Chương 1: Văn hóa đọc với sinh viên trường Đại học Bách khoa Hà Nội Chương 2: Thực trạng văn hoá đọc của sinh viên trường Đại Học Bách khoa Hà Nội Chương 3. Các giải pháp xây dựng và phát triển văn hoá đọc cho sinh viên trường Đại Học Bách khoa Hà Nội 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com PHẦN NỘI DUNG CHƢƠNG I: VĂN HÓA ĐỌC VỚI SINH VIÊN TRƢỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA HÀ NỘI 1. Những vấn đề lý luận chung về văn hóa đọc 1. Khái niệm Văn hoá theo Hồ Chí Minh thì “vì lẽ sinh tồn cũng nhƣ mục đích của cuộc sống, loài ngƣời mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày nhƣ về mặt ăn, ở và các phƣơng thức sử dụng.
Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa”.(1) Nhƣ vậy văn hóa là toàn bộ những sáng tạo và phát minh của con ngƣời nhằm thích ứng những nhu cầu của đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn. Văn hoá bao gồm những giá trị vật thể và những giá trị phi vật thể. Giá trị vật thể (vật chất) nhƣ: nhà cửa, quần áo, máy móc…; Giá trị phi vật thể (tinh thần) gồm: ngôn ngữ, chữ viết, tƣ tƣởng, giá trị… Đọc theo Từ điển tiếng Việt “là phát thành lời những điều đã đƣợc viết ra, theo đúng trình tự. Tiếp nhận nội dung của một tập hợp ký hiệu bằng cách nhìn vào các ký hiệu.
Hiểu thấu bằng cách nhìn vào những biểu hiện bên ngoài”.(2) Nhƣ vậy đọc là một quá trình tiếp nhận, giải mã nội dung của ngƣời đọc đối với văn bản. Nét cơ bản của hoạt động đọc là từ trực quan sinh động đến tƣ duy trừu tƣợng. Ngƣời đọc dùng mắt để nhận biết các ký tự, sau đó các thông tin chuyển tín hiệu vào não qua các quá trình chọn lọc, định dạng thông tin, tiếp đến tƣ duy tạo những nhận thức mới. Đọc là một dạng lao động trí óc, món ăn tinh thần rất cần thiết và hữu ích.
Nó dẫn ta tới kho tàng tri thức của nhân loại mà từ đó mỗi ngƣời không chỉ tiếp nhận những ý tƣởng và kinh nghiệm quý báu đã đƣợc tích luỹ, mà còn tìm thấy nhiều nguồn vui, khả năng nhìn nhận và cảm thụ cái đẹp. Nhƣ vậy, hoạt động đọc chính là một bộ phận của hoạt động văn hoá. Chính vì vậy, văn hoá đọc thuộc hoạt động văn hóa thành văn, là một bộ phận của văn hoá và cũng giống với khái niệm văn hóa, cho đến nay vẫn chƣa có sự thống nhất trong cách hiểu khái niệm này.431] 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Văn hóa đọc có rất nhiều quan niệm khác nhau. Có quan niệm cho rằng văn hóa đọc là đọc sách văn học.
Theo Trần Tấn Ngô cho rằng “Văn hóa đọc rất cụ thể, có thể hiểu đó là văn học nghệ thuật đƣợc thể hiện trên sách báo từ ngàn năm nay”. (3) Đồng tình với quan điểm trên Song Tri trong bài viết “Giới trẻ Việt Nam và tình trạng văn hóa đọc đang xuống cấp” trên Facebook có viết: Thật ra, việc đại đa số giới trẻ Việt Nam lƣời đọc sách hoặc chỉ đọc những thứ dễ đọc nhƣ truyện tranh, truyện tình cảm nhẹ nhàng của các tác giả Việt Nam, Trung Quốc thuộc thế hệ 7X, 8X, hay các tác phẩm theo trào lƣu, nhƣ trong bài báo đề cập, là một thực tế không mới. Rất ít em bỏ thời giờ để đọc say mê những cuốn tiểu thuyết kinh điển hoặc tiểu thuyết đƣơng đại có giá trị của những tác giả lớn trong làng văn Việt Nam và thế giới, mặc dù có khá nhiều tác phẩm của những tác giả nhƣ vậy đã đƣợc dịch sang tiếng Việt.… Việc giới trẻ lƣời đọc sách hoặc chỉ đọc những loại sách dễ đọc, không có giá trị về mặt văn chƣơng, tƣ tƣởng, thậm chí sách tào lao nhảm nhí có hại, cũng chỉ là… chuyện bình thƣờng. Quan niệm văn hoá đọc là đọc sách văn học theo tôi không phải là ngẫu nhiên, mà đó là kết quả của lịch sử để lại.
Bởi giai đoạn trƣớc năm 1958 chúng ta đã mất 1000 năm Bắc thuộc, do vậy nền giáo dục của chúng ta ảnh hƣởng từ Trung Quốc rất nhiều. Đặc biệt là Nho giáo – một học thuyết về chính trị đạo đức của giai cấp Phong Kiến với chủ trƣơng dùng “lễ trị”, “đức trị” để quản lý xã hội. Con ngƣời đƣợc đặt trong những nguyên tắc Nho giáo: nhân, lễ, nghĩa, trí, tín. Do vậy, thời bấy giờ chủ yếu là đọc những sách dạy cách làm ngƣời (đạo làm ngƣời).
Bằng chứng của văn hoá đọc xƣa đƣợc thể hiện rõ trong nền giáo dục qua việc học và thi của nho sĩ nƣớc ta thời bấy giờ. Các sách dùng chữ Nho dạy cho thí sinh dự các kỳ thi Hƣơng, thi Hội gồm có: Nhân thiên tự, Sử học vấn tân, Ấu học ngũ ngôn thi, Minh tâm bảo giám, Minh đạo gia huấn, Tam tự kinh và bộ sách giáo khoa là Tứ Thƣ (Luận ngữ, Mạnh tử, Đại học và Trung dung), Ngũ Kinh (Kinh Thi, Kinh Thƣ, Kinh Lễ, Kinh Dịch và Kinh Xuân Thu). Nhiều nho sĩ còn đọc thêm cả bách gia Chu Tử, các sách Phật giáo, Đạo giáo. Khối lƣợng sách học thật là đồ sộ, lại phải học thuộc lòng và hiểu đúng nghĩa nên nho sinh mất rất nhiều công phu học và vất vả gian nan.(4) Nhƣ vậy văn hoá đọc lúc bấy giờ chủ yếu là học thuộc, chứ chƣa tƣ duy, sáng tạo.
Đến trƣớc năm đổi mới (1986), là cả một giai đoạn chúng ta ảnh hƣởng của văn hoá Pháp, Mỹ, và Đông Âu và đặc biệt là Liên Xô. Thời kỳ này, chủ yếu là những sách văn hoá, văn học du nhập, và thiếu hụt hẳn các mảng sách (3) [16, tr.25] [4] [41, trang Khoa bảng Việt Nam] 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com về khoa học, kinh doanh, kinh tế, tƣ duy mới. Nhƣ vậy, đây là một cách hiểu về văn hóa đọc ở góc độ hẹp, chỉ một lĩnh vực văn học cụ thể, có rộng hơn cũng chỉ ở đọc để học đạo làm ngƣời. Quan niệm văn hóa đọc là mang nghĩa rộng hơn nhƣ là hoạt động văn hóa, là giá trị đọc, ứng xử đọc, chuẩn mực đọc.
Theo Nguyễn Hữu Viêm khẳng định: “văn hoá đọc là ứng xử đọc, giá trị đọc và chuẩn mực đọc của mỗi cá nhân, của cộng đồng xã hội, của các nhà quản lý và của cơ quan quản lý nhà nƣớc.”(5) Theo Nguyễn Công Phúc “Văn hóa đọc là cách đọc tích cực, nhằm mục tiêu khai thác, sử dụng có hiệu quả những thông tin, tri thức chứa đựng trong sách và trong các loại tài liệu khác, bao gồm cả tài liệu in và tài liệu điện tử. Văn hóa đọc bao hàm toàn bộ những kiến thức, kỹ năng, thói quen cần cho ngƣời đọc, để đạt tới mục tiêu đọc.”(6) Hay theo quan niệm của nhà văn Vũ Đảm thì “văn hóa đọc là hoạt động văn hóa của con ngƣời thông qua việc đọc sách, báo, tạp chí, tài liệu để tiếp nhận và xử lý thông tin, tri thức một cách khoa học, bổ ích.”(7) Theo tôi, cốt lõi của văn hóa đọc chính là khả năng cảm thụ và sáng tạo, vận dụng vào thực tiễn. Nội dung của văn hoá đọc bao hàm: Nhu cầu đọc; Thói quen và sở thích đọc; Trình độ đọc; Văn hóa ứng xử với tài liệu. Trong đó nhu cầu đọc là đòi hỏi tất yếu, là yếu tố đầu tiên khởi nguồn của văn hoá đọc.
Trình độ đọc là nội dung chính của văn hoá đọc, phản ánh năng lực, khả năng của mỗi ngƣời, để đánh giá trình độ văn hoá đọc của mỗi ngƣời, mỗi quốc gia và mỗi thời đại. Thái độ ứng xử là những hành vi biểu hiện bên ngoài của văn hoá đọc. Cho nên, dù ở thời kỳ sách bằng đất, bằng đá, xƣơng thú hoặc vỏ cây, tre, lụa cho đến bây giờ văn hoá đọc về bản chất vẫn nhƣ vậy. Trƣớc kia đọc sách là đọc những ấn phẩm in trên gỗ, trên giấy, nhƣng ngày nay thì việc đọc sách ngoài những ấn phẩm nhƣ xƣa có những ấn phẩm trong môi trƣờng điện tử.
Chính vì vậy mà trong bài viết “Đọc và văn hóa đọc trƣớc ngƣỡng cửa thông tin” Phạm Văn Tình đã bàn luận về văn hoá đọc ngày nay “hiếm thấy ai đó chỉ chong đèn đọc những chồng sách in, nếu có những ngƣời nhƣ vậy dễ bị thiên hạ cho là lạc hậu và lập dị là mọt sách hâm đơ giữa thời hiện đại”(8). Tuy nhiên sự thay đổi bản thể của sách cũng dẫn đến những thay đổi một số cách thức trong tiếp cận văn hoá đọc.10] 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Với sự phát triển của công nghệ, thực chất chỉ làm thay đổi các công cụ hỗ trợ trong việc lƣu trữ, quản lý, truyền tải, tìm kiếm, phân tích,… Vì vậy, văn hoá đọc mỗi giai đoạn phát triển có sự khác nhau về cách thức, chứ về chất cơ bản không thay đổi. Công cụ đƣợc sử dụng trong hoạt động văn hoá đọc là phản ánh nét riêng biệt, giúp ta phân biệt từng giai đoạn phát triển của văn hoá đọc. Do đó, mỗi giai đoạn của văn hoá đọc yêu cầu về cách thức sử dụng công cụ hỗ trợ sẽ khác nhau.
Làm thế nào để sử dụng công cụ đó một cách hiệu quả cho hoạt động văn hoá đọc của chúng ta là vấn đề của từng thời kỳ. Với cách quan điểm này, thì trong tƣơng lai chúng ta sẽ không phải bối rối trong nhìn nhận văn hoá đọc, và vấn đề đánh giá sự phát triển văn hoá đọc đƣợc đặt trong tiến trình phát triển của thời đại sẽ giúp chúng ta có những hƣớng phát triển kịp thời, thúc đẩy văn hoá đọc phát triển. Xây dựng theo Từ điển tiếng Việt là “làm cho hình thành, tạo ra, sáng tạo ra cái có giá trị tinh thần, có ý nghĩa trừu tƣợng”.(9) Xây dựng văn hóa đọc là tạo ra những nội dung nền tảng cơ bản của văn hóa đọc. Đó chính là nhu cầu đọc, thói quen và sở thích đọc, trình độ đọc, văn hóa ứng xử với tài liệu.
Phát triển theo Từ điển tiếng Việt là “biến đổi hoặc làm cho biến đổi từ ít đến nhiều, hẹp đến rộng, thấp đến cao, đơn giản đến phức tạp”.