết cấu hạ tầng giao thông đƣờng bộ phải phù hợp với quy hoạch mạng lƣới đƣờng bộ, quy hoạch kết cấu hạ tầng giao thông đƣờng bộ, quy hoạch vùng, quy hoạch tỉnh, quy hoạch đô thị và quy hoạch nông thôn đã đƣợc cấp có thẩm quyền phê duyệt; tuân thủ trình tự quản lý đầu tƣ xây dựng và các quy định khác của pháp luật; bảo đảm quy chuẩn và tiêu chuẩn kỹ thuật, cảnh quan, bảo vệ môi trƣờng và bảo tồn đa dạng sinh học Nhƣ vậy, đầu tư công trong lĩnh vực giao thông đường bộ là việc sử dụng một phần hoặc toàn bộ vốn nhà nước, được thực hiện bởi cơ quan nhà nước tại Trung ương hoặc địa phương thực hiện việc xây dựng mới, sửa chữa, cải tạo công trình giao thông đường bộ nhằm phát triển, duy trì, nâng cao chất lượng công trình giao 9 thông đường bộ trong thời hạn và chi phí xác định theo các bước trong quy trình thực hiện dự án đầu theo Luật đầu tư công bao gồm: lập, thẩm định, quyết định chủ trương đầu tư; lập, thẩm định, quyết định chương trình, dự án đầu tư công; lập, thẩm định, phê duyệt, giao, triển khai thực hiện kế hoạch, dự án đầu tư công; quản lý, sử dụng vốn đầu tư công; nghiệm thu, bàn giao chương trình, quyết toán dự án đầu tư công 1. Phân loại đầu tư công trong lĩnh vực giao thông đường bộ.
Thứ nhất, theo mục tiêu xây dựng thì có thể phân loại thành, dự án nâng cấp và mở rộng nhằm nâng cấp, mở rộng và cải thiện tuyến đƣờng, cầu cống đã có để đáp ứng nhu cầu giao thông tăng cao. Dự án xây dựng công trình giao thông mới nhằm tạo ra các tuyến đƣờng, cầu cống mới để mở rộng mạng lƣới giao thông hoặc mở kết nối mới. Thứ hai, theo quy mô và mức độ tác động tới xã hội của dự án có thể phân loại thành dự án quan trọng quốc gia và dự án cấp độ địa phƣơng. Những dự án có tổng mức đầu tƣ, lớn đƣợc thực hiện trên phạm vi quốc gia, có ảnh hƣớng lớn đến kết nối và phát triển kinh tế của quốc gia, ảnh hƣởng tới đời sống ngƣời dân.
Các dự án nhỏ hơn, thƣờng đƣợc thực hiện tại cấp địa phƣơng hoặc khu vực nhỏ hơn, nhằm cải thiện giao thông và kết nối trong khu vực cụ thể. Thứ ba, theo vị trí địa lí của dự án có thể phân loại thành dự án trong thành phố/ dự án tại đô thị và dự án tại nông thông. Các dự án tại đô thi tập trung vào việc cải thiện hạ tầng giao thông trong các khu vực đô thị, giảm ùn tắc và cải thiện chất lƣợng cuộc sống của ngƣời dân có mức độ phức tạp cao, đòi hỏi sự quy hoạch và tầm nhìn dài hạn để định hƣớng các mục tiêu phát triển. Các dự án tại nông thôn tập trung vào việc nâng cao cơ sở hạ tầng giao thông ở các vùng nông thôn, giúp kết nối các khu vực hẻo lánh và cải thiện điều kiện giao thông, hỗ trợ thúc đẩy kinh tế địa phƣơng.
Thứ tƣ, theo loại hạ tầng giao thông có thể chia thành dự án xây dựng đƣờng bộ và dự án xây dựng công trình đƣờng bộ khác. Dự án xây dựng đƣờng bộ bao gồm việc xây dựng các tuyến đƣờng mới hoặc mở rộng các tuyến đƣờng đã có để 10 tạo điều kiện thuận lợi cho việc di chuyển. Dự án xây dựng công trình đƣờng bộ khác bao gồm xây dựng cầu, hầm chui và các công trình chuyên biệt nhƣ: cọc tiêu, rào chắn, đảo giao thông, dải phân cách, cột cây số, tƣờng, kè, hệ thống thoát nƣớc, trạm kiểm tra tải trọng xe, trạm thu phí và các công trình, thiết bị phụ trợ đƣờng bộ nhằm cải thiện khả năng kết nối và thông qua giao thông. Thứ năm, theo tỉ lệ sử dụng vốn nhà nƣớc có thể phân loại thành công trình giao thông đƣờng bộ sử dụng toàn bộ vốn nhà nƣớc và công trình giao thông đƣờng bộ thực hiện theo cơ chế đối tác công tƣ.
Đối với các công trình sử dụng hoàn toàn vốn nhà nƣớc thì nhà nƣớc đƣợc tự chủ trong toàn bộ quá trình đầu tƣ, xây dựng, khai thác, bảo trì công trình giao thông đƣờng bộ. Nếu đƣợc đầu tƣ theo quy trình hợp tác công tƣ thì các bên phải tuân thủ theo hợp đồng hợp tác về các quyền và nghĩa vụ trong đó có các vấn đề quan trọng nhƣ phân chia lợi ích – rủi ro, bảo vệ đầu tƣ của nhà đầu tƣ tƣ nhân, khai thác và chuyển giao tài sản v. Khái niệm tham nhũng trong đầu tư công ở lĩnh vực giao thông đường bộ Tham nhũng là một hành vi sai trái, gây nguy hiểm cho xã hội. Tham nhũng là hành vi gắn với ngƣời có chức vụ quyền hạn khi thi thực thi quyền lực đƣợc giao phó cho họ để đạt đƣợc các khoản lợi cho cá nhân họ hoặc ngƣời khác.
Tham nhũng có thể bắt nguồn từ lòng tham, tham vọng quá mức, mong muốn cá nhân của một ngƣời nắm quyền lực. Sự tham lam và mong muốn nhanh chóng, dễ dàng thăng tiến trong cuộc sống có thể thúc đẩy một ngƣời tham gia vào hành vi tham nhũng để đạt đƣợc lợi ích cá nhân. Chế độ kinh tế không bình đẳng, cơ hội kinh doanh hạn chế là một nguyên nhân hàng đầu nảy sinh tình trạng tham nhũng, khi một nhóm ngƣời có cơ hội tiếp cận với các quan chức tìm cách "mua" đặc quyền, cơ hội kinh doanh. Ngoài ra, tham nhũng còn đến từ các nguyên nhân thể chế, chế độ kiểm tra giám sát, phòng ngừa tham nhũng của quốc gia.
Nơi nào mà pháp luật càng lỏng lẻo và thực thi không nghiêm khắc thì tham nhũng càng dễ nảy sinh. Theo Luật Phòng chống tham nhũng 2018, tham nhũng là hành vi của ngƣời có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi.