Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU 1. Công trình nghiên cứu về tham nhũng và phòng, chống tham nhũng 1. Quan niệm về tham nhũng và phòng, chống tham nhũng Tham nhũng là một mối đe dọa đối với dân chủ và phát triển kinh tế ở nhiều xã hội, là lực cản đối với sự phát triển ở nhiều quốc gia, là nguyên nhân của những đói nghèo, bất công trong xã hội, là thứ đã và đang phá huỷ nhiều chính phủ và quốc gia trên thế giới.
Từ trước đến nay, tham nhũng luôn là chủ đề thu hút sự nghiên cứu của các học giả. Các nghiên cứu về tham nhũng chủ yếu được tiếp cận dưới khía cạnh chính trị học, luật học, kinh tế học, xã hội học. Nghiên cứu về bản chất của tham nhũng, hầu hết các công trình đều cho rằng tham nhũng là biểu hiện phổ biến nhất của sự tha hoá quyền lực, trong đó chủ thể của tham nhũng là những người có quyền lực, hành vi tham nhũng thể hiện ở việc lạm quyền, mục đích của tham nhũng là vụ lợi. Tham nhũng thường được biểu hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, diễn ra ở mọi cấp độ của hệ thống.
Hậu quả tham nhũng gây ra là làm suy giảm tính chính đáng của quyền lực công, hiệu quả quản trị của bộ máy nhà nước, gây lãng phí, thất thoát nguồn lực phát triển của quốc gia, đe doạ và phá huỷ nền tảng của chế độ dân chủ - pháp quyền. Các công trình tiêu biểu có thể kể đến là: Leslie Holmes (2015), Corruption: A Very Short Introduction, Oxford University Press [198]; Palifka, Bonnie J., Rose-Ackerman, Susan (2016), Corruption and Government: causes, consequences, and reform, Cambridge University Press [203]; Heidenheimaer & Johnston (2001), Political Corruption. Concepts and Contexts, 3ed, Transaction Publisher [193]; Michael Johnston (2005), Syndromes of Corruption: Wealth, Power, and Democracy, Cambridge University Press [200]; Hanna Samir Kassab, Jonathan D. Bàn về mối quan hệ giữa tham nhũng và quản trị nhà nước, nhiều công trình cho rằng tham nhũng là một trong các tiêu chí để đo lường hiệu quả quản trị nhà nước ở các quốc gia.
Nghiên cứu về quản trị nhà nước ở các nước đang phát triển hiện nay, 9 một số công trình chỉ ra rằng tham nhũng luôn là thách thức lớn mà các nước nghèo luôn phải đối mặt trên con đường phát triển, bởi nó phá hủy nghiêm trọng mọi nền tảng quan trọng của quốc gia, từ kinh tế, giáo dục, y tế và các vấn đề an sinh xã hội, các cơ quan thực thi pháp luật cho đến niềm tin của người dân đối với chính quyền. Do đó, chống tham nhũng phải luôn là ưu tiên số một trong cải cách nền quản trị nhà nước theo hướng hiệu quả, minh bạch, trách nhiệm, dân chủ, pháp quyền. Các công trình tiêu biểu bàn về vấn đề này có thể kể đến ở đây là: Bo Rothstein (2011), The quality of government: corruption, social trust, and inequality in international perspective, University of Chicago Press [187]; Soren Holmberg, Bo Rothstein, Soren Holmberg, Bo Rothstein (2012), Good Government: The Relevance of Political Science, Edward Elgar Pub [210]; Kaushik Basu, Tito Cordella (2018), Institutions, Governance and the Control of Corruption, Springer International Publishing [196]; Palgrave Macmillan; AlinaMungiu-Pippidi (2015), The Quest for Good Governance: How Societies Develop Controlof Corruption, New York, Cambridge University Press, 3, 18 [202]; Eric M. Uslaner (2008), Corruption, Inequality, and the Rule of Law: The Bulging Pocket Makes the Easy Life, Cambridge University Press [190]; Richard Rose, Caryn Peiffer (2019), Bad Governance and Corruption, Springer International Publishing; Palgrave Macmillan [207]; Palgrave Macmillan, Eric M.
Làm thế nào để chống tham nhũng hiệu quả cũng là chủ đề mà các công trình nghiên cứu về tham nhũng luôn đề cập. Nghiên cứu kinh nghiệm và bài học chống tham nhũng từ các quốc gia trên thế giới, một số nghiên cứu giới thiệu và chia sẻ các biện pháp được áp dụng hiệu quả trong cuộc chiến chống tham nhũng như: thiết lập sự kiềm chế đối trọng về quyền lực giữa các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp; hoàn thiện thể chế, pháp luật về chống tham nhũng, tạo lập môi trường thúc đẩy công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình, mở rộng sự tham gia của người dân và xã hội vào các hoạt động quản lý nhà nước; xây dựng các bộ quy tắc ứng xử về chống tham nhũng, phòng ngừa xung đột lợi ích, kiểm soát tài sản của công chức, xử lý nghiêm minh các hành vi liên quan đến tham nhũng; phát huy vai trò của truyền thống, mạng xã hội và các tổ chức xã hội dân sự trong cuộc chiến chống tham nhũng,… Các công trình bàn nhiều về các giải pháp PCTN nêu trên có thể kể đến: John Kidd, Frank- Jurgen Richter (2003), Fighting Corruption in Asia: Causes, Effects and Remedies, 10 World Scientific Publishing Company [195]; Tan Ah Leak, “The Experience of Singapore in Combating Corruption”, in Frederick Sta- penhurst and Sahr J.), Curbing Corruption: Toward a Model for Building National Integrity (Washington, DC, World Bank Institute, 1999), 62 [212]. Một công trình cũng có ý nghĩa rất lớn trong việc nghiên cứu PCTN ở Việt Nam, đó là công trình Tư bản thân hữu Trung quốc của Minxin Pei (bản Việt ngữ Nguyễn Đình Huỳnh) [63]. Cuốn sách đã chỉ ra tư bản thân hữu là nguồn gốc của tham nhũng và lũng đoạn quyền lực.
Nó cũng là nguyên nhân của bất ổn chính trị, tạo ra bất công trong tiếp cận các cơ hội mưu sinh, thăng tiến cũng như phân bổ lợi ích và hơn thế, nó cổ vũ; đồng thời là chỗ dựa cho những thế lực muốn lạm dụng quyền lực để mang lại lợi ích cho mình. Cuốn sách phân tích cách thức mà các nhóm lợi ích, trước hết là các nhóm thân hữu đã chi phối, thao túng quyền lực để cuối cùng lấy cắp tài sản quốc gia rồi chia chác cho nhau và bị trừng phạt như đã, đang và sẽ còn diễn ra ở Trung quốc. Để minh chứng cho các điều đó, tác giả cuốn sách đã sử dụng các tư liệu liên quan đến những vụ án lớn, đa phần là án tham nhũng - gồm tham nhũng tiền bạc và tham nhũng quyền lực - gắn với các nhóm tư bản thân hữu và phản ánh hiện tượng vừa nêu. Do đó, cuốn sách có giá trị tham khảo rất tốt cho Việt Nam.
Ở Việt Nam, trong suốt quá trình lãnh đạo cách mạng, công tác chống tham ô luôn là mối quan tâm lớn của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Toàn bộ tư tưởng của Người về PCTN ở nước ta được thể hiện trong cuốn sách Về phòng, chống tham nhũng do Bùi Mạnh Cường và Nguyễn Thị Tố Quyên [28] sưu tầm, tuyển chọn từ các bài viết, bài nói của Người. Nội dung cuốn sách được phân chia thành ba phần: giai đoạn trước ngày 02/9/1945, giai đoạn từ 02/9/1945 đến trước tháng 10/1954 và giai đoạn từ tháng 10/1954 đến tháng 7/1969. Cuốn sách đề cập tới các biện pháp để PCTN.
Vận dụng tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh vào quá trình lãnh đạo của Đảng, cuốn sách “Một số vấn đề lý luận - thực tiễn 30 năm đổi mới về PCTN, lãng phí (1986- 2016)” [3] của Ban Nội chính Trung ương và cuốn Đảng Cộng sản Việt Nam với cuộc đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí [2] đã trình bày sự phát triển nhận thức của Đảng về PCTN; thành tựu, hạn chế, những nguyên nhân và bài học kinh nghiệm trong cuộc đấu tranh PCTN; những giải pháp PCTN hiện nay. Thể chế hóa đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam bằng các quy định của pháp luật; cuốn sách “Những vấn đề cơ bản về chống tham nhũng” của Thanh tra Nhà nước [101] đã hệ thống hóa quy định pháp luật về chống tham nhũng và các bài viết của các đồng chí lãnh đạo và các nhà khoa học về công tác PCTN ở Việt Nam và kinh 11 nghiệm của một số nước trên thế giới; cuốn sách “Một số văn bản của Nhà nước về phòng chống tham nhũng” của Ban Nội chính Trung ương [1] làm sáng tỏ hệ thống pháp luật PCTN qua các thời kỳ (trước và sau đổi mới). Với cách tiếp cận dưới góc độ luật học, cuốn sách “Phòng chống tham nhũng ở Việt Nam và thế giới” của Nguyễn Xuân Yêm, Nguyễn Hòa Bình, Bùi Minh Thanh đồng chủ biên [184] tiếp cận tham nhũng là một loại tội phạm, các tác giả đã phân tích chi tiết các hành vi cấu thành tội phạm tham nhũng và cách nhận dạng các tội phạm đó, đồng thời trình bày các kỹ năng điều tra, đấu tranh với loại tội phạm nguy hiểm này. Viện Khoa học thanh tra, Thanh tra Chính phủ (nay là Viện Chiến lược và Khoa học thanh tra) đã cho ra đời bộ ba cuốn sách “Sổ tay công tác phòng, chống tham nhũng” [176]; “Tài liệu Bồi dưỡng về phòng, chống tham nhũng” [177]; “Tài liệu Tham khảo về phòng, chống tham nhũng” [178].
Các công trình nghiên cứu về khái niệm, nguyên nhân, điều kiện, tác hại của tham nhũng, trong đó chỉ ra những ảnh hưởng, tác động tiêu cực của tham nhũng đối với Nhà nước, người dân và xã hội với những minh họa cụ thể; nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam; nghiên cứu kinh nghiệm nước ngoài về PCTN như: mô hình tổ chức, các giải pháp PCTN hiệu quả và các khuôn khổ hợp tác PCTN khu vực và quốc tế; để từ đó có thể nhận biết, ngăn chặn và đấu tranh với tham nhũng; đồng thời, nêu rõ vai trò, trách nhiệm của cơ quan và xã hội trong PCTN. Chứng minh cho sự cần thiết phải đấu tranh PCTN, cuốn sách “Góp phần đẩy lùi nguy cơ, bảo đảm ổn định và phát triển đất nước” do tác giả Nguyễn Văn Vĩnh chủ biên [181] đã chỉ ra tham nhũng là một biểu hiện nổi bật của mất ổn định xã hội; đồng thời đưa ra các loại tham nhũng và khẳng định đấu tranh PCTN làm cho bộ máy nhà nước trở nên trong sạch, vững mạnh là vấn đề bức thiết của toàn xã hội. Trong các loại tham nhũng thì tham nhũng vặt là một tệ nạn xã hội xảy ra phổ biến từ lâu ở nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam. Bài viết “Tham nhũng vặt và phòng, chống tham nhũng vặt” của tác giả Vũ Công Giao [50] đã chỉ ra tham nhũng vặt là hành vi tham nhũng nhỏ, thường là của quan chức cấp thấp và cấp trung thực hiện, diễn ra ở cấp độ cơ sở, có tính chất thường xuyên, thường thể hiện dưới dạng những khoản hối lộ có giá trị nhỏ, bằng tiền mà người dân và doanh nghiệp phải trực tiếp trả cho cán bộ, công chức để đẩy nhanh việc cung cấp các dịch vụ công.