CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VĂN HÓA DOANH NGHIỆP 1. MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN 1. Khái niệm văn hóa Văn hóa là sản phẩm, là sự kết tinh của các hoạt động trong đời sống con người. Văn hóa mang nội hàm và ý nghĩa vô cùng bao quát, rộng lớn với các cách định nghĩa khác nhau tùy theo khu vực và quan điểm của mỗi người.
Văn hóa gắn liền với đời sống con người, nó được hình thành, tồn tại và hoàn thiện theo thời gian thông qua sự giao thoa giữa con người và xã hội. Văn hóa là một khái niệm đa nghĩa. Chúng được hiểu theo hai khía cạnh bao gồm: khía cạnh phi vật chất như văn học, nghệ thuật, tư tưởng, giá trị,…. Và khía cạnh vật chất như trang phục, trang thiết bị, nhà cửa,… Bản thân văn hóa mang ý nghĩa đa chiều và trừu tượng nên đã có rất nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm văn hóa, mỗi định nghĩa thể hiện cách nhìn nhận và đánh giá khác nhau về văn hóa.
Năm 1981, nhà Nhân loại học người Anh E.Taylor (1832–1917) đã định nghĩa văn hóa: “Văn hóa là một tổng thể phức tạp gồm tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật lệ, phong tục và tất cả những khả năng, thói quen, tập quán mà con người đạt được với tư cách là một thành viên của xã hội.” Nhà nhân loại học, ngôn ngữ học người Mỹ Edward Sapir (1884 – 1939) đã đưa ra định nghĩa dự trên tính ổn định của văn hóa như sau: “văn hóa chính là bản thân con người, cho dù là những người hoang dã nhất sống trong một xã hội tiêu biểu cho một hệ thống phức hợp của tập quán, cách ứng xử và quan điểm được bảo tồn theo truyền thống.” Nhà triết học Mác – Lênin thì cho rằng: “Văn hóa là tổng hợp các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra, là phương thức, phương pháp, mà con người sử dụng nhằm cải thiện tự nhiên, xã hội và giáo dục con người.” William Graham Sumner (1840 – 1910), viện sĩ Mỹ, giáo sư Đại học Yale và Albert Galloway Keller, học trò và cộng sự của ông đã đưa ra định nghĩa dựa trên quá trình thích nghi với môi trường, quá trình học hỏi, hình thành thói quen, lối ứng xử của con người là: “Tổng thể những thích nghi của con người với các điều kiện sinh sống của họ chính là văn hóa, hay văn minh… Những sự thích nghi này được 4 bảo đảm bằng con đường kết hợp những thủ thuật như biến đổi, chọn lọc và truyền đạt bằng kế thừa.” Vào năm 1943, Chủ tịch Hồ Chí Minh, vị lãnh tụ vĩ đại của dân tộc Việt Nam đưa ra định nghĩa: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn hóa, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn ở và các phương tiện, phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa.” [Hồ Chí Minh toàn tập, tập 3, 2000] Năm 2002, UNESCO đã đưa ra định nghĩa: “Văn hóa là tổng thể sống động các hoạt động và sáng tạo trong quá khứ và trong hiện tại. Qua các thế kỷ, hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên một hệ thống các giá trị, các truyền thống và thị hiếu - những yếu tố xác định đặc tính riêng của mỗi dân tộc.” Từ những quan điểm trên, ta có thể hiểu một cách đơn giản văn hóa bao gồm tất cả mọi thứ trong đời sống con người, bao gồm cả tinh thần và vật chất, chúng đem lại giá trị cho con người. Con người tạo ra văn hóa và với vai trò là một tế bào trong xã hội, con người có trách nhiệm tiếp thu văn hóa, bảo tồn nó và truyền đạt nó từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Đồng thời văn hóa còn giúp phân loại và thể hiện đặc trưng của từng nhóm người trong xã hội. Do đó một doanh nghiệp cần xây dựng và phát triển, bảo tồn văn hóa riêng của mình để tạo nên sự khác biệt. Từ đó hình thành nên cụm từ “Văn hóa doanh nghiệp”. Khái niệm Văn hóa doanh nghiệp Với bản chất là một thành phần trong xã hội, mỗi một quốc gia sẽ có văn hóa dân tộc khác nhau, và cụ thể hơn mỗi một gia đình, một lớp học sẽ hình thành nên một văn hóa riêng biệt phù hợp với đặc điểm của từng khu vực, từng nhóm người.
Tương tự, mỗi một doanh nghiệp cũng sẽ hình thành nên “Văn hóa doanh nghiệp” thông qua quá trình hình thành và phát triển của tổ chức.Văn hóa doanh nghiệp đóng vai trò thiết yếu trong sự phát triển doanh nghiệp vì nó đại diện cho hình ảnh, thương hiệu của doanh nghiệp, đồng thời nó giúp phần quảng bá thương hiệu của doanh nghiệp. Văn hóa doanh nghiệp chính là tài sản vô hình và vô giá của mỗi doanh nghiệp, tổ chức.Vậy văn hóa doanh nghiệp là gì? Văn hóa doanh nghiệp là giá trị, niềm tin, chuẩn mực được thể hiện thông 5 qua hành vi của mỗi thành viên trong doanh nghiệp. Định nghĩa văn hóa doanh nghiệp là một phạm trù trong văn hóa vì vậy nó cũng mang nghĩa đa chiều và phức tạp tùy theo quan điểm, cách nhìn nhận và đặc thù ngành nghề. Có rất nhiều cách hiểu xoay quanh vấn đề này.
“Văn hóa thể hiện tổng hợp các giá trị và cách hành xử phụ thuộc lẫn nhau phổ biến trong doanh nghiệp và có xu hướng tự lưu truyền, thường trong thời gian dài” (Kotter, J. “Văn hóa doanh nghiệp là những niềm tin, thái độ và giá trị tồn tại phổ biến và tương đối ổn định trong doanh nghiệp”.) Văn hóa doanh nghiệp được hiểu là: “Phẩm chất riêng biệt của tổ chức được nhận thức phân biệt nó với các tổ chức khác trong lĩnh vực” (Gold, K.A) Mặc dù được định nghĩa theo nhiều cách khác nhau nhưng bản chất cốt lõi của văn hóa doanh nghiệp được hiểu như sau: Văn hóa doanh nghiệp là linh hồn của doanh nghiệp, là toàn bộ những giá trị văn hóa mà doanh nghiệp xây dựng được song song với quá trình tồn tại và phát triển của tổ chức. Cốt lõi của văn hóa doanh nghiệp là tinh thần doanh nghiệp và quan điểm giá trị của doanh nghiệp. Nó có khả năng chi phối thái độ và hành vi của con người trong doanh nghiệp.
Đồng thời văn hóa doanh nghiệp cũng tạo nên bản sắc riêng, nét đặc trưng riêng của doanh nghiệp. Khái niệm phát triển văn hóa doanh nghiệp Phát triển là một danh từ, động từ chỉ sự vận động theo hướng tích cực, thay đổi tiến bộ hơn, từ thấp đến cao, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện. Sự phát triển văn hóa không phải là phát triển đơn tuyến mà là phát triển đa tuyến, đa chiều. Phát triển văn hóa doanh nghiệp là việc bảo tồn, duy trì, hoàn thiện các giá trị văn hóa tốt đẹp đã có của doanh nghiệp; tiếp thu, đa dạng hóa các giá trị văn hóa mới, tiên tiến trong quá trình hội nhập toàn cầu để doanh nghiệp thực hiện mục tiêu của mình.
Phát triển doanh nghiệp phải được thực hiện theo cả chiều rộng và chiều sâu. Tức là phát triển văn hóa dựa trên những chuẩn mực của văn hóa doanh nghiệp, tiếp thu, học hỏi có chọn lọc những nét văn hóa tốt đẹp trên thế giới đồng thời hạn chế và khắc phục những nét văn hóa lạc hậu, ảnh hưởng xấu tới những bước tiến tiếp theo của doanh nghiệp. Trong thời đại toàn cầu hóa hiện nay, việc phát triển văn 6 hóa là việc làm cấp thiết nếu doanh nghiệp không muốn bị lạc hậu, đi sau thời đại. Việc phát triển văn hóa sẽ giúp cho doanh nghiệp theo kịp bước tiến của nền kinh tế và là “chiếc chìa khóa vạn năng” để mở ra những cơ hội tiến bước mới giúp hình ảnh, uy tín và thương hiệu của doanh nghiệp ngày càng phát triển.
CÁC CẤP ĐỘ CỦA VĂN HÓA DOANH NGHIỆP CỦA EDGAR SCHEIN Những biểu hiện của văn hóa doanh nghiệp được thể hiện thông qua những dấu hiệu, biểu hiện và biểu trưng điển hình. Biểu trưng được hiểu đơn giản là bất kỳ thứ gì có thể được sử dụng làm phương tiện thể hiện nội dung của văn hóa doanh nghiệp, triết lý, giá trị, niềm tin chủ đạo, cách nhận thức và phương pháp tư duy nhằm hỗ trợ các thành viên trong quá trình nhận thức để phản ánh mức độ nhận thức của thành viên và của toàn tổ chức. Cụ thể VHDN gồm 3 cấp độ là biểu hiện hữu hình - những cái được thể hiện ra bên ngoài rõ ràng, dễ nhận biết nhất của văn hóa doanh nghiệ như Logo, khẩu hiệu, kiến trúc, ấn phẩm,…. Các giá trị doanh nghiệp tuyên bố sứ mệnh, tầm nhìn, giá trị cốt lõi,… Và giá trị chung của doanh nghiệp.
Các biểu hiện hữu hình 1. Logo và Slogan Logo là sản phẩm trực quan, là thiết kế đồ họa bao gồm hình ảnh hoặc chữ hoặc là sự kết hợp của cả hình ảnh và chữ tạo ấn tượng với người xem giúp nhận dạng thương hiệu. Ví dụ: Logo của Adidas Mặc dù đã có nhiều sự thay đổi về logo trong suốt quá trình từ khi thành lập thương đến nay nhưng biểu tượng của Adidas vẫn bao gồm 3 đường kẻ sọc. Ba đường này sẽ tạo nên hình ảnh một ngọn núi, tượng trưng cho những thách thức, khó khăn mà các vận động viên phải vượt qua để đến được với mục tiêu của bản thân.
Với 3 đường kẻ sọc đơn giản giúp khách hàng dễ dàng nhận diện và ghi nhớ logo của Adidas và chính điều đó đã tạo nên nét đặc trưng của Adidas.1 Thiết kế logo thương hiệu adidas Slogan là những câu nói cô đọng nhất nhưng mang ý nghĩa bao trùm về triết lý kinh doanh, hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Chính vì thế nó rất đơn giản, dễ nhớ, dễ đi vào tâm trí người xem, vì vậy nó được quảng bá rộng rãi trên mọi phương tiện. Ví dụ: Slogan của TH True Milk: “Thật sự thiên nhiên” Slogan chỉ vỏn vẻn trong 4 chữ nhưng TH True Milk đã rất thành công trong việc truyền tải thông điệp thông qua Slogan. Điều mà TH True Milk muốn truyền đạt đến người tiêu dùng đó là sản phẩm của TH luôn luôn chú trọng đến chất lượng với nguồn nguyên liệu hoàn toàn “thuần khiết” từ thiên nhiên, từ những đồng cỏ xanh với những công nghệ chế biến vô cùng hiện đại.
Và không cần trình bày dài dòng, khi 4 chữ “thật sự thiên nhiên” đã bao hàm được nội dung mà TH muốn truyền tải.2 Slogan của TH True Milk 1.