PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài.1 Năm 2008 là dấu mốc kỉ niệm hai mƣơi năm ngày vợ chồng Lƣu Quang Vũ, Xuân Quỳnh ra đi. Những cống hiến trong văn học nghệ thuật của họ đã đƣợc nhà nƣớc ghi nhận bằng những giải thƣởng quí giá. Nhƣng sự ghi nhận sâu sắc nhất về họ không phải là những giải thƣởng mà là dấu ấn ở trong lòng khán giả, độc giả, những ngƣời đã từng xem kịch Lƣu Quang Vũ, đã từng đọc văn, và yêu thơ của đôi vợ chồng tài hoa này.2 Lƣu Quang Vũ mất đi, khi anh đang đứng trên đỉnh cao của lĩnh vực sân khấu với tƣ cách nhà biên kịch.
Nhƣng khi có một độ lùi thời gian nhất định, ngƣời ta lại nhớ và nhắc nhiều đến một Lƣu Quang Vũ nhà thơ. Trong dòng chung của thơ ca kháng chiến chống Mỹ, Lƣu Quang Vũ có một giọng điệu riêng, đã định hình một phong cách rõ nét. Giữa dàn đồng ca của những tiếng thơ cùng thế hệ, thời kì đầu Lƣu Quang Vũ đã góp một tiếng thơ sôi nổi, tƣơi mới, mát lành, có ý nghĩa tích cực đối với sự phát triển và đổi mới của thơ ca thời kì này.3 Tuy nhiên, đã có một thời gian, những tập thơ của Lƣu Quang Vũ đƣợc coi là không hợp với thời cuộc, bị coi là lạc điệu, bị đặt sang một bên lề cuộc sống, không đƣợc công bố, công nhận. Đến sau này, nó mới đƣợc tập hợp và biết tới.
Có thể nói, những phần chƣa công bố, phần riêng lạc điệu ấy mới chính là con ngƣời thật nhất, chân thành và tài hoa, tinh tế nhất của Lƣu Quang Vũ, mà bạn đọc ít nhiều còn chƣa biết tới. Do đó, luận văn này ra đời xuất phát từ yêu cầu nhìn nhận và đánh giá một cách tổng quát và hệ thống về những sáng tác của Lƣu Quang Vũ, cũng thêm một lần nữa khẳng định Lƣu Quang Vũ nhƣ một cá tính thơ mạnh mẽ, một phong cách thơ sắc nét trong thơ ca Việt Nam thời kì hiện đại. Lịch sử vấn đề. Chặng đƣờng thơ của Lƣu Quang Vũ trải dài từ những năm kháng chiến chống Mỹ đến những năm tháng thời kì đất nƣớc đổi mới và dừng lại khi Lƣu Quang Vũ qua đời năm 1988.
Không kể đến những vần thơ sáng tác từ thuở thiếu thời, Lƣu Quang Vũ đƣợc giới văn nghệ cũng nhƣ cả nƣớc biết tới với tập thơ đầu tay in chung với Bằng Việt “Hƣơng cây - Bếp lửa” năm 1968. Khi đó, Hoài Thanh nhận ra “năng khiếu của anh đã rõ” [35,22], Vƣơng Trí Nhàn khẳng định Lƣu Quang Vũ là “một nhà thơ thuộc loại bẩm sinh” [35,63], còn nhà phê bình Lê Đình Kỵ thì cho rằng “Thơ Lƣu Quang Vũ có một điệu tâm hồn riêng và không thiếu tâm tình” [35,29]. Tiếp sau “Hƣơng cây - Bếp lửa”, Lƣu Quang Vũ có “Mây trắng của đời tôi” (1989), Bầy ong trong đêm sâu (1993) và một số tập thơ đã tƣơng đối hoàn chỉnh “Cuốn sách xếp lầm trang”, “Cỏ tóc tiên”. Mới đây, năm 2008, cuốn “Di cảo Nhật kí – Thơ” cũng vừa ấn hành.
Theo thời gian, mỗi tác phẩm của Lƣu Quang Vũ ra đời kéo theo một sự chú ý, không chỉ của bạn đọc mà của giới phê bình nói chung. Nhìn chung, Lƣu Quang Vũ nhận đƣợc nhiều thiện cảm và kì vọng, sự động viên khích lệ cũng rất nhiều. Vũ Quần Phƣơng sau khi “Đọc thơ Lƣu Quang Vũ” thì đặc biệt chú ý đến giọng thơ Lƣu Quang Vũ, khẳng định đó là “một giọng thơ rất đắm đuối”, “đắm đuối là bản sắc cảm xúc của Lƣu Quang Vũ”[35,36]. Phạm Xuân Nguyên gọi Lƣu Quang Vũ nhƣ một “tâm hồn trở gió”, phát hiện ra thơ của Lƣu Quang Vũ “bao trùm là gió và tình yêu” [35,77], từng chặng đƣờng thơ Lƣu Quang Vũ là từng cơn gió, từng đợt gió, và khám phá thơ Lƣu Quang Vũ với một biểu tƣợng gió đầy gợi cảm, khẳng định đó là một môtip góp phần làm nên phong cách thơ anh.
Nguyễn Thị Minh Thái lại tìm đƣợc cảm giác “Đi suốt chiều dài một đời thơ của Lƣu Quang Vũ, ta có cảm giác nhƣ vào một kho báu. Ở những câu thơ ta nhặt vô tình nhất, cũng óng ánh một vẻ đẹp riêng…” [35,95] và chỉ rõ thơ Lƣu Quang Vũ còn rất nhiều điều cần khám phá. Với Huỳnh Nhƣ Phƣơng “Lƣu Quang Vũ thực sự là một nhà thơ của tuổi trẻ, một tuổi trẻ luôn băn khoăn, dằn vặt, tra vấn về cuộc đời và tự tra vấn chính lòng 1 mình” [35,108]. Với Anh Ngọc, chỉ chiếm phân nửa trong tập “Hương cây - Bếp lửa” cũng đủ để Lƣu Quang Vũ “có một vị trí vững vàng, bởi một hồn thơ dào dạt, một tài thơ sắc sảo với vẻ hồn nhiên đến nhƣ là ngẫu hứng, với mạch nguồn hình ảnh và từ ngữ đầy trực cảm và đột biến tuôn ra dƣờng nhƣ bất tận”…[35,109] “Lưu Quang Vũ thơ và đời” do Lƣu Khánh Thơ biên soạn đƣợc coi là cuốn sách tổng hợp đầy đủ nhất về thơ Lƣu Quang Vũ.
Những bài thơ tiêu biểu nhất của Lƣu Quang Vũ đã đƣợc lƣu lại trong đó, cùng với nó là những bài viết của những ngƣời thân, những bạn thơ cùng thế hệ, những đồng nghiệp cũng nhƣ gia đình Lƣu Quang Vũ. Phần đời của Lƣu Quang Vũ cũng đƣợc chú ý và giới thiệu với bạn đọc hầu hết những chặng đƣờng gian nan của Lƣu Quang Vũ. “Lưu Quang Vũ tài năng và lao động nghệ thuật” cũng của Lƣu Khánh Thơ chủ biên, xuất bản năm 2000, ra đời nhân dịp Lƣu Quang Vũ đƣợc nhà nƣớc tặng giải thƣởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật cũng là một công trình rất đáng chú ý. Cuốn sách chia làm 3 phần rõ rệt, phần 1 là những bài viết giới thiệu bản sắc và sáng tạo nghệ thuật của Lƣu Quang Vũ ở lĩnh vực thơ, kịch, văn xuôi.
Riêng về thơ, có những bài viết của Hoài Thanh, Lê Đình Kỵ, Vũ Quần Phƣơng, Phạm Xuân Nguyên, Anh Ngọc, Hoàng Sơn… cho thấy đánh giá của giới phê bình về Lƣu Quang Vũ từ rất nhiều góc độ, nhƣng tựu trung, đều đã cho thấy một cái nhìn thiện cảm, kì vọng ở một cây bút thơ đang hồi sung sức, có một giọng điệu riêng, một phong cách cần ghi nhận. Cuốn “Đối thoại Tình yêu Xuân Quỳnh Lưu Quang Vũ”, ấn hành năm 2007 lại nhìn ở một góc độ khác. Từ việc tuyển lựa những bài thơ đặc sắc nhất của cả Xuân Quỳnh và Lƣu Quang Vũ, những bài viết của giới phê bình về thơ của Lƣu Quang Vũ, Xuân Quỳnh, và cả những bức thƣ thấm đẫm ân tình của hai ngƣời, đã tạo nên một thế đối thoại rất thú vị, nhƣ là Xuân Quỳnh, Lƣu Quang Vũ đã đối thoại với nhau qua những trang thơ, những vần thơ tình yêu nồng nàn nóng bỏng. Nhƣng hơn thế nữa, là cuộc đối thoại xuyên suốt của Xuân Quỳnh, Lƣu Quang Vũ với những bạn đọc trung thành, qua 20 năm vẫn rất mực yêu mến tác phẩm của hai vợ chồng tài hoa này.
Tuy trong mục phê 2 bình, đánh giá, vẫn là tuyển lựa những bài viết cũ, nhƣng tổng quan cuốn sách đã cho thấy một Lƣu Quang Vũ, đời hơn, gần gũi hơn, và rõ ràng hơn với bạn đọc. Năm 2008, kỉ niệm 20 năm ngày mất của Lƣu Quang Vũ, Xuân Quỳnh, cuốn “Di cảo Nhật kí – thơ” của Lƣu Quang Vũ đã đƣợc Lƣu Khánh Thơ biên soạn, công bố một phần lớn những tác phẩm, cũng nhƣ bút tích của anh trong toàn bộ khối lƣợng Di cảo đồ sộ. Tại cuốn sách này, có một phần lớn thời lƣợng dành để đăng tải những trang nhật kí của Lƣu Quang Vũ của một thời “hoa phƣợng” và những ngày tháng chuẩn bị “lên đƣờng”. Những trang nhật kí khi đƣợc đăng tải trên báo Tuổi trẻ TPHCM đúng dịp những ngày cả nƣớc kỉ niệm 20 ngày mất của Xuân Quỳnh, Lƣu Quang Vũ đã gây nên một hiệu ứng đặc biệt trong cả nƣớc, nó vừa gợi lại cả hồi ức một thời kì đất nƣớc “đau xót và hi vọng”, lại vừa tạo nên những xúc cảm lắng đọng khi tiếc nhớ về hai con ngƣời tài hoa của nền nghệ thuật nƣớc nhà đã ra đi.
Đáng chú ý là 34 bài thơ “Những bông hoa không chết”, là phần thơ viết trong khoảng 5 năm (1971 – 1975), một thời kì “gian khó, cô đơn đến cùng cực” của Lƣu Quang Vũ mà ít ngƣời biết tới. Những bài thơ này khi ra đời, bản thân nó đã tự tách thành một dòng riêng, không thực sự hợp với những đòi hỏi của sách báo ngày đó nên không đƣợc in ấn, xuất bản. Chính những bài thơ này, gợi mở một diện mạo thơ khác của Lƣu Quang Vũ, đắm đuối, buồn đau, khốc liệt, một Lƣu Quang Vũ “tha thiết muốn vƣợt lên trên nỗi mệt mỏi, hoài nghi để yêu thƣơng, để sống và viết”. Cuốn sách cũng đã công bố những bài viết mới nhất về Lƣu Quang Vũ trong chủ đề “Ngƣời trong cõi nhớ”, với những trang viết cảm động của Bùi Vũ Minh, Anh Chi, Ngô Thảo.
Đáng chú ý rất trong đó là bài viết của Anh Chi “Lƣu Quang Vũ, mộng ƣớc, khổ đau và cái đẹp”, bài viết gợi nhiều những kỉ niệm về cuộc đời Lƣu Quang Vũ, về những trang thơ hay, và có những nhận định về thơ Lƣu Quang Vũ rất đáng chú ý. “Cá nhân tôi coi anh là một tài năng khá đặc biệt của văn chƣơng Việt Nam nửa sau thế kỉ XX. Do cách anh đi trên đƣờng đời, đƣờng thơ thật khác biệt so với bạn thơ cùng trang lứa, cùng thời, nên anh là một số phận thơ khác biệt hẳn ra, có thể coi là cá 3 biệt”… “một giọng thơ dễ xâm chiếm lòng ngƣời”, một tiếng thơ có đủ “mộng ƣớc, khổ đau và cái đẹp”, một “tứ thơ say đắm, nhiều nƣớc mắt và cũng thật nồng nàn”… Trong bài viết của Ngô Thảo, “Nhớ về Lƣu Quang Vũ - những khoảnh khắc chợt hiện”, chủ yếu là những kỉ niệm của những ngƣời đồng nghiệp với nhau, nhƣng có một nhận định về tác phẩm Lƣu Quang Vũ, bao gồm cả kịch, thơ, văn xuôi rất thú vị, và có tính bao quát lớn “Hai mƣơi năm chƣa phải là dài, nhƣng đất nƣớc và thế giới đã có nhiều biến động về chính trị, xã hội, khiến cho nhiều thƣớc đo giá trị đã thay đổi, nhƣng nhiều tác phẩm của Lƣu Quang Vũ không sợ những thƣớc đo mới mẻ: Thấm đƣợm nhân văn, hƣớng thiện, đầy tình yêu với cuộc sống, con ngƣời, đất nƣớc, luôn là những giá trị đƣợc nghệ thuật tôn trọng”.
